Sýretter jeke arhıvten alyndy
– Ádil Eralyuly, jýyrda «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyna, mádenıet salasyndaǵy Prezıdent stıpendııasyna ıe boldyńyz. Marapatyńyzben quttyqtaımyz!
– Rahmet! Bul osy ýaqytqa deıingi eńbekti qortyndylaǵan jyl boldy. Jyl basynda «Kınoındýstrııa bedeldisi» atalymy boıynsha «Halyq súıiktisi» ulttyq júldesi tabystaldy. Odan keıin Túrki álemi teatrlarynyń «Teatr kóktemi – 2017» halyqaralyq festıvalinde «Asaýǵa tusaý» komedııasy gran-prıge ıe bolyp, Petrýchıo roli úshin «Qoıylymdaǵy utymdy beıne» atalymy boıynsha júldeger atandym. О́ner adamdarynan quralǵan «Alataý» fýtbol komandasy bar. Bıyl Máskeýde jetinshi ret ótken «Art-fýtbol» halyqaralyq festıvaline qatysyp, álem chempıony atandyq. 16 fýtbol komandasy qatysqan alańda tartymdy tartys boldy. Oıynda rýmyndarǵa baspen gol salyp edim, «Eldos Ahmetov fýtboldan Qazaqstan ulttyq quramasynda oınaıdy» dep meni fýtbolshy Eldospen shatastyryp, daý shyǵardy. Osylaı úlkendi-kishili marapattarǵa qýanyp úlgere almaı jatqanda, jyl aıaǵynda «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyn berdi. Tabysty jyl boldy. Aǵaıymyz «Adam talmaı eńbektene berse, bir kúni óteýi qaıtady» dep únemi aıtýshy edi.
– Úzeńgiles zamandastaryńyz siz jaıynda áńgime bola qalsa, aldymen adamgershiligińiz týraly aıtady...
– Qazir zamannyń qıly tusy. Bireýlerdi anasy ǵana jetkizip otyrsa, bireýlerdi ákesi tárbıelep otyr. Allanyń bergen syıy bolar, úlken áýlette, atam men ájemniń ertegisine, ákem men sheshemniń meıirine qanyp óstim. Almatynyń shetindegi «Qalqaman» kentinde turdyq. Mal ustadyq, shaǵyn sharýashylyǵymyz boldy. Qora tazalaý, maldy jaıǵaý syndy sharýany jatsynǵan joqpyz. Ekinshi synypta sút sata bastadym. Jazdygúni qaýyn-qarbyz da satatynbyz. Keıin dúken ashyp aldyq. Aýyldan kelip oqýǵa tapsyratyndar, qalaǵa áldenedeı sharýamen keletinderdiń barlyǵy bizdiń úıge túsetin. Úıden qonaq arylmaıtyn. Úlken kisilerdiń qasynda júrgen soń kóp tyńdaısyń, kóp qydyrasyń. Áke-sheshemiz qatań shekteý qoımady, erkinsitip te jibermedi. Osylaısha, aýyl men qalanyń tirshiligin qatar kórip óstim. Kópshil bolýyma osy dúnıeler de áser etken bolar. Ata-anam – dárigerler. Ákem jýrnalıst bolǵysy kelgen eken. Alaıda atamyz bir áýletke bir dáriger kerek dep, medısına salasyna oqýǵa túsirgen. Anam men ákem kýrstas, Almatyda medısına ýnıversıtetinde oqyp júrgende tanysypty. Ekeýi de kitaptan bas almaıdy, jan-jaqty, ónerdi jaqsy kóredi. Eger dáriger bolmaǵanda táp-táýir akter men aktrısa shyǵar edi. Ákem akterlerdiń ómirbaıanyn, teatr men kıno ónerindegi uly tulǵalardyń shyǵarmashylyǵy men ómir joly týraly sheshile áńgimelesedi. Tipti sahnalyq ǵylymnyń negizin salǵan Stanıslavskııden bastap Ázirbaıjan Mámbetovke deıin aıtyp otyrady.
– Belgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaıdyń «Ánshi-akterdiń deni toıda júr. Masań ortada jyltyńdap júrgen ártis sahnada da súrinedi. Bizde toı jaǵalamaı, ózin-ózi saqtaıtyn jigitter az… Ádil Ahmetov – sol azdyń ókili» degeni bar. О́zińizdi toıdan qalaı saqtap qaldyńyz?
– Keı óner adamdary toı basqarǵysy kelgennen júrgen joq. Kóbine áleýmettik jaǵdaıyn túzep alǵysy keledi. Keıbiri birjola berilip te ketip jatady. Solaı bola tursa da, ekiniń biriniń qolynan toı basqarý kele bermeıdi. Tarazy basyn teń ustaý kerek dep oılaımyn. Ár nárseniń shegi bolǵany durys. Astanaǵa alǵash kelgen jyldary toıǵa mýzykant bolyp shyǵyp júrdim.
– Shyǵarmashylyq ómirbaıanyńyzda orny bar tulǵanyń biri – Nurqanat Jaqypbaı. Shákirtiniń boıyna sahnaǵa degen adaldyqtan bólek, adam bolýdy úıretken ustaz ulaǵaty týraly ne aıtasyz?
– Ol ómirimizdiń baǵytyn túbegeıli ózgertti. Stýdent kezimizde qatal ustaz boldy. Úılenemiz deýdiń ózi aǵaıǵa qaraly habar jetkizgendeı edi. Sabyr, eńbekqorlyq, tereńdik qasıetteri ár is-qımylynan baıqalyp turatyn. Tanym tarazysy men baıypty kózqarasymen-aq bizge úlgi boldy. Dandaısymaýdy, qarapaıymdylyq pen kishipeıildilikti kórip óstik. Qandaı bıikterden kórinip jatsaq ta talapshyl ustaz táliminiń arqasy. «Biz Nurqanat aǵaıdyń 15-shi kýrsynda oqımyz» dep ázildeımiz keıde. О́ıtkeni ómirimizdiń jartysy Nurqanat aǵaımen ótip jatyr.
– Birde Nurqanat aǵaımen áńgimeleskenimde, «Bir-birinen alshaq irili-usaqty sahnalyq rolderdi áleýmetke uǵynyqty jetkizý, ár keıipkerdiń qyr-syryna úńilý Ádildiń basty qasıeti. Qaharmannyń ishki psıhologııasyn berý jolynda únemi izdeniste júredi» degen edi. Akterlik izdenisterińiz týraly aıtyp berińizshi.
– Talant – tabıǵat perzenti. Áýeli ata-ananyń sútimen darıdy. Ustaz eńbeginen keıingi tárbıeleıtin dúnıe – qorshaǵan orta. Biryńǵaı eńbekqor qyz-jigitter shurqyraǵan úıirli jylqy sııaqty qatar shaýyp kelemiz. Bir-birimizden orta jolda súrinbeýdi úırendik. Izdenis dep neni aıtamyz? Máselen, akterdiń muraty obrazdy este qalarlyqtaı nanymdy oınaý, keıipker tabıǵatyn kórsetý. Osy mindetti oryndaý úshin jan-jaqty zertteısiz. Zertteýge tarıh ta, fılosofııa da, psıhologııa da kiredi. Bir Shyńǵys han beınesin (sahnalaý avtory Janysh Qulmambetov, qoıýshy rejısseri Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurqanat Jaqypbaı) somdaýǵa oraı uly ámirshi týraly irgeli eńbekterdi oqydym. Qaǵannyń fılosofııalyq paıymdarynan oı qoryttym, baılam jasadym. Salaýatty dramatızmdi keıipteý úshin ata-babasyn, júrip ótken izin zertteý azdyq etedi, tolaıym tarıhty túgel qoparasyz.
– Iаǵnı, siz izdenis dep osyny aıtasyz. Demek ár rolge osylaı daıyndalasyz ǵoı.
– Qoldan kelgenshe. Keıde mahabbat dramalarynda, áleýmettik-psıhologııalyq, komedııa janrlarynda ishki seziný men ishki baǵalaý aldyńǵy orynǵa shyǵady. Mysaly, Smaǵul («Dılıafrýzdyń tórt kúıeýi», komedııa) nemese Aıbol («Alǵashqy mahabbat», komedııa) degen jigitti alaıyq. Olardyń bolmysymen aldyńyzda jatqan pessany oqı otyryp tanysasyz. Adam minez-qulqynyń tutastyǵy men san qyrlylyǵyn asha túsý úshin ol adamdy ómirden izdeýge kóshesiz. Sol adamdy shaıǵa, fýtbol oınaýǵa shaqyrasyz. Qalaı kúledi? Qalaı renjıdi? Bárin baqylaı otyryp, emosııasyna qana túsesiz. Keıde jan túkpirińe sary maıdaı saqtap júretin erekshe tıpajdar bolady. Bul da izdenistiń bir túri.
– Keıde tanymal akterlerdiń ózi qaıtalaýdan asa almaı jatady. Siz somdaǵan sahnalyq keıipkerler qaıtalanbaýymen, ómirge, qoǵamǵa degen salmaqty kózqaras pen jasandylyqtan ada minez-qulyqpen daralanady. Janr tabıǵatyn bóle-jarmaı, kez kelgen sahnalyq obraz erekshelikterin tap basýǵa ne qajet?
– Túpkilikti jaqsy, ıá jaman adam bolmaıdy. Biriniń jaqsylyǵy basym, endi birinde kemshin. Ustazdarymyz «adam ózin syrttaı kóretin jaǵdaıǵa jetý kerek» deıdi. Mysaly, monahtar ózderin ábden zerttegeni sol, soqqy tıdi dep oısha sezingen kezde denesiniń oıǵa alǵan tusy lezde kógerip shyǵa keledi. Bul – sheberlik shyńy. Shyn kirisse, kez kelgen adam eń zulym adamǵa aınalady, eń meıirimdi de bola alady. Eń kúldirgi de, eń bir tragık te bola da alady. Sóılep turǵanyńdy, daýysyńdy, qımylyńdy syrttaı baǵalaı alý kerek.
– О́zińiz syrttaı qaraǵanda qandaı Ádildi kóresiz?
– Meniń aıtyp otyrǵanym – sahnadaǵy Ádil. Sahnadaǵy akter ózin kórýi kerek, estı bilýi kerek. О́mirde qandaı ekenimdi syrt kóz biledi. Áshirbek Syǵaıdyń «Artıst eńbegi – udaıy joq izdegen kisi tárizdi» degen sózi bar. Biz osy tarapta tyrmysamyz.
– Qatarlastaryńyzdan kimniń ónerin joǵary baǵalar edińiz?
– Qazir elimizde myqty akterlar óte kóp. Dáýren Serǵazın, Jandáýlet Bataev, Baqyt Hajybaev, Aınur Rahıpovalardyń ónerin moıyndaımyn. Azamat Satybaldy – óte eńbekqor akter. Berik Aıtjanov, Erjan Jarylqasynovtyń ónerine erekshe tántimin. «Kek» fılmine túskende Erik Joljaqsynovtyń ónerine qatty qyzyqqanmyn.
– Jalpy akterlyq sehtiń jurt kóre bermeıtin buralań tusy kóp. Sondaı sátte kásipti tastaý týraly oı kelmeı me?
– 2006 jyly oqý bitirgen soń, Almatyda Tazabekov teatrynda jumys isteı bastadyq. Odan keıin Dáýren Serǵazın ekeýimiz «Qymyzhana» baǵdarlamasyna tústik. Telearnalarda baǵdarlamalardyń az kezi. Keshke meıramhanada júrgizýshimiz. Sóıtip júrgende Jastar teatry qurylyp, Astanaǵa ketetin boldyq. Jataqhanada bir bólmede 6-7 adam turamyz, jalaqymyz – 19 myń teńge. Bir aı, eki aı, jarty jyl ótti. Jaǵdaı túzeler emes. Jalaqy aılyq tamaqqa da jetpeıdi. Keshke teledıdar kóremiz. Almatydaǵy qatarlastarymyz baǵdarlamalar men konsertterden kórinip jatty. Bir-birimizge úndemeı qarap qoıamyz. Bir kúni Astanaǵa «Sezam» teatry keldi. Eki saǵat qýyrshaqtyń kostıýmin kıseńiz 10 myń teńge beredi eken. «Men baramyn» dep talasyp, spektakl qoıatyn sahnaǵa keldik. «Kýkly na ssený» deıdi, sahnaǵa tura júgiremiz. Alyp qýyrshaqtyń ortan belinen syǵalap, aınalaǵa qaraımyz. Syrttaı qýyrshaqpyz, ishteı túrli oı mazalaıdy. «О́ner akademııasyn bitirip, Astanaǵa kelgende jetken jerimiz osy ma» dep ókindik. Sol kezde bireýler tasta dese ketip te qalar ma edim. Nurqanat aǵaı Almatyǵa jıi qatynaıtyn. Aǵaı kelgende «Almatyǵa ketemiz» dep aıtýǵa daıyndalyp otyramyz. Sony seze me, keledi de birden áńgimege kóshedi. «Endi mynadaı spektakl qoıamyz» dep bizge sóıleýge mursha bermeı, bastyrmalata jóneledi. Birtindep qoıylymdarymyz júldeli oryndar aldy, páter berile bastady.
– 2017 jyly elimizde 36 kórkem fılm túsirildi. Kınosynshylar onyń sońǵy shırek ǵasyrdaǵy kıno tarıhynda bolmaǵan kórsetkish ekenin aıtty. Alaıda kóp fılmde tóbe kórsetpeı júrsiz. Fılmge talǵap túsesiz be?
– Árıne, qaraımyn. Aqan Sataevtyń, Jasulan Poshaevtyń fılmderine oılanbaı túsesiz. Buryn kınoǵa tússek boldy dep túse beretin edik. Túr bireý-aq, ár jerden jyltyńdaı berseńiz halyqty mezi etesiz. Meniń ustanymym – osy. «Anaǵa aparar jol» kartınasynan soń biraz usynystardan bas tartýǵa týra keldi. Halyqty jalyqtyryp alǵym kelmedi. Jalpy, kıno túsirýshilerge taqyryp kóp. Mysaly, Altyn Ordanyń kezinde Shyńǵys áýletinen taraǵan qanshama han-sultandar ótti. Eń qýatty bıleýshi Joshy qandaı? Altyn Ordany qurǵan Batýdyń ańyzǵa aınalǵan joryqtary she? Bertindegi Kenesary men Tezek tórelerdiń árqaısysy bir-bir kıno. Áli ekrandalmaǵan tarıhı, ómirsheń rol somdaǵym keledi.
– Tarıhı rolderdi somdaý armanym deısiz, endeshe «Qazaq handyǵy. Almas qylysh» (rej. R. Ábdirásh) fılminen nege shet qaldyńyz? Naǵyz armanyńyz oryndalatyn jobanyń bireýi osy emes pe edi?
– «Qazaq handyǵy. Almas qylysh» jobasy bastalyp jatqan ýaqytta «Anaǵa aparar» jol fılminiń túsirilim jumystary qyzyp jatqan sát edi. Bizdi de shaqyrdy, kastıngke bardyq. Jastar men úlkender quramy jeke tańdaldy. Bizdiń toptaǵy Berik Aıtjanov Jánibek hannyń, Erik Joljaqsynov Kereı hannyń, men Buryndyq hannyń roline bekitildim. Jas ereksheligimiz sáıkes kelmegen bolýy kerek, kastıngten ótpedik. Arasynda epızodtyq rolderge shaqyrdy, oǵan barmadym. Ár nárse óz retimen ǵoı, buıyrǵany bola jatar.
– Akterlerge, teatrǵa qatysty qandaı qasań túsinikterdi joqqa shyǵarar edińiz?
– Jasyratyny joq, el arasynda akterlar jeńil júristi, ishimdikke bir taban jaqyn delinedi. Ony joqqa shyǵara alamyn. Maskúnem akter kórgen emespin. Teatr sahnasyna qanshama kúsh-jiger ketedi. Shynyn aıtqanda, ómirde basqa obrazdyń jeteginde júrýge kúsh te, ýaqyt ta joq eken. О́ner ordalarynyń ishindegi eń tazasy – teatr.
– Jetistikke jetý jolynda kelbet pen talanttyń ara qatynasy týraly ne aıtar edińiz?
– Akter nemese aktrısa talantty ári kelbetti kelse, nur ústine nur. Al tabıǵat kelbet bermese, talant eki ese myqty bolýy tıis. Beti jyltyrap, talanty aqsap tursa alysqa bara qoıýy neǵaıbyl.
– Sizde qaısysy basym dep oılaısyz?
– Stýdent kezimde Qodar, Ámirshi sııaqty qatygez, jaǵymsyz rolderdi somdaıtynmyn. «Ádil faktýrasyna qaraı handardyń, geroılardyń rólin somdaıdy» degen áńgimeniń sheti shyǵa bastaǵannan keıin, lırıkalyq, komedııalyq obrazdarǵa kóshe bastadym. Komedııany da jatyrqamaımyn, ózime unaıdy.
– Aldaǵy josparyńyz qandaı?
– Tynymsyz eńbektene beremiz. Álem chempıony atanǵan boksshynyń sportqa kelý tarıhyn mysal eteıikshi. Synyptasyna áli jetpeı júrgen bala boks kýrsyna jazylady. Odan ary jarysqa iligip ketedi. Jarystan júldeli oralyp, aýdanǵa, odan ári oblysqa, oblystan respýblıkalyq deńgeıge ótedi. Bir qarasa, álem chempıony atanǵan. Sonyń bárine túrtki bolǵan dúnıe – synyptasynan jeńilip qalýy. Ol álem chempıony bolsam dep oılaǵan joq. Meniń de ónerge qadam basý tarıhym osyǵan uqsastaý. Mektep bitirgen soń aǵam óner akademııasyna ertip bardy. Aralatyp júr. «Teatralnyıdyń qyzdary ádemi bolady. Eger osy jaqqa túsip ketseń teatralnyıdyń qyzdarymen bir vecherınkada otyramyz» dep qoıady. Aǵam aıtqandaı, «shirkin, osydan oqýǵa túsip ketip, ádemi qyzdardy otyrystarǵa alyp barsam. Sóıtip aǵalarym tań qalsa armanym joq» dep oıladym. Solaı men de oqýǵa tústim, aǵalaryma da bir-bir teatralnyıdyń qyzdary buıyrdy ǵoı. Oqýǵa túsetin kezde ataqty bolsam degen oı on uıyqtasam túsime kirmegen. Qazir úlken jobaǵa qatysyp jatyrmyn. Saqal men murtty sol úshin erkine jiberdim (kúlip). «Oıbaı, túri ne bolyp ketken» dep keıde adamdar túsinbeı jatady. О́ner adamdarynyń shashy ósip ketse, taqyrlap tastap jatsa tań qalmańyzdar. Joba yńǵaıyna qaraı júremiz, ózimiz qalaǵan obrazben júrýge ýaqyt bola bermeıdi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
