Álem elderiniń úlesi
Altyn naryǵyndaǵy qyry men syryn sanap bitpeıtin máselelerdi ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Rahman Alshanulynan surap bilgen edik.
– Birneshe jyldyń kóleminde dúnıejúzilik ekonomıkanyń damý qarqyny aıtarlyqtaı artyp, jalpy ósimniń kólemi 241 trln dollardan asty. Kúni búginge deıin óndirilgen jáne jınalǵan altyn – 188,1 myń tonna, quny 8-9 trln dollardy quraıdy. Eskeretini, geologııalyq altyn kory 45-50 myń tonnany kuraıdy. Al jer qoınaýyndaǵy áli alynbaǵan sary altynnyń úlesi álem elderi boıynsha mynadaı: Aýstralııada − 7 jarym myń tonna, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda − 6 myń tonna, Reseıde − 5 myń tonna, Chılıde − 3 jarym myń tonna, AQSh pen Indonezııada − 3 myń tonna, Brazılııada − 2 jarym myń tonna, Perý men Qytaıda − 2 myń tonnaǵa jýyq, О́zbekstanda − 1,7 myń tonna bolsa, bul kórsetkish Meksıkada 1,4 myń tonnany qurap otyr.
Osydan eki jyl buryn álem boıynsha óndiris 3222 tonna bolsa, naryqtaǵy altynnyń bir tonnasy − 34 mln dollar mólsherinde, jyldyq esepte altynnan túsken qarajat − 109,5 mlrd dollar. Osy ýaqyt aralyǵynda dúnıejúzilik jalpy ónim 75 trln dollardan asyp jyǵylady. Qazirgi jaǵdaıda da, naryqtyń bul túri jyldan jylǵa eselenip artyp keledi. Bul prosess osylaı qarqyn ala berse, altyn óndirýshi kásiporyndar úshin shıkizat tek 15-25 jylǵa jetedi. О́z kezeginde altyn óndirý azaıǵan saıyn, onyń dúnıejúzilik aıyrbas qatynastary kezinde atqaratyn qyzmeti báseńdep, aqsha retindegi qoldanystan ajyraı bastaıdy, – dedi sarapshy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, altynnyń «altyn dáýiri» jańa sıpatta qarqyn ala bastady. Túsinikti bolý úshin sál sheginis jasasaq, II jahandyq soǵys kezinde AQSh-tyń altyn qory 20,2 myń tonnaǵa jetip, Bretton-Výd valıýtalyq júıesi kezinde AQSh dollardy turaqtandyrý úshin altyndy keńinen qoldanysqa engizdi. Birte-birte amerıkalyq dollardyń quny altynmen baǵalana bastady. Álemdik valıýta júıesiniń kók qaǵazben ólshenýi jer jahandaǵy altyn qorynyń 70 paıyzyn AQSh-tyń ıelenip otyrǵandyǵymen baılanysty. Biraq ýaqyt altyn arqyly kóterilgen dollardyń qýatynyń máńgilik emestigin kórsetip otyr. AQSh-tyń ekonomıkalyq jaǵdaıy onyń álemdik IJО́-ge yqpaly jyl óte báseńdeı bastady. Endigi tizgindi ındýstrııasy jańa serpin alǵan Japonııa, Eýropa elderi, Koreıa qolǵa alyp, atalǵan elderdegi valıýtanyń qoldanys aıasy keńeıe tústi. Aıta keterligi, 1976-1978 jyldary ótken Iаmaıka kelisimi boıynsha syrtqy saýdada valıýtanyń ortaq aınalymda bolýy úshin ol básekege qabiletti bolýy tıis edi. Ony anyqtaý úshin ózgermeli kýrs engizildi. Sóıtip naryq alańynyń oıynshysy tek dollar ǵana bolyp qalmaı, ózge de valıýtalarǵa múmkindik berildi. Al altyn qandaı zaman týsa da óz bastapqy baǵaly qalpynan taıǵan emes. Sary metall qarjylyq sıpattan ajyraǵanymen taýar retinde úzdiksiz suranysta boldy. Damyǵan elderdegi ortalyq bankter altynnyń kóp bóligin naryqtaǵy saýdadan tómen baǵaǵa satyp alyp, oraıy kelgende utymdy satýmen aınalysyp keldi. 2016 jyly álemdegi altynnyń 50 paıyzy zergerlik buıymdar kúıinde saqtalyp, 18 paıyzy jeke ınvestorlarǵa tıesili bolsa, 18 paıyzy memlekettik rezervterde saqtalyp, 12 paıyzy ónerkásiptik buıymdarda, qalǵan 2 paıyzy basqa da maqsatta qoldanylǵan.
Dúnıejúzilik altyn keńesiniń 2017 jylǵy esebi boıynsha álem elderiniń altyn rezervteri men ulttyq rezervtegi altynnyń úlesi mynadaı boldy: AQSh – 8133,5 (75,2 paıyz), Germanııa – 3377,3 (69,7 paıyz), Halyqaralyq valıýta qory – 2814, Italııa – 2451,8 (67,5 paıyz), Fransııa – 2435,9 (65,8 paıyz), Qytaı – 1842,6 (2,4 paıyz), Reseı – 1687,3 (17,1 paıyz), Shveısarııa −1040 (5,8 paıyz), Japonııa – 765,2 (2,5 paıyz), Qazaqstan – 270,9 tonna (36,7 paıyz).
Jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde Japonııadan ózge damyǵan elderde altyn qory azaıyp, kerisinshe damýshy memleketterde ósim artqan. Altynnyń dúnıejúzilik qory 1970-2017 jyldar aralyǵynda 3,1 myń tonnaǵa azaıyp otyr. Jyl basynda WGC ortalyq bankterdiń ótken jylǵy qorytyndy esebinen 2016 jyly 389,8 tonna altyn satyp alynsa, ótken jyly bul kórsetkish 371,4 tonnaǵa deıin tómendegendigin kórýge bolady. Kezinde qoldaǵy bar altynnyń qadirin túsine bermegen elder onyń tapshylyǵyn sezingen kezde baǵalap, óz úlesin menshiktep qalýǵa tyrysyp baǵady. О́ndiristiń tómendep, altynnyń álemdik qordaǵy úlesi kemigen sońǵy júz jyldyqta valıýta júıesinen altyn yǵysyp, aıyrbas qatynastary kezindegi «zańdy» qyzmetinen bosaýǵa múddeli kúıde. Oǵan dálel, qarjy, saýda, ekonomıkalyq qatynastar qalyptasqan dúnıejúzilik valıýta júıesiniń damýyndaǵy bes qezeń: Parıjdik valıýta júıesi (1821-1867 jj), Bretton-výdtik valıýta júıesi (1944 j), Iаmaıkalyq valıýta júıesi (1976-1978 jj) jáne Eýropalyq júıe.
«Altyn shyqqan jerdi belden qazǵan» Qytaı
Taıaýda AQSh-tyń geologııalyq qyzmeti (USGS) ótken jyldaǵy altyn óndirisinde kóshbasshy atanǵan elderdiń tizimin anyqtady. Quny baǵaly metaldy basty qazba baılyǵy sanaǵan Ońtústik Afrıka osydan 11 jyl buryn óndiris kólemin jylyna 270 tonnaǵa deıin arttyryp kelgen. Tipti 1970 jyly rekordtyq kórsetkish ornap, bir aıda 1 myń tonna altyn alypty. Biraq sońǵy jyldary Ońtústik Afrıkadaǵy óndiris turalap, álem boıynsha atalǵan salada 7-orynǵa túsip qaldy. Dese de, áli óńdelmegen altyn bul óńirde 6000 tonnany quraıtyndyǵy anyqtalǵan. Jalpy, statıstıkada Aýstralııa 7 500 tonna óńdelmegen altynmen birinshi, Ońtústik Afrıka ekinshi orynda. USGS keltirgen aqparatta álemdik altyn óndirisiniń qarqyny baıaýlamasa, qalǵan qor 17 jylǵa ǵana jetetindigi aıtylyp otyr.
Dúnıejúzilik altyn keńesiniń (World Gold Council) málimetine súıensek, 2008 jyldan beri álemdik altyn qory jyl saıyn artyp kelgen edi. Alaıda ótken jyly bul ósim báseńdedi. Máselen, eń iri altyn óndirýshi eldiń biri Qytaıdyń óndirisi ótken jyly 9 paıyzǵa azaıǵan. Financial Times málimdeýinshe, Qytaıda altyn óndirý 1980 jyldan beri ekinshi ret tómendep otyr. Álemdegi altyn óndirisiniń shamamen 15 paıyzy Qytaıdyń úlesinde. Osydan eki jyl buryn qytaılyq bılik altyn óndirý salasyna shekteý engizip, birqatar shaǵyn altyn kenishterin jaýyp tastady. Soǵan qaramastan, 2017 jyly 440 tonna baǵaly metall óndirgen Qytaı jyldyq esepte ózgelerden kósh ilgeri ekendigin kórsetti. Eshbir memlekette joq «Altyn áskerdi» de Aspanasty eli quryp otyr. Bul ásker saıası maqsatta emes, altyn kenderin izdestirý, geologııalyq barlaý jasaý negizinde qurylǵan.
Altyn óndirisindegi Qytaıdan keıingi ekinshi orynda Aýstralııa tur. Bul el byltyrǵy kórsetkishin 3,45 paıyzǵa arttyryp, 300 tonna sary altyn óndirgen. Altyn qazýdy basty tabys kózine aınaldyryp úlgergen el úshin baǵaly metall el ekonomıkasynan bólek, halyqtyń qolyn iske ilindirip, aýzyn asqa jarytyp otyr. Atalǵan saladaǵy múıizi qaraǵaıdaı kompanııalar jumysshy izdep áýre bolmaı, jergilikti halyqty iske jumyldyrǵan. Eń iri affınajdalǵan baǵaly metaldy ǵana shyǵaratyn zaýyt jumysyna qarap Aýstralııa altynnyń eń sapaly túrin óndirýdi jolǵa qoıǵanyn baıqaýǵa bolady.
Qundy metaldyń qasıetin túsirmeıtin Reseı bul joly da úzdik úshtiktiń qatarynda. О́tken jyly atalǵan eldiń 50-ge jýyq ken oryndaryn da, onyń ishinde Krasnoıar men Altaı ólkesinen 255 tonna baǵaly metall óńdelgen. Sońǵy ýaqytta álemdik naryqta altynnyń maıdalanǵan usaq túri óndiristi asa qajet etpegendikten óndirý isi baıaýlaǵan. Tek Reseı bul baǵytta alǵan betinen taımaı, kóshbasshy atanyp otyr.
Dúnıejúzilik altyn keńesi (World Gold Council) bıylǵy jyldaǵy baǵaly metall naryǵynyń jaı-kúıin, jahandyq ekonomıkadaǵy úderisterdi saraptan ótkizip, álemdik daǵdarys eki ókpeden qysqan 10 jylǵa jýyq aralyqta saýda-sattyqtyń turalap qalǵandyǵyn, biraq qaıtadan qalypqa kele bastaǵandyǵyn habarlaıdy. Ásirese Qytaı, Úndistan sııaqty altynnyń suranysyn ótep otyrǵan elderde zergerlik buıymdar, quımalar men monetalar jasaý jolǵa qoıylyp, ınvestısııany da baǵaly metaldyń osy túrine saqtaýǵa basymdyq berilgen. О́tken jyly úndistandyqtar 727 tonnaǵa altyn ımporttap, odan eksportqa buıymdar shyǵaryp, 889,59 mln dollar paıda tapqan. Aqsha jasaýdyń jolyn biletin úndistandyqtar muny tabystyń kózine aınaldyrǵan. Byltyrǵy qańtar-aqpan aıynda Shveısarııanyń kedendik qyzmeti Úndistanǵa 27,77 tonna altyn jóneltilgenin anyqtaǵan. Syrttan 606 mln AQSh dollaryna sary altyn satyp alynyp, odan jasalǵan áshekeı buıymdardy ózge memleketterge satyp, eki ese paıda kirgizgen.
Qazaqstandaǵy baǵaly metaldar – 303 tonna
Dúnıejúzilik altyn keńesiniń (World Gold Council) 2018 jyldyń 1 naýryzynda keltirgen málimeti boıynsha, Qazaqstanda baǵaly metaldardyń (altyn, kúmis, platına) Altyn valıýta qoryndaǵy úlesi 303 tonnadan asqan. Bul elimizdiń barlyq halyqaralyq qorynyń 41,3 paıyzyn quraıdy. Búgingi tańda baǵaly metaldar qorynyń qólemi boıynsha 100 eldiń ishinde Qazaqstan 18-orynǵa taban tiregen.
Ekonomıst, ǵalym Rahman Alshanulynyń aıtýynsha, memlekettik rezervte Qazaqstan altyn aıyrbastaý boıynsha 40-orynda tur. Halyqaralyq valıýta qorynda tirkelgen málimette osyndaı derek kórsetilgen. Elimizdiń Ulttyq bankinde 40 tonnadan astam altyn aınalymda bolǵan. Al altynnyń bekitilgen kólemi 1,3 mln ýnsııa shamasynda (úshtik ýnsııa = 31,1035 gramm) nemese 41,8 tonna kóleminde saqtalýy eldegi altyn valıýta rezervteriniń únemi ósýimen baılanysty, deıdi ǵalym.
Sarapshydan óńdeý ónerkásibindegi Qazaqstan áleýetiniń qandaı ekendigin surap bildik.
– Memlekettik balans boıynsha Qazaqstanda 293 altyn qory saqtalǵan obekti bar. Olardyń ishinde 235-i baıyrǵy, 48-i shashyrańqy ornalasqan ken oryndary, 10-y tehnogendik mıneraldy túzilimder. Tutastaı alǵandaǵy altyn qordyń jartysyna jýyǵy 8 iri ken oryndarynda ornalasqan. Olar: Vasılkovskıı ken orny − 335-360 tonna, Baqyrshaq ken orny − 257-277 tonna, Mızek ken orny − 65 tonna, Sýzdal, Aqbaqaı ken oryndary− 63 tonna, Bestóbe, Jolymbet, Bolshevık − 30 tonna – josparlanǵany 100 tonna, Qusmuryn − 24 tonna, dedi sarapshy.
– Ulttyq bank elimizde óndirilgen altyndy birneshe memleketke eksporttap keledi. Sońǵy ýaqytta negizgi satyp alýshy el − Shveısarııa. Eldegi altynǵa suranys artqan saıyn ishki óndiris qarqyny da eselene túsken. Búgingi kúnge deıin 12 myń danany quraıtyn mereıtoılyq jáne eskertkish monetalardyń 6 serııasy shyǵarylǵan. Ishki saýda naryǵynda quny baǵaly metaldan ydys-aıaq jáne ózge de buıymdar jasaý úlesi artyp, bul baǵytta Qazaqstan jańa serpinmen damýǵa bet aldy.
Bıylǵy baǵaǵa boljam
Bıylǵy jyly qundy metaldyń baǵasy qandaı mólsherde saqtalatynyn álemdik sarapshylar árqıly paıymdaıdy. Kanadalyq bank altyn naryǵynda aıtarlyqtaı ósim bolmaıtyndyǵyn eskerte otyryp, ýnsııasy 1250-1275 dollar bolady dese, gollandııalyq ABN Amro banki álemdik saýdada altyn ýnsııasy 1200-1250 mólsherinde saýdalanady degen pikir aıtqan. Amerıkalyq Goldman Sachs bank osyǵan deıin altyn baǵasy jyl basynda ýnsııasyna − 1225 dollar, jyl ortasynda − 1200 dollar, jyl sońynda 1225 dollar bolady dese, taıaýda boljamdaryn ózgertip, 1350 dollar, 1375 dollar jáne 1450 dollar mólsherinde saqtalady dep sheshti. Bank of America Merrill Lynch sarapshylary da altynnyń quny 1326 dollar bolady degen oıda. Altyn baǵasynyń qymbattaýyn olar jahandaǵy saýda naryǵynyń artýymen, damyǵan elder valıýtalarynyń básekege qabilettiligi joǵarylaýymen baılanystyryp otyr. Baǵaly metall baǵasynyń artýyna munaı naryǵy men álemdik ınflıasııanyń joǵary deńgeıde saqtalýy tikeleı yqpal etip otyr.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
