10 Sáýir, 2018

Saqtaný óz aldyna, sabaq alsaq, qane

340 ret kórsetildi

Atam qazaqtan qalǵan bir sóz  «Saqtyqta qorlyq joq» degenge saıady. Shynynda, aıtyp kelmeıtin apattar álemde jıilep ketken sekildi. Ásirese 64 adamnyń, onyń ishinde beıkúná 41 balanyń ómirin jal­maǵan Kemerovo qasireti kimdi de bolsa oılandyrǵany anyq.

Qaptaǵan bazar, sam­saǵan saýda oıyn-saýyq ortalyqtary kóz tundyrǵanmen, ondaǵy qaýipsizdik jaıy qalaı eken degen suraq kókeıden keter emes. Kórshi eldegi surqaı sumdyq bılikti ǵana emes, jalpy jurtty da oılandyrdy. Menshik ıesi, onyń qojaıyny bolyp aqsha sanaý naryqqa tán qasıet ekeni ras. Biraq ózim bilemdikpen halyqtyń qaýipsizdigin oılamaý, zamandy jeleý etip qara bastyń qamyn kúıtteý opyq jegizbeı qoımaıtynyn bilgen abzal. Munyń mysaly ózgeni qoıyp óz elimizden de tabylyp jatady. О́tken jyly Almatyda bolǵan órt kezinde qulyptalǵan esikten shyǵa almaı 6 adam órtenip ketkeni esten shyǵa qoıǵan joq.

Buryn órt bolsa tútinge shashalyp, kóz ashyǵanmen kóp jaǵdaıda aman qalyp jatatyn. Qazirgi jasandy zattan shyqqan tútin tútin emes, ý dese bolǵandaı. Tipti janalǵyshtyń ózi ekenin ǵalymdar dáıektep otyr. Bir jutqannan keıin-aq esten tandyryp, eseńgiretip tastaıdy eken. Eseńgiregen adam es taba ma? Ý ómir emes, ólim ákeletini osydan kórinedi. Onyń ústine buǵan bári oıdaǵydaı dep, atynan at úrketin laýazym ıeleriniń málimetteriniń de keıde jarǵa jyqpaı qoımaıtynyn qosyńyz. Shyndyǵyna kelgende, bárin zamanǵa telımiz. Zaman jal­ǵandy jalpaǵynan basqandarǵa emes, jalpy jurtqa qyzmet etýdi qalaıdy. Sonda ǵana el­diń ishindegi ala-qula tirlik tyıylyp, bereke ornaıdy. Dáýlettiler deımiz, solardyń bári tabanynan tozyp, mańdaı terin tógip dáýletke qol jetkizdi me eken? Az bolsa da qısyq ıne, tesik túıme óndirgender týraly sóz bas­qa. Álemdegi baılardyń qalaı baıyǵany búk­pesiz aıtylady. Naryq halyqtyqty qaryq qy­lýǵa, biri zor, ekinshisi qor kórinbeı teń dárejede, ádiletti ómir súrýge ákeletinin damyǵan memleketterden baıqaýǵa bolady. Onyń jaqsy úlgisin bas basylymda da kórsetip kelemiz. Baılar men kedeı, áldi men álsiz bolyp bólingen jurttardyń keleshegi kemel bolýy ekitalaı. Sebebi alakóz tirlik irilikke apara qoımaıdy. Biz muny nege aıtyp otyrmyz. Kemerovo qasiretinen keıin iri qalalardaǵy demalys oryndaryn, ózge de mekemelerdi kezekten tys tekserý bastalyp ketti. Iá, olardy jıi tekserip, eki ókpesin qyspaý kerek degenge qosylýǵa bolar. Biraq sol jeńildikti erkelikke balap erkinsip ketkenderdiń qylyǵy bir kúni tyǵyryqqa tireýi múmkin ǵoı. Adam ómirine qaýip tóngen kezde shyǵatyn esikterdi ury-qaryny syltaý etip tars jaýyp, bar kiltti kúzetshiniń qaltasyna salyp qoıǵannan paıda bolmaıdy. Beti aýlaq, bir sumdyq bolsa esik ashady degen kúzetshiniń ózi álgi ý tútinnen óz ba­syn qorǵaýmen álek bolary sózsiz. Taǵy bir aıtarymyz, osy bir tekserýlerdi áttegen-aılardan keıin ǵana emes, mádenıetti túrde turaqty uıymdastyryp otyrsaq utylmas edik. Al onyń qorytyndysyna kelgende, sý qosqan sútteı suıyltpaı, naqty aqıqatty anyq­tap, ıesiniń kim ekenine qaramaı sheshim qabyldaý qajet sekildi.

Aıtalyq, qysqa ázirmiz dep júrip, elimizde bar baılyqty halyqqa durys jetkize almaı, bıylǵy qaqaǵan qysta kómir daýyna uryndyq. Odan qutyla bergende, kóktemgi sý tasqyny kıligip, sol boıynsha álek bolyp jatyrmyz. Munyń bári jıyndarda kóterile sóılep, kóńildi otyryp, bári jaqsy, tórt qubylamyz túgel degenniń kesirinen shyǵyp jatsa kerek. Tipti Qyzylaǵash, Qaraǵandy, ózge de óńirlerdegi sý tasqynynan sabaq almaǵanymyz qalaı? Almaty, Shyǵys Qazaq­stan oblystarynda burq ete túsken bıylǵy tasqyn taǵy talma jerden tıgendeı. Mundaı apattardyń aldyn alýǵa Elbasynyń bastaýy­men Úkimet mıllıardtaǵan qarjy bólip keledi. Máselen ótken jyly 5,8 mıllıard teńge qarastyrylǵannan habardarmyz. Sol mol qarjynyń 3,2 mıllıard teńgesimen bir shaǵyn aýdan salýǵa bolady degen ákimniń ýájin de estigenbiz. Barlyq másele sol aqshany tıimdi jumsamaýda bolyp turǵan sekildi. Buǵan bir mysal keltirer bolsaq, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi D.Ahmetov Úkimet otyrysyndaǵy esebinde sý tasqyny kezinde qajetti qural-jabdyqtardyń jetpeı jatqanyn kúıine aıtqan edi. Tótenshelikterdiń tótenshe jaǵdaıǵa daıyndyǵy osy bolǵany ma? Sonda álgi qarajat qaıda jumsalǵan? Jyl saıynǵy sý tasqynyn bıyl da «Qazgıdrometke» silteı salyp otyra beremiz be? 

Jalpy, memlekettiń tuǵyry – halyq. Ha­lyq­tyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin Elbasynyń qabyrǵasy qataısyn, buǵanasy bekinsin degen úlken qamqorlyǵyn menshik ıeleri seze otyryp, qaýipsizdikti endigi jerde esten shyǵarmaýy kerek-aq. Qalany qoıyp, eldi mekenderdegi ózen-kólderge ıelik etetinder de es jısa, qane. Alyp saýda ortalyqtary men qym-qýyt tirlik júrip jatatyn bazarlar, sán-saltanaty mol meıram­hanalardan bastap, adamdar qyzmet ete­tin mekemelerdi, onyń ishinde urpaq oqyp, tár­bıe alyp jatqan uıymdardy jan-jaqty sarap­taýdan ótkizý qajettigi týyndap otyr. Bul iste barmaq basty, kóz qystyǵa barmaı, kók­ten suraǵanymyz jerden tabyldy demeı, adam­dardyń qaýipsizdigi jolyndaǵy jumys dep jurt bolyp jumyla otyryp júrgizý qa­jet sekildi. Munyń bári saqtaný óz aldyna, qasiretterden sabaq alý kerek degen uǵymdy ulyq­tasa eken...

Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

EQYU Bas hatshysy Qazaqstanǵa keledi

Parlament • Búgin, 09:31

Beısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:00

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar