О́ńirlik áriptestiktiń órisi keń

Ortalyq Azııa – qurlyqtyń ishki aýma­ǵyn­da ornalasqan jáne jahandyq kommý­nıkasııalarǵa erkin shyǵýǵa muqtaj aımaq. О́ńir birneshe iri memlekettermen shektesken. Sondyqtan keıde olardyń geosaıası múdde­lerin eskerý qajettigi týady. Osy turǵydan alǵanda elimiz ustanǵan saıasat ómirsheńdigin kórsetip otyr.

Qazaqstan ortaq múddelerdiń ushtasýyn anyqtaýdy, ortaq til tabysýdy maqsat etedi. Elimizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jolynda úlken eńbek atqarǵany barshaǵa belgili. Osy Odaq sheńberinde paıda bolǵan túıtkilderdi sheshýdiń ońtaıly joly – Ortalyq Azııa elderiniń kooperasııasy. Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2005 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Ortalyq Azııa elderi odaǵyn (OAEO) qurý ıdeıasyn jarııalaǵan bolatyn. Sodan beri bul ıdeıaǵa qatysty kóptegen pikirtalas órbidi. Áıtse de 12 jyldan keıin ǵana bul baǵytta naqty is-áreketter bastaldy. Máselen, О́zbekstan 2017 jyldan bastap pragmatızm men barynsha ashyq saıasat ustanyp, kórshiles eldermen qarym-qatynasty jańǵyrtty.

Bıyl da Ortalyq Azııa elderiniń qarym-qatynasynda ilkimdi ózgerister bolyp jatyr. Máselen, 2018 jylǵy 15 naýryzda Astanada Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń bas­qosýy ótti. Onda óńirdiń damýy, onyń qaýip­siz­digi men turaqtylyǵyna qatysty birqatar máseleler talqylandy.

Jalpy, óńirdiń keleshegi kelissózder barysynda ulttyq múddeni ustanýǵa jáne ony ilgeriletýge múmkindik beretin geo­eko­no­mıkalyq joba alańdaryn kóptep qa­lyp­tastyrýǵa baılanysty. Sondyqtan, Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq, TMD, UQShU, ShYU, «Bir beldeý – bir jol» jobalary Ortalyq Azııa úshin mańyzdy sanalady. Osyndaı jobalardyń arqasynda tabıǵı básekelestik paıda bolyp, sonyń negizinde óńir elderiniń árqaısysy ózine anaǵurlym qolaıly nusqalardy tańdaýǵa múmkindik mol.

О́ńir elderi úshin basty mindet – shetelden ınvestısııa tartý. Al ınvestısııa ákelýdiń negizgi talaby – adamı kapıtal men ınfraqurylym sapasynyń joǵary bolýy. Eldegi erejeler aıqyn, zań turaqty bolýy tıis. Sondaı-aq qaýipsizdik máselesi de ınvestorlar úshin mańyzǵa ıe. Bul turǵydan alǵanda Qazaqstannyń upaıy túgel. Doing Business reıtınginde elimiz 35-orynǵa jaı­ǵas­ty. Qazaqstanda ınvestorlarǵa jasalǵan qolaıly jaǵdaıdy halyqaralyq qoǵamdastyq tarapy joǵary baǵalap otyr.

Investısııa týraly áńgime qozǵalǵanda mynany eskerý qajet. Sheteldik ınvestor­lardy ne qyzyqtyrady? Halqynyń sany ár­ alýan derbes memleketter me, álde bir­tu­tas Ortalyq Azııa óńiri me? Álbette 70 mıl­lıonǵa jýyq halqy bar ortaq naryqtyń aý­qymy úlken ekeni aıtpasa da túsinikti. О́ńirge Ońtústik Shyǵys Azııa elderi keremet úlgi bola alady.

Áıtse de Ortalyq Azııa memleketteri birqatar problemalardy sheshýi tıis. Áli kúnge deıin shekara máselesi tolyqqandy rettelgen joq. Biraq bul baǵytta aýqymdy jumystar atqarylyp jatyr. Elimiz kórshiles eldermen shekara týraly ýaǵdalastyqqa keldi. Byltyr Samarqanda óńir úshin mańyzdy oqıǵa boldy. Onda Qazaqstan, О́zbekstan jáne Túrikmenstan elderi shekaralarynyń toǵysý núktesi týraly kelisim jasaldy.

Sonymen qatar óńirdegi ınfraqurylymdyq teńsizdikti joıý da mańyzdy másele. Ortalyq Azııa birtutas kóliktik-logıstıkalyq jelige aınalyp, sol arqyly jan-jaqty paıda qaǵı­da­tyna negizdelgen tasymal ońtústikten sol­tústikke, batystan shyǵysqa jáne keri­sinshe baǵyttar boıynsha aǵylýy tıis. Sondaı-aq ınvestısııalardyń áleýmettik-ekonomıkalyq áseri nyǵaıýy qajet.

Ortalyq Azııa turǵyndarynyń áleýeti joǵary. Tek ony tıimdi paıdalana bilgen jón. О́ki­nishke qaraı, aımaqta eńbek mıgrasııasyna qatysty úlken problema bar. Kásibı kadr­lar shetelderge aǵylyp, birqatar qıyndyq týyn­dady. Soǵan qaramastan Ortalyq Azııanyń óz ekonomıkasyn turaqty ilgeriletip, álemdik qaýip­sizdik pen beıbitshilikke óz úlesin qosa­tyn aımaq atanýyna múmkindik mol. Bul Elba­symyz N.Nazarbaevtyń bıylǵy qańtarda AQSh-qa barǵan tarıhı sapary kezinde anyq baıqaldy. Osy sapar elimiz úshin ǵana emes, sondaı-aq jalpy aımaq úshin de tıimdi boldy. О́ńirlik máseleni halyqaralyq arenaǵa shyǵarýǵa múmkindik týdy.

Osylaısha qazirgi tańda Ortalyq Azııa elderinde bolyp jatqan oqıǵalar zamanaýı memleket qalyptastyrýǵa jasalǵan qadamdar dep kesip aıtýǵa tolyq negiz bar. Azamattardyń kóńilinen shyǵatyn qundylyqtar júıesi maman ákelýge, tehnologııany meńgerýge mol múmkindik beredi. Endeshe Ortalyq Azııa memleketteri Qazaqstandy úlgi ete otyryp, óz áleý­etin damyta alady. Ol úshin ońtaıly ın­ves­­t­ısııalyq jaǵdaı qalyptastyryp, ulttyq strategııa qurý qajet.

Halyqaralyq arenadan alshaqtaýǵa umty­lyp, oqshaý saıasat júrgizetin memleketterdiń jahan­dyq damý jolynan shetkeri qalatyny bel­gili. Osy turǵyda Ortalyq Azııa mem­le­ket­teriniń álemdik qoǵamdastyqpen ynty­maq­ta­sýǵa umtylýyn joǵary baǵalaýǵa bolady. Osy­laısha qazirgi tańda Ortalyq Azııada bo­lyp jatqan oqıǵalar óńirdi damý jolyna tú­siredi degen úmit basym.

Zarema ShÁÝKENOVA,

Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq

zertteýler ınstıtýtynyń dırektory