Otanymyzda jastarǵa jasalyp jatqan jaqsylyq, kórsetilip otyrǵan qamqorlyq barshylyq. Keıde sony tıisti mekemeler men jaýapty adamdar durys paıdalanbaı ma, álde ata-analardyń jumysbastylyǵy, bolmasa urpaǵyna jete mán bermeýden be, erkin zamandy erkelik dep uqqandyqtan ba, ósken orta, keı tusta áleýmettik jaǵdaıdyń kesir-kesapatynan ba jastar arasynda áttegenaılar az bolmaı jatady. Ásirese bala quqyǵyn taptaý jaıy jıi kezdesetin bolyp barady. Bul kimdi de bolsa oılandyrýy tıis. Tipti mundaı aǵattyq tárbıeniń kemistiginen de bolyp otyrǵan joq pa eken? Biz kóbine bilim berý máselesine kóńil bólemiz de, tárbıeni sonyń qalqasynda qaldyra beretin sekildimiz. Tárbıesiz bergen bilimniń qumǵa quıǵan sýdaı bolatynyn ál-Farabı babamyz aıtty deımiz de, eskerýge kelgende ony esten shyǵaryp alyp jatamyz.
Elimizde 17 jasqa deıingi urpaq halyqtyń 30,4 paıyzyn quraıdy eken. Bul bes jarym mıllıonnan artyq urpaqtyń ósip kele jatqanyn kórsetedi. Barlaı qarasaq, az kúsh emes. Sol urpaqtyń quqyǵy qazir kóp áńgimege arqaý bolyp júr. Nebir bassyzdyqtar kórinis berýde. Araqtyń qulyna aınalǵan pendelerdiń soıqan isteri jan túrshiktiredi. Pedofıl degender de shekten shyǵyp bara jatqandaı. Adamdyqtan attaǵandardyń áreketi tóbe shashyńdy tik turǵyzýy bylaı tursyn, keıde ul-qyzyńnyń, nemere-shóbereńniń erteńin boljaı almaı, pushaıman kúıge túsesiń. Keıbir derekterge den qoısaq, eki myńǵa taıaý balaǵa qatysty qylmystyq is qozǵalǵan eken. 248 bala zorlyq-zombylyqqa ushyrapty. 200 bala úıinen, ne tárbıe mekemelerinen qashyp ketken. Májilis depýtaty, Qazaqstandaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil Z.Balıevanyń Úkimetke joldaǵan saýalynda jeti myń balany memleket qamqorlyǵyna alǵanyn, ótken jyly úsh myńǵa jýyq baladan ata-anasy bas tartqanyn, 817 balany ata-anasy tastap ketkenin kórsetipti. Ata-ananyń balasynan bas tartýy degennen shyǵady, jaqynda «Qazaqstan» telearnasyndaǵy «Qareket» baǵdarlamasynda bes balasynan bas tartqan áıel týraly aıtyldy. Eri balalarym dese, jary olardan qol územ depti. Ondaı anadan ne qaıyr?! Kerisinshe keıbir er-azamattar otbasynyń oıranyn shyǵaryp, ul-qyzy men súıiktisin súıkimsiz dep, tipti zań talabyna saı balalaryna alıment tóleýge kelgende at-tonyn ala qashyp, qashqynnyń kúıin keshetinin qaıtersiń. Ondaılar ózderin ómirge ákelgen ata-anasynyń aldyndaǵy qaryzy men paryzyn qazir esten shyǵaryp, saıran salyp júrgenimen, erteń qoly qaltyrap, tizesi búgilgen tustaǵy jáýdir sátin eskermeýi estilikke jata qoımas. Mundaı kerdeńniń kesiri kóp jaǵdaıda beıkúná balalardy áýre-sarsańǵa salyp, taǵdyr-tamyryna balta shaýyp, surqııa sumdyqtarǵa ákelip jatqany anyq. Iá, áleýmettik jaǵdaıdyń da áseri bolatynyn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Degenmen ishten shyqqan «shubar jylanǵa» jany ashymaý adam atyna jaraspasa kerek. Eń qasirettisi, halqymyzdyń salt-sanasynda anasyna qarsy sóz aıtyp kórmegen ulttyń qadirin ketirip, anasyna til tıgizý, qol jumsaý, tipti mert qylý – betke shirkeýdeı qonyp tur. Ondaı oqıǵanyń Taldyqorǵanda bolǵany belgili. Aldyn almasa «Kórgen kórgenin, kóseý túrtkenin» dep, ondaıdyń alda qaıtalanbasyna kim kepildik bere alady?
Jeri keń, halqy shaǵyn, erteńine zor úmitpen qadam basyp bara jatqan jurt úshin qandaı da bir oqıǵany eleýsiz qaldyrmaı, oǵan bitispes kúres ashý kerek-aq. Sebebin zerdelep, saldaryn boldyrmaýǵa bekem bel baılamasaq, aınalyp soqpaı qoımaıtyn sumdyqtar jıilep barady. «Halyqtyń túzelýiniń úmiti – jastarda» demep pe edi Ahmet Baıtursynuly.
Urpaq densaýlyǵy da uıqyńdy shaıdaı ashady. Túrli syrqattardyń sheti shyǵyp jatyr. Sonyń biri aýtızm keseli der edik. Buryn ózge elderde etek alǵan bul aýrý qazir bizdiń ul-qyzdyń arasynda da jıi kezdesetin bolypty. Ondaı syrqatqa shaldyqqandardyń uzyn sany osy kúni úsh júz myńdaı eken. Syrqatty tizimge alý 2010 jyldan bastalypty. 2013 jyly júz myń turǵynǵa shaqqanda 116 bolsa, 2015 jyly bul kórsetkish 216-ǵa jetipti. Sol sekildi elimizde serebraldy sal syrqatyna shaldyqqandar 2013 jyly 10 myń bala desek, 2017 jyly 19 myńǵa jýyqtapty. Bulardyń bári de 15 jasqa deıingiler eken.
Osyndaı keselderdiń aldyn alý boıynsha qyrýar jumys atqarylýda. Jalpy, ulttyń erteńi sanalatyn urpaqtyń taǵdyry qaı-qaısymyzdy da beıjaı qaldyrmaýy kerek. Ásirese sol ul-qyzdy ómirge ákelgen ata-ana jaýapkershiligi bárinen bıik turýy tıis. Aýrýǵa amal joq ekeni ras. Al deni saý balanyń adasýy, teris basýy, jat qylyqqa barýy úlkenderdiń erensizdiginen ekeni aıdaı aqıqat. Qazaqtyń aqyny Qadyr Myrza Áliniń: «Baryńdy kúzet, aryńdy kúzet, ózińdi kúzet» degeni bar edi. Baryńdy kúzetý, aryńdy kúzetý, urpaǵyńdy kúzetý osy kúni bárimizge syn bolyp turǵany shyndyq. Shyndyqtyń shyraıy jaýapkershilikti sezingende ǵana kiredi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
