Barlyq qazaqstandyqtardy yntymaqqa úndeıtin bul mereke 1996 jyldan beri toılanyp keledi. Ol Prezıdenttiń 1995 jylǵy 18 qazandaǵy Jarlyǵy boıynsha Qazaqstan halqy birligi kúni dep jarııalandy.
Búginde elimizde bul meıramnyń mán-maǵynasy, mazmuny men kóteretin júgi múlde ózgerdi, jańasha sıpat aldy. Ol – Memleket basshysynyń júrgizip kele jatqan izgi saıasatynyń nátıjesinde qol jetkizilgen etnosaralyq jáne dinaralyq tatýlyq pen aýyzbirlikti baıandy etý. «Bul kún – bizdiń halqymyzdyń birligi kúni, bizdiń tatýlyq pen jarastyqtyń merekesi. Táýelsizdikke qol jetkennen keıin kópshilikke úırenshikti 1 mamyr merekesi kúntizbeniń merekelik kúnder tizimine endi», dep atap ótken edi Elbasy Qazaqstan halqynyń birligi kúnine oraı sóılegen sózinde.
Elimizdiń shırek ǵasyrdan bergi qol jetkizgen tolaıym tabystary, halyqaralyq qoǵamdastyqta tanylýy, álemde qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan ólsheýsiz úlesi – bári de kópshilik elderge arman bolǵan saıası turaqtylyqtyń arqasy dep aıtýymyz kerek. Jasyratyny joq, ózderiniń ulttyq merekesin toılamaq turmaq, táýelsizdigin ala almaı júrgen ulttar da bar. Oq pen ottyń arasynan, jarylystardan bas saýǵalap qashyp, sheteldi, jatjurtty panalaǵan jandar qanshama! Mıllıondap sanalady.
Prezıdenttiń taǵy birde: «Birinshi mamyr – birliktiń erekshe merekesi... Al turaqtylyq bolmaǵan jerde damý da bolmaıtynyna qazirgi jer jahanda oryn alyp jatqan mysaldar jetkilikti», dep aıtqany esimizde. Rasynda da, beıbitshilik pen turaqtylyqtyń qadir-qasıetin jete uǵyndyratyn jaǵdaılar álemde az emes. Aýmaly-tókpeli myna zamanda memlekettik júıesi buzylǵan, bereke-birligi qashyp ydyraýǵa aınalǵan memleketterdiń qatary kóbeıe túskendeı. Osynyń birazynda ultaralyq, dinaralyq kelispeýshiliktiń jatqanyn joq deı almaımyz. Oryn alǵan qaqtyǵystar men janjaldardyń otyn tipti bedeldi halyqaralyq uıymdardyń ózi sóndire almaýda. Buǵan muzdaı qarýlanǵan koalısııalyq áskerı kúshterdiń de «shamasy kelmeı» otyr.
Yntymaǵy men birligi jarasym tapqan eldiń yrysy qashan da arta bermek. Qazaqstandyq etnosaralyq tatýlyq úlgisi dál osyǵan negizdelgen. Bul máselede Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń ıdeıasymen qurylyp, búginde balamasy joq biregeı ınstıtýtqa aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń orny erekshe bólek. Kóp etnosty, kóp konfessııaly egemen elge dál osyndaı qurylym qajet-aq edi. Onyń ústine sol jyldary elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy onsha emes-ti. О́ndiris oryndary toqtap, aýylda da, qalada da jumyssyzdyq beleń alyp turǵan. Mundaı qıyn kezde etnosaralyq dúrdarazdyq oryn almasyn deńiz...
Sońy boljap-bilýi qıyn jaǵdaıǵa soqtyratyn órttiń aldyn Elbasy aýyzdyqtady. El Táýelsizdiginiń birinshi jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan halyqtarynyń forýmynda Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý ıdeıasyn usyndy. Sóıtip, 1995 jyldyń 1 naýryzynda Prezıdenttiń Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyǵy shyqty. Memleket basshysy Assambleıanyń birinshi sessııasynda jasaǵan tarıhı baıandamasynda: «Men elimniń Prezıdenti retinde qoǵamdyq turaqtylyqty jáne ultaralyq kelisimdi qamtamsyz etýdi ózimniń basty mindetim dep sanaımyn. Birlik aspannan ózi kelip túspeıdi, tek qarqyndy jumys arqyly ǵana keledi. Men keń baıtaq jerimizde tatýlyq pen tynyshtyq bolǵanyn tileımin... Men qaıǵydan shashy aǵarǵan analardyń balalaryn joqtamaǵanyn, sábılerdiń múgedek bolmaýyn, qart adamdardyń kúıregen úıleriniń aldynda qasiret shegip, jylamaǵanyn qalaımyn», degen bolatyn.
Elbasynyń osy sózderi áli kúnge deıin ózekti, mańyzyn eshqashan joımaq emes. Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵan kezden bastap orasan zor biriktirýshilik, uıystyrýshylyq mindet atqardy, elimizde saıası turaqtylyq pen etnosaralyq birliktiń nyǵaıýyna barynsha úles qosty. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan toleranttylyq pen mádenıetaralyq únqatysý máselelerine erekshe mán beretin, olardy halyqaralyq deńgeıge shyǵara alatyn memleketke aınaldy. О́z kezeginde bul elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizi boldy. Sebebi qoǵamda bereke-birlik saqtalǵan jaǵdaıda memlekettiń jan-jaqty damýyna jol ashylatynyn eshkim joqqa shyǵarmasa kerek.
Prezıdent tatýlyq pen ózara yntymaqtyń eń aldymen qazaqtyń ózine qajettigin jıi aıtyp, esimizge salyp otyrady. Osyǵan balanysty Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti sessııasynyń birinde: «Assambleıanyń eń basty mindeti – elimizdegi qoǵamdyq kelisim bolyp sanalady. Al ultaralyq tatýlyq máselesi Assambleıanyń san qyrly qyzmetiniń bir parasy ǵana. Qazaqstandaǵy qoǵamdyq kelisimniń aldymen qazaqtyń kelisimi ekenin myqtap este ustaǵanymyz abzal. Tatýlyq pen turaqtylyq el ıesi retinde eń aldymen qazaqqa kerek», dep atap kórsetkeni sol jıynǵa qatysyp otyrǵandarmen qatar, búkil qazaqstandyqtardy da erekshe tebirentken edi.
Elimizde ulttyq birlik doktrınasy qabyldanǵan. Osy qujatqa nazar salatyn bolsaq, memlekettiń qalyptasý kezeńindegi negizgi mindeti qoǵamdy toptastyrý arqyly etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý ekeni kórsetilgen. Biz bul mindetti eńserdik dep aıta alamyz. О́ıtkeni búginde qazaqstandyqtar arasynda etnosaralyq yntymaq qalyptasqan, qoǵamdyq kelisim jarasym tapqan. Endi aldymyzda Prezıdent belgilep bergen strategııalyq mindetterdi toptasý, birlesý jáne judyryqtaı jumylý arqyly oıdaǵydaı iske asyrý tur.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Táýelsizdik. Kelisim. Bolashaǵy Birtutas ult» ataýymen ótken HHIV sessııasynda Memleket basshysy: «Biz dostyqty qazaqstandyqtardyń barlyq býynynyń basty ıgiligi retinde saqtaı bildik. Bizdiń biregeı jolymyz – teń quqyqtylyq, bir shańyraq astynda ómir súretin barlyq etnostyń birligi men kelisimi halyqtyń tilek-qalaýymen tańdaldy... Baqyt baǵalaı bilgenniń ǵana basynda turady. Eń asyl qazynamyz – birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilsek, barlyq asýlardan asamyz», degen bolatyn.
Kez kelgen el, kez kelgen ult beıbitshilikte ómir súrýdi qalaıdy. О́z eliniń, óz jeriniń ósip-órkendeýin ańsaıdy, óz halqynyń ashyq aspan astynda alańsyz bolýyn armandaıdy. Sebebi tatýlyǵy men kelisimi jarasqan, saıası turaqtylyǵy berik memelkettiń baǵyndaratyn bıigi árqashan joǵary bolady.
aıtýly merekeniń shyǵý tarıhy biz aıtyp júrgen HIH ǵasyrdyń sońynda emes, odan da áride jatqan sııaqty. Oǵan sebep bolǵan oqıǵalar da bar kórinedi... Osydan úsh myń jyl buryn ejelgi Italııa turǵyndary jerdiń qamqorshysy áıel qudaı Maııaǵa tabynǵan. Sonyń qurmetine kóktem maýsymynyń sońǵy aıyn «maı» dep atap, osy aıdyń birinshi kúnin toı-dýmanmen, serýendeýmen ótkizgen...
Bergi tarıhqa úńiletin bolsaq, 1 mamyr Eńbekshilerdiń halyqaralyq yntymaqtastyǵy kúni retinde 1889 jyldan atap ótile bastapty. Bul 1886 jyldyń 1 mamyrynda AQSh jumysshylarynyń 15 saǵattyq jumys kúnine narazylyq bildirý ereýilin uıymdastyryp, óndiris basshylarynan jumys kúnin 8 saǵat dep belgileýdi talap etýlerine baılanysty bolsa kerek. Keıin, ıaǵnı 1889 jyldyń maýsymynda Parıjde II Internasıonaldyń kongresi 1 mamyrdy Halyqaralyq kúres kúni nemese Eńbekshilerdiń halyqaralyq yntymaqtastyq kúni dep ataý týraly sheshim shyǵardy. Al Keńes Odaǵynda atalǵan meıram 1917 jylǵy 1 mamyrdan ashyq toılana bastady.
Prezıdenttiń taǵy birde: «Birinshi mamyr – birliktiń erekshe merekesi... Al turaqtylyq bolmaǵan jerde damý da bolmaıtynyna qazirgi jer jahanda oryn alyp jatqan mysaldar jetkilikti», dep aıtqany esimizde. Rasynda da, beıbitshilik pen turaqtylyqtyń qadir-qasıetin jete uǵyndyratyn jaǵdaılar álemde az emes. Aýmaly-tókpeli myna zamanda memlekettik júıesi buzylǵan, bereke-birligi qashyp ydyraýǵa aınalǵan memleketterdiń qatary kóbeıe túskendeı. Osynyń birazynda ultaralyq, dinaralyq kelispeýshiliktiń jatqanyn joq deı almaımyz. Oryn alǵan qaqtyǵystar men janjaldardyń otyn tipti bedeldi halyqaralyq uıymdardyń ózi sóndire almaýda. Buǵan muzdaı qarýlanǵan koalısııalyq áskerı kúshterdiń de «shamasy kelmeı» otyr.
Yntymaǵy men birligi jarasym tapqan eldiń yrysy qashanda arta bermek. Qazaqstandyq etnosaralyq tatýlyq úlgisi dál osyǵan negizdelgen. Bul máselede Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ıdeıasymen qurylyp, búginde balamasy joq biregeı ınstıtýtqa aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń orny erekshe bólek. Kóp etnosty, kóp konfessııaly egemen elge dál osyndaı qurylym qajet-aq edi. Onyń ústine sol jyldary elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy onsha emes-ti. О́ndiris oryndary toqtap, aýylda da, qalada da jumyssyzdyq beleń alyp turǵan. Mundaı qıyn kezde etnosaralyq dúrdarazdyq oryn almasyn deńiz...
Sońy boljap-bilýi qıyn jaǵdaıǵa soqtyratyn órttiń aldyn Elbasy aýyzdyqtady. El Táýelsizdiginiń birinshi jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan halyqtarynyń forýmynda Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý ıdeıasyn usyndy. Sóıtip 1995 jyldyń 1 naýryzynda Prezıdenttiń Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyǵy shyqty. Memleket basshysy Assambleıanyń birinshi sessııasynda jasaǵan tarıhı baıandamasynda: «Men elimniń Prezıdenti retinde qoǵamdyq turaqtylyqty jáne ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdi ózimniń basty mindetim dep sanaımyn. Birlik aspannan ózi kelip túspeıdi, tek qarqyndy jumys arqyly ǵana keledi. Men keń-baıtaq jerimizde tatýlyq pen tynyshtyq bolǵanyn tileımin... Men qaıǵydan shashy aǵarǵan analardyń balalaryn joqtamaǵanyn, sábılerdiń múgedek bolmaýyn, qart adamdardyń kúıregen úıleriniń aldynda qasiret shegip, jylamaǵanyn qalaımyn», degen bolatyn.
Elbasynyń osy sózderi áli kúnge deıin ózekti, mańyzyn eshqashan joımaq emes. Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵan kezden bastap orasan zor biriktirýshilik, uıystyrýshylyq mindet atqardy, elimizde saıası turaqtylyq pen etnosaralyq birliktiń nyǵaıýyna barynsha úles qosty. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan toleranttylyq pen mádenıetaralyq únqatysý máselelerine erekshe mán beretin, olardy halyqaralyq deńgeıge shyǵara alatyn memleketke aınaldy. О́z kezeginde bul elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizi boldy. Sebebi qoǵamda bereke-birlik saqtalǵan jaǵdaıda memlekettiń jan-jaqty damýyna jol ashylatynyn eshkim joqqa shyǵarmasa kerek.
Prezıdent tatýlyq pen ózara yntymaqtyń eń aldymen qazaqtyń ózine qajettigin jıi aıtyp, esimizge salyp otyrady. Osyǵan baılanysty Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti sessııasynyń birinde: «Assambleıanyń eń basty mindeti – elimizdegi qoǵamdyq kelisim bolyp sanalady. Al ultaralyq tatýlyq máselesi Assambleıanyń san qyrly qyzmetiniń bir parasy ǵana. Qazaqstandaǵy qoǵamdyq kelisimniń aldymen qazaqtyń kelisimi ekenin myqtap este ustaǵanymyz abzal. Tatýlyq pen turaqtylyq el ıesi retinde eń aldymen qazaqqa kerek», dep atap kórsetkeni sol jıynǵa qatysyp otyrǵandarmen qatar, búkil qazaqstandyqtardy da erekshe tebirentken edi.
Elimizde ulttyq birlik doktrınasy qabyldanǵan. Osy qujatqa nazar salatyn bolsaq, memlekettiń qalyptasý kezeńindegi negizgi mindeti qoǵamdy toptastyrý arqyly etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý ekeni kórsetilgen. Biz bul mindetti eńserdik dep aıta alamyz. О́ıtkeni búginde qazaqstandyqtar arasynda etnosaralyq yntymaq qalyptasqan, qoǵamdyq kelisim jarasym tapqan. Endi aldymyzda Prezıdent belgilep bergen strategııalyq mindetterdi toptasý, birlesý jáne judyryqtaı jumylý arqyly oıdaǵydaı iske asyrý tur.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Táýelsizdik. Kelisim. Bolashaǵy Birtutas ult» ataýymen ótken HHIV sessııasynda Memleket basshysy: «Biz dostyqty qazaqstandyqtardyń barlyq býynynyń basty ıgiligi retinde saqtaı bildik. Bizdiń biregeı jolymyz – teń quqyqtylyq, bir shańyraq astynda ómir súretin barlyq etnostyń birligi men kelisimi halyqtyń tilek-qalaýymen tańdaldy... Baqyt baǵalaı bilgenniń ǵana basynda turady. Eń asyl qazynamyz – birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilsek, barlyq asýlardan asamyz», degen bolatyn.
Kez kelgen el, kez kelgen ult beıbitshilikte ómir súrýdi qalaıdy. О́z eliniń, óz jeriniń ósip-órkendeýin ańsaıdy, óz halqynyń ashyq aspan astynda alańsyz bolýyn armandaıdy. Sebebi tatýlyǵy men kelisimi jarasqan, saıası turaqtylyǵy berik memlekettiń baǵyndyratyn bıigi árqashan joǵary bolady.
Aıtýly merekeniń shyǵý tarıhy biz aıtyp júrgen HIH ǵasyrdyń sońynda emes, odan da áride jatqan sııaqty. Oǵan sebep bolǵan oqıǵalar da bar kórinedi... Osydan úsh myń jyl buryn ejelgi Italııa turǵyndary jerdiń qamqorshysy áıel qudaı Maııaǵa tabynǵan. Sonyń qurmetine kóktem maýsymynyń sońǵy aıyn «maı» dep atap, osy aıdyń birinshi kúnin toı-dýmanmen, serýendeýmen ótkizgen...
Bergi tarıhqa úńiletin bolsaq, 1 mamyr Eńbekshilerdiń halyqaralyq yntymaqtastyǵy kúni retinde 1889 jyldan atap ótile bastapty. Bul 1886 jyldyń 1 mamyrynda AQSh jumysshylarynyń 15 saǵattyq jumys kúnine narazylyq bildirý ereýilin uıymdastyryp, óndiris basshylarynan jumys kúnin 8 saǵat dep belgileýdi talap etýlerine baılanysty bolsa kerek. Keıin, ıaǵnı 1889 jyldyń maýsymynda Parıjde II Internasıonaldyń kongresi 1 mamyrdy Halyqaralyq kúres kúni nemese Eńbekshilerdiń halyqaralyq yntymaqtastyq kúni dep ataý týraly sheshim shyǵardy. Al Keńes Odaǵynda atalǵan meıram 1917 jylǵy 1 mamyrdan toılana bastady.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
