Qýanysh Súleımenov búginde qazaqtyń aq bas sıyryn ósirýmen shuǵyldanatyn Jarma aýdanyndaǵy «Shalabaı» JShS-niń bas dırektory qyzmetin atqarady. Júz elýge jýyq adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan sharýa qojalyǵynda qazir 3 myńǵa tarta asyl tuqymdy túlik ósirilýde. Jumysshylarǵa da barlyq jaǵdaı jasalǵan. Mundaǵy jumysshylar kúndiz mal jaısa, keshke bılıard oınaıdy. Já, bul týraly sál keıinirek.
Burynǵy muǵalim, búgingi kásipker
Árıne bizdiń keıipkerimiz mundaı jetistikke birden qol jetkizbegeni anyq. Byltyr «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy jeńimpazdarymen birge Elbasymen kezdesken kásipkerdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna ustazdyqtan kelgenin bireý bilse, bireý bilmeýi de múmkin. Qýanysh Súleımenov nege muǵalimdikti tastap, kásipkerlikke, kásipkerlik bolǵanda atakásip mal sharýashylyǵyna birjola bet burdy? Munyń da óz sebebi bar eken. «Toqsanynshy jyldar ortasynda keńshar qulap, aýyldaǵy sharýashylyqtar tarap ketken edi. Jumysymdy 2000 jyldardyń basynda tarıh pániniń muǵalimi bolyp bastadym. Aýyldan bári kóship ketip jatty. Shalabaı aýylyndaǵy 2 myń adamnan 4 jyldyń ishinde 1100 turǵyn ǵana qaldy. Mekteptegi 300-den astam oqýshy 130-140-qa deıin tústi. Kindik kesken mekenimiz kóz aldymyzda qırap, kúnnen-kúnge ajary kete bastady. Qazaqtyń ataqty aq bas sıyrynyń otany sanalǵan, kezinde 8 jarym myńǵa deıin Qambar ata túligin ósirgen Shalabaıda birde-bir asyl tuqymdy múıizdi qalmady. Osy jaıt janyma qatty batty. Sóıtip júrgende bir kúni «Qazaqstan ınvestısııalyq qory» AQ prezıdenti Zeınolla Kákimjanovtyń «Ekspress-K» gazetinde jarııalanǵan suhbatyn oqydym», dep bastady áńgimesin burynǵy muǵalim, búgingi kásipker.
Rasynda bul suhbat keıipkerimizdiń ǵana emes, kezinde ataǵy dúrkiregen Shalabaı aýylynyń da ómirine ózgeris ákelerin ol kezde eshkim de boljamaǵan bolar. Álgi suhbatynda Z.Kákimjanov balalaryna shaǵyn sharýa qojalyǵyn ashqysy keletinin, qajet bolsa satyp alýǵa daıyn ekenin, ondaǵy maqsaty urpaqtaryna aýyldy kórsetkisi, aýyldyń qasıetin sezindirgisi keletin aıtady. Sodan ne kerek, quryp ketken aq bas sıyrdy qaıta qalpyna keltirý úshin ınvestor tappaı ah uryp júrgen Qýanysh Súleımenov atalǵan gazet arqyly Qazaqstan ınvestısııalyq qorynyń basshysyna hat jazady. Birjarym jyldan keıin kómekshisi habarlasyp, Z.Kákimjanovpen kezdesip, sol kisiniń qoldaýynyń arqasynda «Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý zaýytyn qalpyna keltirýge kirisip ketedi. «Ol kezde aýylda mektep dırektory edim. Qazaqstan ınvestısııalyq qorynyń basshysy qazaqtyń aq bas sıyryn qaıta qalpyna keltiremin, týǵan aýylyńnyń týyn bıik kóteremin deseń, eńsesin tikteımin deseń, mekteptegi jumysyńdy tas-
ta, biryńǵaı osy ispen shuǵyldan» degen soń mektepten ketýge týra keldi. Uıǵarymymdy mekteptegi áriptesterime aıttym. Ol kezde aramyzda bir zootehnık, bir mal dárigeri joq. Jigitter qoldady. «Baraıyq, kóreıik» dedi. «Týǵan jerimiz, ósken mekenimiz. Ata-babalarymyz osynda jatyr. Aýyldyń taraǵany bizdiń de janymyzǵa batyp júr» dedi. Sóıtip kirisip kettik. Jumys nátıje berip, 2006 jyldyń qazanynda Ulan aýdanyndaǵy «Bagratıon» sharýa qojalyǵynan 155 bas qazaqtyń aq bas sıyryn satyp aldyq. Osylaısha «Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý zaýytynyń qaıta órkendeý dáýiri bastaldy», deıdi Qýanysh Súleımenov.
Kúndiz mal jaıady, keshke bılıard oınaıdy
Elmen birge qıyndyq keship, elmen birge qıyndyqty eńsergen kásipker búginde Shalabaı halqynyń jaǵdaıy jaqsarǵanyn, 1100 turǵynnyń sany 1600-ge jýyqtaǵanyn, qazir aýylda satylatyn úı emge tabylmaıtynyn aıtady. «Mundaǵy jumysshylar kúndiz mal jaısa, keshke bılıard oınaıdy» dedik qoı joǵaryda. Ol ras. Munda malshylarǵa arnaıy jataqhana salynǵan. Jataqhana degen aty bolmasa, keshenniń ishinde monsha da, saýna da, bılıard ta bar. Jantaıyp jatyp kıno kóremin deseńiz de erkińiz. Shalabaılyq malshylardyń «Jumysta emes, shıpajaıda júrmiz» deıtin áziliniń bekerge aıtylmaǵanyn osydan-aq ańǵarýǵa bolatyndaı. Q.Súleımenovtiń aıtýynsha, bul demalys úıleri Argentına men Japonııadaǵy úılerdiń úlgisinde salynǵan. Kúz ben qysta jumysshylar turatyn jataqhana 2015-2016 jyldary jaz ýaǵynda lagerge aınaldyrylyp, Jarma aýdanyndaǵy áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardyń balalary tegin tynyǵyp qaıtypty. Týǵan aýylynan kindik úzbegen azamat ózi oqyp, bilim alǵan, ustazdyq qyzmet atqarǵan mektebin de nazardan tys qaldyrǵan emes. «2013 jyly aýyldaǵy mektepke bardym. Baıqasam, 5-ke oqıtyn balalardyń sany azaıyp, 20-ǵa túsipti. Sosyn mektep dırektoryna «Úzdik oqıtyn oqýshylardy jyl sońynda, ıaǵnı sońǵy qońyraýda aqshalaı syılyqpen marapattap otyrsaq qaıtedi. Ony jyl basynda ózderine eskertip aıtyp otyraıyq» degen usynys aıttym. Mine, 5 jyl ishinde úzdikter sany 20-dan 67-ge deıin jetti. Úlken qalalarda múmkindik kóp qoı. Úıirme de kóp. Aýyl balalarynyń oqýǵa degen yntasyn arttyrý maqsatynda osy isti qolǵa aldym», deıdi kásipker.
Osylaısha Q.Súleımenov Jarma aýdanyndaǵy úsh mekteptiń (Shalabaı, Birlik, Ádı Sháripov aýyly) úzdik oqıtyn oqýshylaryna jyl saıyn 15 myń teńgeden syıaqy berip keledi. Osynyń nátıjesinde atalǵan aýyldarda oqýshylardyń bilim deńgeıi birshama kóterilip, Shalabaı aýyly UBT-dan aýdanda kóshbasshy eldi mekenderdiń qatarynan kórinipti. Kásipker týǵan aýylynan kómegin aıaǵan emes. Osydan biraz ýaqyt buryn 6 jarym mıllıon teńgege hokkeı kortyn salyp berse, Shalabaıda Mádenıet úıin salý úshin jobalaý-smetalyq qujat jasaýǵa 12 mıllıon teńge bólipti. Aldaǵy ýaqytta aýylǵa jattyǵý zalyn, meıramhana men balalar alańyn salýdy josparlap otyr. Qazaqtyń aq bas sıyrynyń tuqymyn qaıta jańǵyrtyp, aýylyn ajarlandyrǵan azamattyń taǵy bir jospary – Qambar ata túliginiń sanyn 10 myńǵa jetkizý. Bul – aldaǵy 5-6 jyl muǵdaryna mejelengen sharýa. Dál qazirgi ýaqytta aq bas sıyrdyń ónimderin jeke brend retine saýdaǵa shyǵarý úshin saýda núktelerin ashýmen shuǵyldanyp jatqan kórinedi.
Túıin
«Aýylym – ánim» atty ándi aıtqanda, «Týǵan jerin súıe almaǵan, súıe alar ma týǵan elin» dep shyrqaıtyn edik qoı. Bajaılap qarasaq, bul maǵynasy óte tereń sózder». Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda osylaı dep jazyp edi. Bizdiń keıipkerimiz de osy oıdy ómirine ózek etip keledi desek, artyq aıtpaǵan bolarmyz. «Bizdiń aýylda ózge ult ókilderi kóp turdy. Bala kezimde solardyń ózderiniń tarıhı otandaryn erekshe jaqsy kóretinine, qanshyldyǵyna tańǵalyp, «biz nege sondaı emespiz?» dep ishteı nalýshy edim. Mektepte dırektor bolyp júrgende aýyldaǵy úlken aqsaqal: «Sen ári-beri júrgende zırattarǵa qara. Qazaqtar nege beıitterdi úlken qyp salǵan? Erikkennen salǵan joq. Buryn jońǵarlarmen soǵysqanda batyr babalarymyz «biz eshqaıda qashpaımyz, bir adym da sheginbeımiz. О́ıtkeni bizdiń artymyzda ata-babamyzdyń zırattary tur, árýaqtar tur» degen», dep edi. Aqsaqaldyń sol sózi áli kúnge deıin oıymda. «Babalarymyz myqty bolǵan, biz nege sondaı bolmaımyz? Bizge qaldyrǵan ulan-baıtaq jerdi nege gúldendirip, órkendetpeske?» degen oı kelgen sol kezderde. Qazir oılaımyn, shetelge qyzyǵýdyń esh qajeti joq. Qazaqstannan artyq jer joq álemde. Bizdiń tabıǵatymyz sekildi tabıǵat eshqandaı jerde joq. Qazaqstandy Germanııadan da, Amerıkadan da artyq qylýǵa bolady. Ol óz qolymyzda. Týǵan jerin súıetin patrıot azamattardyń qolynda. Sondyqtan týǵan jerge qyzmet etý kerek, týǵan jerdi gúldendirý kerek», deıdi «Qazaqstannyń 100 jańa esim» jobasy jeńimpazdarynyń biri Qýanysh Súleımenov.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Jarma aýdany
