Abaıdy alǵash nasıhattaǵan Zeınelǵabıden

Zeınelǵabıden ál-Jaýarı Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa» joǵa­ry dinı oqý ornynda bilim ala­dy. Sol kezeńde Reseıde bul medrese musylmandarǵa ar­nal­­ǵan eń bedeldi oqý orny bo­la­tyn, munda ıslam rýhyna tárbıeleýmen qatar, ózge dú­­nııa­ýı bilimge: fızıkaǵa, fı­lo­sofııaǵa jáne basqa da ǵy­lymdarǵa mán beretin edi.

Medreseni bitirgen soń 1916­ jyly Zeınelǵabıden óz qar­jysyna týǵan aýyly Sıyr­shyda mektep ashady, ondaǵy oqý qazaq jáne orys tilderinde júrgendikten, kazaq-orys mek­tebi dep atala­dy.­ Bul da «Ǵa­lııa» medre­se­­­sin bitirýshi túlek­terdiń dás­­túri edi. Orys tilin oqyp úırenýdi ol qazaqtardyń álem­dik órke­nıetke kiri­gý­ quraly dep sa­nap, basym ba­ǵyt retinde mán beredi.

Mektep n­e­­­bá­ri tórt jyl­ ǵana ómir súr­­genine qa­ra­­mastan, osy­ óńir­degi ha­lyq­qa bilim berý isinde aıqyn iz qaldyrdy. Belgili qoǵam jáne saıasat qaıratkeri Smaǵul Sá­dýaqasovtyń 1916 jyly osy mek­teptiń muǵalimi bolýy da qyzyqty derek. Zeınelǵabıden ál-Jaýarıdiń aǵartýshylyq isi naǵyz samǵaý shaǵynda kilt úzildi, 1920 jyly shyǵarmashylyq qarymy tebindegen 37 jasynda ol ómirden ótti (jalǵyz balasy Anýar soǵystan qaıtpady).

Zeınelǵabıden ál-Jaýarıdiń eń mańyzdy týyndysy – 1909 jyly Ýfa qalasynda basylǵan «Nasıhat Qazaqııa» kitaby. Eńbekte avtor qazaq halqynyń ıdeo­logııalyq, pedagogıkalyq jáne áleýmettik problemalaryn ashyp kórsete otyryp, bir jaǵynan, óz biliminiń ensı­klopedııalyq sıpatyn tanytady, al ekinshi jaǵynan, árbir baıandalatyn taqyryp aýqymynyń kásibı bilimdik mańyzyn da kórsetedi. Ol sonymen qatar sol zamandaǵy ozyq oıly qaı­rat­­kerlerdiń basty minberi sana­latyn qazaqtyń alǵashqy qo­ǵamdyq-saıası jýrnaly «Aı­qaptyń» (1911-1915 jyldary Troısk qalasynda shyǵyp tur­ǵan) belsendi tilshileriniń biri boldy. Onyń taǵy birneshe týyndylaryn qýǵyn-súrgin jyldary, týystary temir sandyqqa salyp, qabiriniń janyna, týrasyn aıtqanda, «jerlegen» eken. Bul jádiger zattar qazirgi kúnge deıin tabylmaı otyr.

Zeınelǵabıdenniń ákesi Ámi­re qajy Qazaqstannyń sol­tústik óńirine belgili tulǵa, bo­­­­lys bolǵan ári óz tusyndaǵy dáý­­­­letti adamdardyń biri eken. О́z rýynyń jerin basyp óte­tin Batys Sibir temir joly qu­ry­lysyn salý isine úlken úles qosqan. Ámire qajy musyl­man­dar úshin qasıetti orynǵa eki ret saparlaıdy, alaıda taǵdyr oǵan ekinshi saparynan aman-esen oralýdy jazbaǵan eken, Mekke qalasynda dúnıeden ótip, sonda jerlenedi. Ol týra­ly jarqyn estelikter kúni bú­gin­ge deıin saqtalǵan: Omby oblysyndaǵy Moskalen aýdanynda «Ámire saıy» («Balka Amre») atty jer bar.

Zeınelǵabıdenniń kitabyn oqı otyryp, osy bir tulǵanyń ishki erkindigine, tipti sol za­man­nyń jahandyq problemalaryn bedeldi tulǵalar aldynda eshqandaı búgejektep qorqýsyz qarastyrǵan ójet­tigine qaıran qalasyń. Ondaǵy saraptaýlarynyń tereńdigi, usynystarynyń barynsha ýa­qy­tyly qoıylýy, oılaý aýqy­mynyń keńdigi jáne de óz hal­qynyń qaıǵy-qasireti men taǵ­dyry úshin jaýapkershiligine razy bolasyń. Sol tolǵamdardyń avtory áli otyzǵa da tolmaǵan jas ekendigin bilgende bul tań­­danys burynǵydan da arta túsetini anyq.

Tipti aqyr sońynda, avtor­dyń tili, jazý stıliniń ózi su­­­lý­lyǵymen, baılyǵymen, áser­­­liligi jáne beıneliligimen tań­ǵaldyrady. Arada qanshama jyl­­dar ótse de osy bir birtýar adam­nyń izgilikti maqsaty báz-baıa­ǵy qalpymen jú­rekke týra je­tetindeı. Son­dyq­­tan da bul­ eń­bektiń oqyr­man­dy beıjaı qal­dyrýy, ıgi áser­ etpeýi múm­kin ­emes.

Áıgili túrki­ta­ný­shy ǵalym M.Myr­­­­­­­­zahmetov Ze­­ı­­­­­­nel­­ǵabıden ál­­Ja­­ýarıdiń Abaı tul­ǵasyn za­­­­ma­­­­nynyń uly oıshyly retinde taný isine qandaı baǵa jetkisiz úles qosqanyn atap kórsetken bola­tyn. Muhtar Áýezovtiń ózi­ de «Nasıhat Qaza­qııa» kita­by­na oń pikir bergen. Uly adam­­dar­dyń ǵylym, óner, jalpy mádenıettiń qaı salasynda bolsyn, qandaı bir uly is tyn­dyrǵanynan góri, ádette, ony sondaı dárejede moıyndatyp tanytýǵa qol jetkizýdegi jo­lynyń barynsha kúrdeli bolatynyna tarıh kýá.

Zeınelǵabıden ál-Jaýarı óz kitabynda sol kezeń úshin bi­lim alýdy ózekti mindet re­tin­de qarastyra otyryp, mektep­te oqý-tárbıe úderisin uıym­dastyrýǵa barynsha kóńil bóledi. Munymen qa­tar, qazirgi kúni kópke belgili, ol kez úshin ózekti bol­ǵan synyptyq sabaq júıesin uıym­das­tyrý sııaqty dıdak­tıkanyń bastaýlaryn nasıhattaıdy, onyń eńbekterinde klassıkalyq pe­da­­gogıkalyq us­ta­nymdardy tııa­naqtap bekitetin kóp­tegen ıdeıalar kez­desedi jáne olar qazirgi kúnde de óte ózekti bolyp se­ziledi. Mysaly, ol bylaı dep jazady: «Bala tabıǵatyn eskermesten, ózi­niń orasholaq áreket­terimen jeti-segiz jastaǵy balanyń áli jetile qoımaǵan janyn is júzinde zorlyqqa ushyratady». Bul nege tabıǵatqa ıkemdilik qaǵıdaty bolmasqa? Onyń tilderdi oqytý jónindegi usynysy da bizdiń tilderdi oqytý boıynsha qazirgi saıasatymyzben sáıkes keledi. Alaıda biz bul jaǵdaıǵa tek HHI ǵasyr sheginde ǵana jetsek, ol bul ıdeıa­ny HH ǵasyrdyń basynda-aq aıtqan eken.

Mektepte oqytýdy uıym­das­tyrý boıynsha onyń óz­ge de ósıetteri men nasıhat­ta­ry, muǵalim tulǵasyna degen kóz­qarasy, balalarǵa degen qur­metine qarap biz Zeınel­ǵabıden ál-Jaýarı shyn máni­sindegi uly gýmanıst, patrıot jáne aǵartýshy boldy dep aıta alsaq kerek.

Onyń sózderi Abaı jáne Y.Altynsarın sózderimen ún­des. Bul, múmkin, olardyń bir dáýirde ómir súrip, óz dáýiri­niń kókeıkesti máselesine ún qatýlaryna, eń bastysy, olar­dyń tereń mazmundy bolýyna baılanysty bolsa kerek. Onyń tildi oqytýǵa qatysty paıymy da tańdandyrady, munda ol osy zamanǵy dıdaktıkalyq jaǵ­daıdy aldyn ala boljap qana qoımaı, sonymen birge bulardy etnıkalyq sıpattaǵy problemalarmen qosa ınternasıonalızm rýhynda alyp qarastyra alǵan. Avtor saıası qurylysqa jáne demokratııalyq ınstıtýtqa qatysty suraqtarǵa da biregeı oılaryn bildiredi.

Zeınelǵabıden ál-Jaýarıdiń shyǵar­malary týraly uzaq ýa­qyt boıy jaq ashpaýǵa týra kel­di. Zeınelǵabıden ıbn Ámire ál-Jaýarıdiń oryssha-qazaqsha mektebi áldeqashan joǵalǵan, Sıyrshy aýyly da jer betinen óshken, tek kóne zırat qana bul jerde bir zamanda aýyl bolǵanyn eske salyp tur.

Biraq onyń kitaptary qal­dy, urpaqtan urpaqqa tolqyn­daı ulasyp ıgilikti yqpal jasaýshy izgilikti isteri qaldy. Qazaq KSR Jumysshy-sha­rýa­lar ınspeksııasynyń alǵash­qy basshylarynyń biri bol­ǵan, 1937 jyly atý jazasyna ushyraǵan Habıbolla Ám­rın, Qazaq KSR Ǵylym akademııa­synyń korrespondent-múshe­si Ǵaınetdın Musabaev, halyq­qa bilim berýdiń negizin qalaý­shylardyń biri, Qazaq KSR-ine eńbegi sińgen muǵalim Sabyr Málikovter sııaqty, óziniń uly ustazynyń adamgershiligi men isine degen jaýapkershiligin laıyqty deńgeıde jalǵastyrǵan shákirtteri qaldy.

Tursynbek MÁLIKOV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń fızıka jáne matematıka kafedrasynyń professory