Rýhanııat • 03 Mamyr, 2018

Urpaq máselesi urymtal

374 ret kórsetildi

Ult ulysy Muhtar Áýezov: «Ul tárbıe­leı otyryp, halyqty tárbıeleımiz, qyz tárbıeleı otyryp, ultty tárbıeleımiz» dese, azat eldiń týyn ustaǵan Elbasy Nur­sultan Nazarbaev óziniń rýhanı jańǵyrý jónindegi aıtýly maqalasynda: «Bizdiń babalarymyz ǵasyrlar boıy ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr aýmaqty ǵana qorǵaǵan joq. Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bizdi qorǵady» dep jas­tar sanasynda eldik patrıotızmdi qalyp­tastyrýdy, olardyń boıyna týǵan jerdiń rýhyn sińirýdi basa aıtyp, mindet etip júk­tegen edi.

Otanymyzda jastarǵa jasalyp jatqan jaqsylyq, kórsetilip otyrǵan qamqorlyq bar­shylyq. Keıde sony tıisti mekemeler men jaýapty adamdar durys paıdalanbaı ma, álde ata-analardyń jumysbastylyǵy, bolmasa urpaǵyna jete mán bermeýden be, er­kin zamandy erkelik dep uqqandyqtan ba, ós­ken orta, keı tusta áleýmettik jaǵdaıdyń kesir-kesapatynan ba jastar arasynda át­tegenaılar az bolmaı jatady. Ásirese bala quqyǵyn taptaý jaıy jıi kezdesetin bolyp barady. Bul kimdi de bolsa oılandyrýy tıis. Tipti mundaı aǵattyq tárbıeniń kemistiginen de bolyp otyrǵan joq pa eken? Biz kóbine bilim berý máselesine kóńil bóle­miz de, tár­bıeni sonyń qalqasynda qaldyra beretin sekil­dimiz. Tárbıesiz bergen bilimniń qumǵa quıǵan sýdaı bolatynyn ál-Farabı babamyz aıtty deımiz de, eskerýge kelgende ony esten shyǵaryp alyp jatamyz.

Elimizde 17 jasqa deıingi urpaq halyqtyń 30,4 paıyzyn quraıdy eken. Bul bes jarym mıllıonnan artyq urpaqtyń ósip kele jat­qanyn kórsetedi. Barlaı qarasaq, az kúsh emes. Sol urpaqtyń quqyǵy qazir kóp áń­gi­mege arqaý bolyp júr. Nebir bassyz­dyq­­tar kórinis berýde. Araqtyń qulyna aınalǵan pendelerdiń soıqan isteri jan túrshiktiredi. Pedofıl degender de shekten shyǵyp bara jatqandaı. Adamdyqtan attaǵandardyń áreketi tóbe shashyńdy tik turǵyzýy bylaı tursyn, keıde ul-qyzyńnyń, nemere-shóbereńniń erteńin boljaı almaı, pushaıman kúıge túsesiń. Keıbir derekterge den qoısaq, eki myńǵa taıaý balaǵa qatysty qylmystyq is qozǵalǵan eken. 248 bala zorlyq-zombylyqqa ushyrapty. 200 bala úıi­nen, ne tárbıe mekemelerinen qashyp ketken. Májilis depýtaty, Qazaqstandaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil Z.Balıevanyń Úkimetke joldaǵan saýalynda jeti myń balany memleket qamqorlyǵyna alǵanyn, ót­ken jyly úsh myńǵa jýyq baladan ata-ana­sy bas tartqanyn, 817 balany ata-anasy tastap ketkenin kórsetipti. Ata-ananyń ba­la­synan bas tartýy degennen shyǵady, jaqynda «Qazaqstan» telearnasyndaǵy «Qareket» baǵdarlamasynda bes balasynan bas tartqan áıel týraly aıtyldy. Eri balalarym dese, jary olardan qol územ depti. Ondaı anadan ne qaıyr?! Kerisinshe keıbir er-azamattar otbasynyń oıranyn shyǵaryp, ul-qyzy men súıiktisin súıkimsiz dep, tipti zań talabyna saı balalaryna alıment tóleýge kelgende at-tonyn ala qashyp, qashqynnyń kúıin keshetinin qaıtersiń. Ondaılar ózderin ómirge ákelgen ata-anasynyń aldyndaǵy qaryzy men paryzyn qazir esten shyǵaryp, saıran salyp júrgenimen, erteń qoly qal­tyrap, tizesi búgilgen tustaǵy jáýdir sá­tin eskermeýi estilikke jata qoımas. Mun­­daı kerdeńniń kesiri kóp jaǵdaıda beı­kúná balalardy áýre-sarsańǵa salyp, taǵ­dyr-tamyryna balta shaýyp, surqııa sum­dyqtarǵa ákelip jatqany anyq. Iá, áleýmettik jaǵdaıdyń da áseri bolatynyn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Degenmen ishten shyqqan «shubar jylanǵa» jany ashymaý  adam atyna jaraspasa kerek. Eń qasirettisi, halqymyzdyń salt-sanasynda anasyna qarsy sóz aıtyp kórmegen ulttyń qadirin ketirip, anasyna til tıgizý, qol jumsaý, tipti mert qylý – betke shirkeýdeı qonyp tur. Ondaı oqıǵanyń Taldyqorǵanda bolǵany bel­gili. Aldyn almasa «Kórgen kórgenin, kóseý túrtkenin» dep, ondaıdyń alda qaı­talanbasyna kim kepildik bere alady?

Jeri keń, halqy shaǵyn, erteńine zor úmit­pen qadam basyp bara jatqan jurt úshin qandaı da bir oqıǵany eleýsiz qaldyrmaı, oǵan bitispes kúres ashý kerek-aq. Sebebin zerdelep, saldaryn boldyrmaýǵa bekem bel baılamasaq, aınalyp soqpaı qoımaıtyn sumdyqtar jıilep barady. «Halyqtyń túzelýiniń úmiti – jastarda» demep pe edi Ahmet Baıtursynuly.

Urpaq densaýlyǵy da uıqyńdy shaıdaı ashady. Túrli syrqattardyń sheti shy­ǵyp jatyr. Sonyń biri aýtızm keseli der edik. Buryn ózge elderde etek alǵan bul aýrý qazir bizdiń ul-qyzdyń arasynda da jıi kezdesetin bolypty. Ondaı syrqatqa shal­dyq­qandardyń uzyn sany osy kúni úsh júz myńdaı eken. Syrqatty tizimge alý 2010 jyldan bastalypty. 2013 jyly júz myń turǵynǵa shaqqanda 116 bolsa, 2015 jyly bul kórsetkish 216-ǵa jetipti. Sol sekildi elimizde serebraldy sal syrqatyna shaldyqqandar 2013 jyly 10 myń bala desek, 2017 jyly 19 myńǵa jýyqtapty. Bulardyń bári de 15 jasqa deıingiler eken.

Osyndaı keselderdiń aldyn alý bo­ıynsha qyrýar jumys atqarylýda. Jalpy, ulttyń er­teńi sanalatyn urpaqtyń taǵdyry qaı-qaısymyzdy da beıjaı qaldyrmaýy kerek. Ásirese sol ul-qyzdy ómirge ákelgen ata-ana jaýapkershiligi bárinen bıik turýy tıis. Aýrýǵa amal joq ekeni ras. Al deni saý balanyń adasýy, teris basýy, jat qylyqqa barýy úlkenderdiń erensizdiginen ekeni aıdaı aqıqat. Qazaqtyń aqyny Qadyr Myrza Áliniń: «Baryńdy kúzet, aryńdy kúzet, ózińdi kúzet» degeni bar edi. Baryńdy kúzetý, aryńdy kúzetý, urpaǵyńdy kúzetý osy kúni bárimizge syn bolyp turǵany shyndyq. Shyndyqtyń shyraıy jaýapkershilikti sezingende ǵana kiredi.

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar