Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ujymy Elbasy Úndeýindegi mańyzdy bes bastamany qoldap, onda aıtylǵan sheshýshi máselelerdi erekshe yqylaspen qabyldady. Prezıdent anyqtap bergen utymdy usynystar barsha qazaqstandyqtardyń ómir súrý deńgeıin jaqsartyp, halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge baǵyttalǵan. Osy oraıda, Úndeýdegi joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyryp, stýdent jastardyń jataqhanadaǵy jaǵdaıyn jaqsartý, shaǵyn nesıe kólemin kóbeıtýge qatysty úshinshi usynysqa erekshe toqtalyp ótsek.
Memlekettiń kemel keleshegin qamtamasyz etetin negizgi resýrs – ol adam kapıtaly. Alaıda bul resýrstyń munaı, gaz jáne basqa da paıdaly qazba baılyqtary sııaqty qaıta qalpyna keltirilmeıtini tabıǵı zańdylyq. Degenmen eń basty ulttyq resýrs sanalatyn adam kapıtalyn damytý maqsatynda memleketimiz barlyq jaǵdaıdy jasap otyr.
Úndeýde, bıylǵy oqý jylynda stýdentterge arnalǵan bilim berý granttaryn 20 myń birlikke kóbeıtý jóninde naqty tapsyrma berildi. Onyń 11 myńy aqparattyq tehnologııa, robot-tehnıka jáne nanotehnologııalar salasyndaǵy ınjener mamandardy oqytýǵa baǵyttalmaq. Buǵan qosa tehnıkalyq jáne aýylsharýashylyq mamandyqtary boıynsha barlyq joǵary oqý oryndary granttarynyń qunyn ulttyq joǵary oqý oryndarynyń granttary deńgeıine deıin kóterý kózdelip otyr. Bul qadamdy Qazaqstandaǵy adam kapıtalyn arttyrýǵa salynatyn ıntellektýaldy ınvestısııa dep qabyldaǵanymyz durys. Osyndaı strategııalyq bastamalar arqyly memleket jastarǵa erekshe qamqorlyq kórsetýde.
Qazirgi ýaqytta el ekonomıkasyn jandandyrý úshin birinshi kezekte álemdik naryqta eksportqa baǵyttalǵan, básekege qabiletti, sapaly ónim kólemin molaıtý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindeti tur. Sondyqtan respýblıkamyzdyń agroónerkásip keshenin «aqyldy tehnologııalar» arqyly damytýdy iske asyrý kezek kúttirmeıtin ózekti másele bolyp tur. Bul rette memleket, ásirese, elimizdiń jarqyn bolashaǵyna qyzmet etetin jastarǵa úlken senim artýda.
Ýnıversıtet Elbasynyń usynystaryn qoldaı otyryp, «Agroónerkásip keshenindegi sıfrly tehnologııa» dep atalatyn jańa mamandyq ashý boıynsha júıeli jumystar júrgizip keledi. Jańa bilim men ınnovasııalyq tehnologııalardy tartyp, Qazaqstan jaǵdaıyna beıimdeý maqsatynda ýnıversıtette otandyq agroónerkásiptik keshenge sıfrly júıe engizýdi qamtamasyz etetin «Sıtýasııalyq ortalyq» jumys isteıdi. Bul baǵytta barlyq mamandyqtar boıynsha agrobıznesti uıymdastyrý, kásipkerlikti basqarý, bıoekonomıka, bıoınformatıka, jobalardy basqarý sııaqty jańa pánder, «Aýylsharýashylyq ǵylymdary», «Veterınarııa» mamandyqtary boıynsha «Molekýlıarly bıologııa negizderi» pánderi engizildi. Bul Elbasy anyqtaǵan «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy jańa ekonomıkada» zor suranysqa ıe bolatyn kásibı biliktiligi joǵary, zamanaýı tehnologııalarmen qarýlanǵan jańa mamandy daıarlaýǵa múmkindik beredi. Al «aqyldy tehnıkany» meńgerip, basqara alatyn jańa býyndaǵy ozyq mamandardy daıyndaý úshin joǵary oqý oryndary búgingi zaman talaptaryna saı óz ınfraqurylymdaryn jańǵyrtýy qajet.
Búgingi tańda Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti taǵam qaýipsizdigi, topyraqtaný jáne agrohımııa, jylý energetıkasy, bıotehnologııa sııaqty 11 mamandyq boıynsha jáne memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha mamandar daıyndaýdy iske asyryp otyrǵan respýblıka kólemindegi 10 beldi joǵary oqý orny sanatyna engen. Atalǵan mamandyqtar boıynsha jasalǵan modýldi baǵdarlamalardyń jumys berýshilerdiń suranysyn qanaǵattandyra alatyn ınnovasııalyq beıindigi bar. Osy baǵyttaǵy jumystardy tıimdi júrgizý maqsatynda ýnıversıtette jańa 11 laboratorııa ashyldy. Onyń ishinde «Jasyl ekonomıka» jáne kletkaly ınjenerııa» zerthanasyn erekshe ataýǵa bolady. Onda aýylsharýashylyq janýarlaryn baǵalaýdyń keshendi túrdegi molekýlalyq-genetıkalyq saraptamasy, genetıkalyq modıfıkasııalanǵan janýarlardyń monıtorıngi, otandyq seleksııa nátıjesinde shyǵarylǵan jáne shetelden ákelingen asyl tuqymdy maldardyń qaýipsizdigin baǵalaýdyń ádistemelerin jasaqtaý men bekitý, asyl tuqymdy janýarlarmen molekýlalyq-genetıkalyq deńgeıde jumys jasaýdyń normatıvtik qujattaryn túzý sııaqty ózekti máseleler qolǵa alynýda.
Ýnıversıtetimizde Qazaqstannyń agroónerkásiptik keshenin tehnologııalyq jańǵyrtýǵa yqpaldasý maqsatynda Qazaqstan – Belarýs agroınjenerlik ınnovasııalyq ortalyǵy jumys isteıdi. Onyń qyzmeti agrarlyq saladaǵy tehnıka «tilin» meńgergen, sapaly ınjenerlerdi daıarlaýǵa baǵyttalǵan. Qazirdiń ózinde aýylsharýashylyq daqyldaryn óńdep, ósirýge arnalǵan traktorlar, kombaındar jáne aýylsharýashylyq mashınalaryn zertteý úshin on oqý zerthanasyn qurý jumystary aıaqtalýda. Munyń barlyǵy ýnıversıtettiń memleket qoıǵan talap-mindetter negizinde tıimdi de nátıjeli jumys atqaryp jatqandyǵynyń aıqyn kórinisi.
Búgingi kúni elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń usynysymen respýblıkamyzdaǵy eki ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn: Kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǴZI men Jemis jáne júzim sharýashylyǵy ǴZI-dy QazUAÝ-ǵa senimdi basqarýǵa berý týraly sheshim qabyldandy. Bul otandyq agroónerkásiptik keshendi aýqymdy jańǵyrtý boıynsha Elbasy tapsyrmasyn júzege asyrýdaǵy ǵalymdardyń qosar úlesin molaıtýǵa septigin tıgizbek.
Úndeýde Memleket basshysy memleket-jekemenshik áriptestiginiń qatysýymen 75 myń orynǵa arnalǵan stýdenttik jataqhanalardy 2020 jylǵa deıin salýdy josparlaǵanyn atap ótti. Bul rette Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jataqhana qurylysyna baǵyttalǵan ınvestısııa bóligin birte-birte qaıtarýǵa kepil beredi. Bul, ásirese, 99% aýyl balalary bilim alatyn bizdiń ýnıversıtetimiz úshin qýana qabyldaıtyn jańa bastama bolǵany anyq. Búgingi tańda ýnıversıtetimizde jataqhanaǵa muqtaj stýdentterdiń 40%-y ǵana jatyn oryndarmen qamtamasyz etilgen. Eseptik kórsetkishter boıynsha stýdentter jáne jas ǵalymdardy jataqhanamen tolyq qamtamasyz etý úshin qosymsha 27 myń sharshy metr qajet.
Ýnıversıtet oqytýshylarynyń kóp bóligin jas ǵalymdar quraıdy. Olardyń kópshiligi baspanamen qamtamasyz etilmegen. Elbasy Úndeýindegi árbir otbasyna baspana alýdyń jańa múmkindikterin berýge qatysty birinshi bastamasy, ásirese, jas otbasylardyń baspanaly bolýy úshin jasalyp otyrǵan ońtaıly qadam ekenin atap ótýimiz kerek. Elbasy usynǵan áleýmettik mańyzy bar «7 – 20 – 25» baǵdarlamasy halyqty turǵyn úımen qamtamasyz etýdiń eń tıimdi tetigi dep esepteýimiz kerek. Memleket basshysy atap ótkendeı, «Nesıe ósiminiń mólsherlemesi qazirgideı 14-16% emes, jylyna 7%-dan aspaıtyn bolady, al bastapqy jarna baspana qunynyń 20%-nan aspaýǵa tıis».
Qoryta aıtqanda, bizdiń maqsatymyz – aýyl-aýyldardan kelgen stýdentterimizge tıisti bilim berip qana qoımaı, olardy el men jerdiń qasıetin baǵalaıtyn ult zııalysyna aınalatyn tulǵa retinde qalyptastyrý. Sondyqtan El Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń joǵaryda atalǵan bastamalary mindetti túrde táýelsiz Qazaqstannyń qazirgi zaman talaptaryna saı áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jańa serpin bereri sózsiz.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi
