Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeýiniń syry nede? Menińshe, basty kemshiligi – olardyń ózderine ǵana tán qalyby men tájirıbesin basqa halyqtar men órkenıetterdiń erekshelikterin eskermeı, bárine jappaı eriksiz tańýynda. Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady», dep dóp basyp jazady. Árıne, damyǵan elderdiń tájirıbesin eskerý qajet. О́ıtkeni tarıhı sebeptermen bizdiń birshama kenjelegenimiz ras. Dese de ozyq tájirıbeni endirý barysynda belgili bir súzgiden ótkizbeı tutastaı qabyldaýdyń saldaryn jete túsingen jón. Bul elek ulttyq boıaý hám rýhanı qundylyq. Bul turǵyda kez kelgen saladaǵy jas mamandar tarıhy altyn áriptermen jazylǵan uly dala urpaǵy ekenin umytpaǵany durys.
Rýhanı damý bastaýynda til, din jáne dil jatyr. Bul úsheýi – bir-birimen bite-qaınasqan birtutas dúnıe. Árbiri asa mańyzdy element. Qudaıǵa shúkir, Qazaq eli keregesi keń, shańyraǵy bıik memleket. Árıne máńgilik eldiń bolashaǵy ult tutastyǵynda ekeninde daý joq. Osy turǵydaǵy negizgi másele ultymyzdyń úsh tireginiń shubarlanýy. Álemdegi tilder arasynda eń baı til ókiliniń biri bola tura ózge tilde sóıleýge áýestiktiń bary ótirik emes.
Rýhanı qaıta túleý ana tilsiz múmkin emes. Uly aǵartýshy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ahmet Baıtursynov atamyzdyń «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» degen sózi de sonyń bir aıǵaǵy. О́ıtkeni til ulttyń bar qundylyǵyn tasymaldaýshy qural. Bul máseleniń áli de kúrmeýi sheshilmeı kele jatqanyna bir kináli adam bolsa, ol da – siz ben biz. Dálirek aıtqanda, bizdiń nemquraılyǵymyz. Ulttyq deńgeıdegi mańyzdy máselege atústi qaraýymyz. Janashyrlyqtyń joqtyǵy. Til men din el-jurt bolyp sheshetin másele. Qarapaıym kúndelikti qarym-qatynasta bir-birimizben qazaqsha sóılespeımiz. Otbasy dastarqan basynda bir tilde sóılemeıinshe jáne bir shańyraq astynda musylmanshylyq joralǵysy birdeı bolmaıynsha, memlekettik deńgeıde rýhanııat máselesiniń sheshimin tabýy qıyn. «Otbasy – shaǵyn memleket» degen osy.
Maqalanyń «Ulttyq sana» bóliminde «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», dep aıtylǵandaı, qazaqy dástúr san ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq rýhanı qundylyǵymyz. Maǵjan Jumabaev «Men jastarǵa senemin» dep jyrlaǵandaı, qazaq jastary sol senimdi aqtaýy – perzenttiń paryzy.
Elbasynyń bul ıdeıasy – ýaqyt talaby. О́ıtkeni táýelsizdik alǵan jyldary eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý qajet edi. Naryqtyq ekonomıkaǵa qatysty Shyǵys pen Batystyń damyǵan elderiniń ozyq úlgilerin paıdalana otyryp, ekonomıkalyq turaqty memleket bolyp kelemiz. Hákim Abaı úshinshi qara sózinde aıtqandaı, «...Árbir jalqaý kisi – qorqaq, qaıratsyz tartady, árbir qaıratsyz – qorqaq, maqtanǵysh keledi, árbir maqtanshaq – qorqaq, aqylsyz, nadan keledi. Árbir aqylsyz – nadan, arsyz keledi. Árbir arsyz jalqaýdan suramsaq, ózi toıymsyz, tyıymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady». Halqymyz shırek ǵasyrda ekonomıkalyq turǵyda birshama ósti. Otandyq ónimder men taýarlar básekege qabiletke ıe bola bastady. Endigi kezek ulttyq ıdeologııany kóterý. Halyqtyń múddesi men maqsatyn bir arnaǵa salý. Áleýmettik jelidegi qoǵamymyzdaǵy túrli jaǵymsyz, tipti arsyz keleńsiz qubylystar bizdiń ulttyq jáne otbasylyq tárbıe ınstıtýtyn damytý jáne jappaı nasıhattaý ýaqyt talaby ekenin kórsetýde. Din salasynyń qyzmetkerleri – ımamdar rýhanı jańǵyrý aıasynda jastardy Islam dininiń eń mańyzdy Otandy súıý, ata-anany qurmetteý, elge qyzmet etý, aýyzbirshilik pen yntymaq, din jáne ultaralyq tatýlyqty nyǵaıtý baǵytynda ózindik úlesimizdi qosýdamyz.
Tólebı qajy OSPAN,
QMDB-nyń Aqtóbe oblysy boıynsha ókil ımamy
