Aımanovtyń Tanasy men Taılaǵy

Bir urtynan ázili, bir urty­nan áni tógilip, júrgen jerin toı-týmanǵa aınaldyryp ómir súrgen uly komeograftyń talas­­syz talantynyń aıǵaǵy ispet­­ti «Taqııaly perishte» komedııasynyń túsirilý tarıhy estigen adamnyń eriksiz ezýin tartqyzady. Tań at­qannan kesh batqanǵa deıin, tipti tún qatyp ta tabanyn tozdyryp kelin izdeýden sharshamaıtyn Tana apa men soıǵan túlkideı yrjıǵan, qyzǵa ebi joq Taılaqtyń beı­ne­lerin Aımanov aspannan ala salmaǵan. Pro­totıp ádebıette ǵana emes, kınoda da bolady eken. Ta­na da, Taılaq ta ómirde bolǵan, naqty adamdardyń kınoǵa túsken kóshirmesi desek, sener me edińiz? Iá, dál solaı – otyzǵa kelgenshe úılenbeı júrip alǵan kenje ulyn oılap, erteli-kesh ýaıym jeıtin ana Sháken aǵamyzdyń bóteni emes, ózinen keıingi inisi Káýkenniń qaıynenesi bolatyn. Naqtyraq aıtqanda, kelini, Qazaqstannyń halyq ártisi Shabal Beısekovanyń anasy Aınakúl men týǵan baýyry Sakko bolyp shyqty. 

Qazynanyń eki bólmeli pá­teriniń esigin qaqqanymyzda, Bı­­han apa ekeýi qonaqjaı qo­jaıyndardyń peıilin kórsetip, tórge ozdyrǵanymen, sózge usta bol­maǵan soń sóılegendi jón kór­meıtin sııaqty ma, basyna Taılaq sekildi oıýly taqııa kıgen Sakko aǵa sózden tartynyp, jymıyp tu­ra berdi. Kóz qıyǵymyzben ur­la­na qarap qoıamyz, týra fılm­degi Taılaqtyń ózi. Syrt kelbeti de, sózge sarańdyǵy da tal­dyqor­ǵan­dyq traktorshy Ábil­ǵazy Raıymbekov keskindegen fılm­degi óz keıipkeriniń soıyp-qap­­tap qoıǵan kóshirmesi. Taılaq – Sakko Qarataevtyń jasy bú­ginde 80-de, Al­matyda turady. Minezi birtoǵa, kóp sózi joq, tym salmaqty ári qarapaıym adam kórindi. Esesine, qyryq jyldan asa mektepte muǵalim bolyp, zeınette otyrǵan Bıhan apamyz eti tiri, sózsheń adam bolyp shyqty. 

– Aqmola oblysynyń pro­kýro­ry­ bolyp turǵan ákesi 1937 jyly «halyq jaýy» bolyp ustalǵanda, Sákeń áli qyrqynan shyqpaǵan qun­daqtaýly bala eken. Sakko degen esim de oǵan be­ker berilmegen. Sol jylda­ry tegi­ ıtalııalyq Nı­kolo Sak­ko men Bar­tolomeo Van­settı degen soltústik­ame­rıkalyq ju­mys­shylardyń sotyn KSRO hal­qy qyzý talqylap, zııaly ákeleri eki ulynyń birine Van­settı, birine Sakko dep at qoıady. Qaıynatam Talǵar túrmesinde atylǵannan keıin jalǵyz qal­ǵan jesiri Aınakúl jeti balasyn je­tektep, Almatyny jaǵalap kó­ship keledi. Tórt qyz, úsh uldy jan­keshtilikpen júrip jetkizedi. Balalary ósip, joǵary bilim alyp, qyzdary turmys quryp, uldary úılenip, ómirden óz ornyn taba bastaıdy. Ishinde joǵary bilim ala almaǵany da, úılenbegeni de anasynyń qoltyǵynda ósken me­niń bolashaq kú­ıeýim bolyp shy­ǵady.

Ákesi atylyp ket­ken Sakkonyń boıynda úreı qalady, kileń qyzdyń ishinde óskeni bar, úıge er adam kirip kelse, qor­qyp bólmeniń túkpirine qaraı qashady eken. Basqa baýyrlaryndaı emes, minezinde ózgesheligi bar Sakkonyń boz­balalyqtan ótip, jigittikten de asyp bara jat­sa da, qyzdyń betine qa­rap sóı­leı almaıtyn jasyqtyǵy jasy kelgen anasynyń janyna batady. Jesirligine qaramaı jeti birdeı balamen sonaý Arqadan Jetisýdyń tórine kelip ornyǵyp júrgen enem rasynda da sharshaýdy bilmeıtin shıraq, minezdi adam edi. Sharýaǵa asa qyry joq, bosbelbeý bolyp ósken ken­je­taıynyń aıaqtanbaı júrgenine alań­daǵan anasy alys-jaqyn, aǵaıyn-jegjat demesten «pysyq qyzy bar» degen habar qulaǵyna tıse boldy, jaýyp turǵan qar, soǵyp turǵan boranǵa qaramaı, basyndaǵy oramalyn shart baılap, kelin izdep kóshege shyǵýdy ádet qylady. Týra kınodaǵydaı, dep bastady áńgimesin Bıhan apa.

Bul kezde Bıhan apanyń Al­matydaǵy JenPI-diń fızıka-matematıka fakýlte­tin bi­tirip, Almaty oblysynyń Ile aýda­nyndaǵy bir kolhozda mektepte mu­ǵalim bolyp júrgen kezi. Tó­be­sine túıgen shashy toqpaqtaı, jaı­sa, jaýyrynyn tutas jaýyp,­ tobyǵyna túsip, jer syzady. Sıyr­dy da saýady, maıdy shaıqap, mal­dy da jaıǵaıdy, nesin aıtasyz, áıel-erkektiń jumysy dep bólip-jarmaı, bir úıdiń sharýasyn degeleń qaqqyzatyn maılyq pen sýlyqqa birdeı pysyq qyz Aınakúl apanyń armanyndaǵy kelinniń naq ózi edi. Birde qaladan qy­dyryp kelgen qurbysy Ǵaısha er­teli-kesh etegine súrinip kelin izdeıtin Aınakúl apa men aýzynan sózi, qoınynan bózi túsken Sakko týraly aýzynyń sýy quryp áńgimelep, muny ábden eliktiredi. «Qashanǵy sıyr saýyp, sút pisirip aýylda júre ber­meksiń? Qarashy óziń, qalanyń jigiti. Úı dese úıi bar, qalalyq tirkeýi anaý, aǵalary men ápke­leri shetinen myqty, qala­nyń kez kelgen mektebinen ju­mys taýyp alasyń, shalqyp ómir súresiń». 

Bir úıdiń birinshi-ekinshi qaba­tynda kórshi bolyp turatyn Aı­na­kúl apa men Ǵaısha bir-bi­rinen syr jasyrmaı, keı-keı­de Sakkoǵa qalyńdyqty birge iz­deı­tin edi. Sóıtip Ǵaıshadan Al­­matydan jyraqta, alystaǵy bir aýylda sıyr saýyp, traktor­ aı­dap, nan pisiretin Bıhan týra­ly estigende, eki kózi jarq ete qal­ǵan Sakkonyń anasy múlde esten tanyp, degbirden aıry­la­dy. Dál qazir kelin ǵyp túsi­retindeı: «Oıbaı-aý, mynaý me­niń kelinim ǵoı, tanystyr me­ni tezirek qurbyńmen. Meniń izde­genim tap osyndaı qyz emes pe?»­ dep kórshisin aldy-artyna qaratpaı, qurbysynyń tamyryn basyp baıqaýǵa aýylǵa jiberedi. Anasy qaıtys bolyp, ákesi qaıta tósek jańǵyrtyp, ózi de ár-sári bolyp júrgen Bıhan yńǵaıy kelip turǵan isti kóp sozbuıdaǵa salmaı-aq yqylasymen sheshkendi jón sanaıdy. Sakko bolsa, qurylysta isteıdi. О́zi jóndep qazaqsha da bilmeıdi. Sonyń saldary ma, ózine ylǵı orys qyzdary úıir. Úlken-kishimen jumys istep úırenip qalǵan mekteptiń ójetteý muǵalimi tanysqan soń sózge tartyp kórse, qu­rylysta «svarshık» bolyp isteıtin uıań jigit «batareıa jasaımyz», «vanna qoıamyz» degennen aryǵa aıaǵyn basa qoımaıdy. Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı, batyr tulǵaly nar jigittiń uıalshaqtyǵy qyzǵa alǵashynda qyzyq kórindi. Biraq joly jińishke bolǵanymen, zaty suńǵylalaý bolyp jaratylatyn qyz emes pe, anasynyń baýyrynan shyqpaǵan «balanyń» momyndyǵynan góri janynyń ar jaǵynan jyltyraǵan adaldy­ǵyn, janaryna uıalap turǵan taza­lyq­ty tanyǵan Bıhan birer­ márte kezdesip, ıkemge kele­tinin baıqaǵan soń, Sakkonyń san­tehnıktigine qaramastan «erim» dep moıyndap, eteginen ustaıdy...

Bıhany shynynda da kúndiz qolyńa sham alyp izdeseń de, tap­tyrmaıtyn tyń­ǵylyqty, bá­rin biletin baıypty kelin bolyp­ jolyqty. Qartaıyp qalǵan ene­siniń qas-qabaǵyna qarap, tań eleń-alańnan jyly tóseginen tu­ryp, jumsaqtap quımaǵyn pisirip, qaımaqtap shaıyn berip, elpeń qaǵyp kútip, aldynan qııa bas­pady. Sakkonyń ápkelerimen, aǵa­larymen, abysyndarymen de tez til tabysyp, oılaǵandary bir áýlettiń abyroıy men aman­dy­ǵy bolǵandyqtan, qylaý túsir­meı qaltqysyz qyzmet etti. Aq­jarqyn, adal minezimen úlken-ki­shige jaǵymdy boldy. Baǵyna qaraı, sheshesine erkelegeni bol­­masa, Sakko da eń aldymen ot­basyn oılaıtyn, sharýaqor sheberdiń ózi bolyp shyqty. 95 jasap baqılyq bolǵan enesi ja­ryqtyq áýlıe eken. Sol jyldary taıaǵyn tyqyldatyp, úı ma­ńynan uzaı almaı qalsa da, aýlada oınap júrgen kishkentaı eki nemeresine, Marǵulan (Marǵulan Seısenbaev – Shabaldan keıingi qyzy Raýshannan týǵan búginde aty elge málim beldi kásipker) men Álııaǵa: «sen, Marǵulan – sovhoz dırektory bolasyń, al sen, Álııa, oqý mınıstri bolasyń» deıdi eken. Marǵulannyń sovhoz dırektory emes, bılikte biraz qyzmet atqaratynyn, al oqý mınıstri bolmasa da, keıýana kári kókiregimen Álııa Sakkoqyzynyń professor bolatynyn sezgen sııaqty. Búginde Álııa Balapanova – saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor. 

Osynyń bári Aımanovtyń kóz aldynda ótti. Dúnıe-dúr­mek tamyryndaǵy ár dirildi jú­re­ginen ótkizetin rejısser óz-ózinen su­ranyp turǵan daıyn oqı­ǵany fılm­ge aınaldyrmaýǵa áddisi joq edi. Kórkemdik ja­ǵynan baıytyp, jetildirgeni bol­masa, Tana men Taılaqtyń bolmysyn esh qospasyz, qaz-qal­pynda qaldyrdy.

1960 jyldary qazaq kınosynda mýzykalyq komedııa janry je­tilmeı, aqsap jatqandyqtan, sol kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda rejısser osy baǵyt­ta jumys istegendi jón kórip, mýzykalyq fılmniń kórermenge áseriniń kúshti bolatynyn bilgen­dikten ózine osyndaı maqsat bel­gilegen sııaqty. Sh.Aımanov maq­­satyn asqan sheberlikpen oryn­dap shyqty da. Árıne, zamana urany – halyqtar dostyǵyn kórsetý ıdeıasy da umyt qalmady. Fılm ár ulttyń án-bıimen kórkemdelip, erekshe tartymdy shyqty. Munda halyq áýenderi de, klassıka da, djaz da, estrada da, qysqasy, bári de de qamtylyp, bir-birimen ásem úndestik tapty. Akterler kóńildi, oqıǵa oınaqy, bir sózben aıtqanda, múlgigen qazaq kınosy uıqysynan oıanyp, bir serpilgendeı boldy. Osyndaı sazdy, áýezdi ánderdiń toptamasyn jasaǵan «Taqııaly perishtede» aıryqsha bir án bar. «Mama» dep atalady. Keıbir án jınaqtarynda «Abzal ana», «Ana týraly án» dep te atalady. Taılaqty qaıtsem de úı­lendiremin dep, basyn taýǵa da, tas­qa da soǵyp, tabanynan tozyp, qalyńdyq izdep júrgen anaǵa degen mahabbat pen perzentiniń pák sezimi júrektiń árbir qy­lyn shertedi. Aq jaýlyǵy jelbi­rep, balalarynyń ortasynda mar­qaıyp otyrsa da, kenje uly­nyń súrboıdaqtyǵynan kóńi­line qaıaý túsken anasyn qu­shaqtap, osy ánimen janyna jy­lý syılaǵysy kelgen qyzy – Bı­bigúl Tólegenovanyń beınesi erek­she este qalady. 

Birde Taılaqtyń rólinde oına­ǵan Álimǵazy Raıymbekov: «Ne­ge ekenin bilmeımin, Sháken aǵa osy rólge Bıbigúldi túsirge­ni­men, ándi Baqyt Áshimovaǵa aıtqyzdy» degeni bar edi. Áde­mi ánniń jeteginde otyryp baı­qa­maıdy ekenbiz, shynynda­ da, jińishke bulbul ún emes, oryn­daýshy daýysynyń zor, barqyt ekeni bilinedi. Ajar jaǵynan aı men kúndeı aktrısalardan asyp túspese, kem túspeıtin Tóle­genova, eń aldymen kómeıinen la­ǵyl tógilgen ánshi edi ǵoı, «ana ­týraly ándi ataǵy dúrildep tur­­ǵan bulbuldyń ózine nege shyrqatpady eken?» degen áýestik árkimniń kómeıin búlkildetip turady. Fılmniń kompozıtory Aleksandr Zasepın o bas­ta bul ándi orystyń belgili ánshisi Maııa Krıstallınskaıaǵa arnap jazǵany belgili. Sh.Aımanov Maııa oryn­daǵan «Mama» ánin fılm­ge paıdalanarda sol daýys­ty «qýalap», úni, aıtý máneri óte uqsas bolǵan soń Baqyt Áshi­movany tańdaǵany baıqalady.  

«Taqııaly perishte» fılminiń ta­ǵy bir ereksheligi jáne rejıs­ser­diń tapqyrlyǵy – ekrannan Ámına О́mir­zaqova, Bıken Rımova sııaqty kási­bı akterler ǵana emes, Álimǵazy Ra­ıymbekov, Sholpan Altaıbaeva syndy kıno ónerinen syrtqary júrgen jastar, bel­gili sýretshi Áýbákir Smaıylov, onyń qatarynda Bıbigúl Tólegenova, Ermek Serkebaev, Vıktor Pusyr­manov, Raýshan Baıseıitova (Kú­lásh Baıseıitovanyń qyzy), Mu­rat Ahmadıev sekildi ja­ńa tanyla bas­taǵan óner jul­dyzdary kórinedi. Olar salmaq­ty rólder somdamasa da, fılm­niń salmaǵyn arttyrý úshin sha­ǵyn epızodtar arqyly shoq­juldyzdardyń tizbegin arttyra otyryp, rejısserdiń «osylardy kórip kórermen kózaıym bolsa, ádemi jastardyń ónerinen estetıkalyq lázzat alsa» degen maqsatyna qaltqysyz qyzmet etken. Átteń, kınodaǵy mundaı úrdis, tárbıelik máni zor dástúr búginde joqqa tán. Bul – Shákenge ǵana tán sheberlik. 

Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY