Sý tushytý demekshi, ótken jyly sý kólemin arttyrý baǵytynda «Kaspıı» sý tushytý zaýytyn jańǵyrtý jumystarynyń birinshi kezeńi aıaqtaldy. Qazir táýligine 30 myń tekshe metr sý shyǵaryp turǵan zaýyt Aqtaý qalasy, Munaıly aýdany jáne Quryq aýylyn sýmen qamtýǵa sep boldy. Zaýyttyń qýattylyǵyn táýligine 40 myń tekshe metrge deıin jetkizýdiń ekinshi kezeńiniń jumystary júrgizilýde. Bul jumystar eńserilgende «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda ıgeriletin 11 myń jańa jer ýchaskesi sýmen qamtylady degen joba bar. Sondaı-aq bul baǵytta óńirde jańa sý tushytý zaýyttaryn salý boıynsha áleýetti ınvestorlarmen kelissózder júrgizilýde. Sý tushytý jumystary jaıy osylaı bolǵanda, jerasty sýlaryn paıdalaný ahýaly qandaı?
Mańǵystaýda biraz aýyldyq eldi mekender aýyz sý retinde jerasty sýlaryn paıdalanady. Tipti birqatar óndiris oryndarynyń da torsyǵyn toltyryp turǵan tus – osy. Málimet boıynsha, qazirgi tańda jerasty sý qorynan oblys turǵyndaryna berilip otyrǵan aýyz sý mólsheri táýligine 16 117,41 tekshe metrdi quraıdy. Mysaly, Qyzylqum massıvindegi Qııaqty jerinen sorylǵan sý Tushyqudyq, Shebir aýyldaryna, Qalamqas ken ornyna jiberilse, Túıesý massıvinen О́zenge, Senekke aıdalady. Al Bostanqum massıvindegi Saýysqan sýy О́zen men Sazdy, Qyzylsaı, Bostan, Úshtaǵan aýylyna jiberilse, Quıylystan Aqtaýǵa, Ulanaqtan Jyńǵyldyǵa, Kógezden Shetpege jóneltiledi. Aýyz sý retinde paıdalanylatyn jerasty sýlaryn sorý tek bularmen shektelmeıdi, onyń ústine mal sýarý úshin paıdalanylyp jatqan kózderdi qosyp eseptegende, joǵaryda aıtylǵan kórsetkishtiń birneshe esege ulǵaıatyny anyq.
Sýy tapshy óńirde aýyz sýdy tabý jáne ony paıdalaný – basty maqsat. Osy turǵydan alǵanda durys-aq. Biraq, jerasty sýlaryn paıdalanýdyń ekinshi jaǵy eskerile bermeıdi. Ǵylym tabıǵı sý kózderin paıdalanǵanda, sý resýrstarynyń qaıta qalpyna kelý jyldamdyǵyn esepke alý qajettigin eskertedi. Sebebi jerasty sýlary 1 400 jyldan soń qalpyna kelse, jer ústindegi túrli jaǵdaılarǵa, zat almasý úrdisine qatyspaıtyndyqtan tereń qabattaǵy sý qory qalpyna kelmeıdi eken. Jańbyr jaýý mólsheri az, sondaı-aq qar qalyń túspeıtin Mańǵystaýda jańbyr men qar sýynyń jerge, ásirese, tereń qabattarǵa sińimdiligi týraly sóz qozǵaýdyń qajeti shamaly. Osy oraıda orta eseppen 50 metr tereńdikten, taǵy da orta eseppen 50 jyldan beri sýy sorylyp kele jatqan óńirlerdiń tabıǵı ahýaly qalaı?
Jerasty sýlarynan nár alyp turǵan butaly ósimdikterdiń shólirkeýi nátıjesinde qýraýy, ony jaqyn mańdaǵy aýyl turǵyndarynyń otyn esebinde paıdalanýy saldarynan Senek, Úshtaǵan, Tushyqudyq aýyldarynda qum kóshkinderi paıda bolyp, aýyldy sýsyǵan qum basý qaýpi tóndi. Búginde bul dabyly men daqpyrty basylǵan áńgimedeı kóringenmen, osydan on shaqty jyl buryn Mańǵystaý úshin mańyzdy másele bolyp, jıynnyń kún tártibinen túspegen bolatyn. Osy jyldary Almatydan kelgen Geografııa ınstıtýty ókilderi qum etegine ósimdikter otyrǵyzý arqyly qumdy toqtatýǵa synama, zertteý jumystaryn júrgizdi. Keıinnen bul sekseýil otyrǵyzý jumystaryn Mańǵystaýda qurylǵan «Jasyl álem» mekemesi jalǵastyrdy. Senek, Úshtaǵan aýyldaryna birneshe túp sekseýil otyrǵyzǵan olar bul isti Tushyqudyq, Shebir aýyldarynda jalǵastyrdy. Alǵashqy jyldary Tushyqudyqta jylyna 70 myń sekseýil otyrǵyzylsa, qazir jylyna 30-35 myńnan kem emes sekseýil egiledi. Ony júıeli túrde sýaryp, baǵyp-kútip otyrǵan arnaıy baǵban bolmaǵandyqtan, qyrýar eńbektiń sońy keı jaǵdaılarda qumǵa sińgendeı bolatyn kezderi bar, ıaǵnı sekseýildiń biraz bóligi kóktep-kógermeı qalǵan kezderi kóp. Al bul jumystardyń qarajatsyz, shyǵynsyz atqarylmaǵany taǵy belgili. Saýysqan sý tartý ornynan Úshtaǵan aýylyna deıingi 30 shaqyrym qashyqtyqtyń ón boıyna ornalasqan 29 uńǵymaǵa qarap sýdyń qajettiligin, mańyzdylyǵyn moıyndasań, qum men aýyldyń arasyndaǵy ný sekseýilge qarap ekinshi oıǵa – tabıǵattaǵy ózgeristerge, týyndaıtyn ekologııalyq máselelerge nalısyń. Tek, aýyl irgesindegi sekseýildiń tutasqan ormanyn ot shalmasyn deńiz...
Sondyqtan jerasty sýlaryn paıdalaný mańyzdy, ári asa qajet bolǵannyń ózinde, onyń tabıǵatqa, qorshaǵan ortaǵa keltirer zalal-zardabyn eskerip, ony boldyrmaý múmkindigin de eskergen jón. «Taıaqtyń eki ushy bar» degen osy...
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
