Bilimniń jańa ensıklopedııasy

– Qaırat Qanatuly, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasyndaǵy 18 oqýlyqtyń tusaýkeser rásimine qatysyp keldińiz. Áserińiz qandaı?

– Astanada ótken «Rýhanı jań­ǵyrý» maqalasynyń jarııa­lan­ǵanyna 1 jyl tolýyna oraı El­basynyń qatysýymen ótken jıynǵa qatysqanyma qýanysh­tymyn. Kezdesýden erekshe áser aldyq. «Jańa gýmanıtarlyq bi­lim. Qazaq tilindegi 100 ja­ńa oqý­lyq» jobasy Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń «Egemen Qa­zaqstanda» jarııalanǵan «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty maqalasynan bastaý alady. Bul jobanyń maqsaty – álemdegi úzdik ýnıversıtet oqý­lyq­taryn túrli tilderden qazaq tiline aýdarý jáne bizdiń stýdent­terge dúnıe júzindegi tań­daýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa jaǵdaı jasaý bolatyn. Osy oraıda aldaǵy birneshe jyl­da gýmanıtarlyq bilimniń bar­lyq baǵyttary boıynsha álem­degi eń úzdik 100 oqýlyq ár­túrli tilderden qazaq tiline aýda­rylmaq. Jobany júzege asyrý arqyly birneshe nátıjege qol jetkizýge múmkindik ashyldy. Birinshiden, bizdiń stýdentter álemdegi gýmanıtarlyq sala­daǵy úzdik ǵylymı oımen tany­sýǵa, ozyq bilimdi ıgerýge múm­kindik alady. Qazaq jastary gýmanıtarlyq saladaǵy aldyńǵy qatarly kózqaraspen, tájirıbemen tanysady. Ekinshiden, qazaq tili ha­lyqaralyq ǵylymı termındermen baıyp, tildiń ǵylymı stı­li nyǵaıyp, qazaq tili ǵylymı til­ge aınalý úrdisi kúsheıdi. Úshin­shiden, elimizdegi aýdarma isi tu­raq­talyp, qazaq tiline basqa til­der­den ǵylymı eńbekterdi aýda­rýdyń sapasy joǵarylaı túsýde. 

– Bizdiń elimizde álemdik oqý­lyq­tardy aýdarý isi buryn-soń­dy qolǵa alynbaǵan edi deısiz ǵoı?

– Árıne. Jobany iske asyrý maqsatynda arnaıy Ulttyq aý­darma bıýrosy qurylyp, oqý­lyq aýdarý isi qolǵa alyndy. Eli­mizdiń búkil joǵary oqý oryndarynan oqýlyqtar boıynsha 800-den astam usynys jınaldy. Osy tizimnen sońǵy 3 jylda ba­sylyp shyqqan, birneshe ret basylǵan 18 oqýlyq iriktelip, bir jyldyń kóleminde aýdaryldy. Aldaǵy jylda taǵy da 30 oqýlyq aýdarylmaq. Oqýlyqtardy aýdarý isine 100-den asa maman – joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary, fılolog-aýdarmashylar tartyldy. Ár mátin ádebı jáne ǵylymı redaksııanyń tekserýinen ótýde. 2018-2019 oqý jylynyń basynan bastap bul oqýlyqtardy bilim berýdiń ıgiligine paıdalaný kózdelgen, árbir joǵary oqý oryny men kitaphanalar 20 myń dana kóleminde shyqqan oqýlyqtarmen qamtamasyz etiledi dep kózdelýde. 

– О́zińiz qyzmet jasaıtyn ýnıversıtettiń kitaphana qory qandaı? Oqýlyqtar jetkilikti me? 

– Serikbaı Beısembaev atyn­daǵy ǵylymı kitaphana qory 915 675 dana qujatty quraıdy. 4 myń danadan astam elektron­dy tasymaldaýysh bar. Kitap­handa 8 oqý zaly, onyń ishinde 2 elektrondyq resýrstar zaly, ka­talogtar zaly, sırek kitaptar qory, 3 tehnologııalyq bólimi bar. Kelýshilerge 2 abonement, 8 oqý zaly, oǵan qosa 2 elektrondy resýrstar zaly, katalogtar zaly, sırek kitaptar qory qyzmet kór­setedi. Ýnıversıtet satyp al­ǵan jáne qoǵamdyq uıymdar syıǵa tartqan shetel ádebıetiniń túpnusqalar kolleksııasy bar. Qundy basylymdar ishinde: 22 tomdyq «World Book» ensıklopedııasy, «The millennium» álem mádenıetiniń 250 úzdik shy­ǵar­macynyń kolleksııasy, 60 tomdyq Nobel dáristeri bar. Kitaphana qorynda: 50 tomdyq «Qazaq etno­grafııasynyń kitaphanasy», 28 tomdyq «Rýhnama», 45 tomdyq «Qazaq til biliminiń antologııasy», salalyq termınologııalyq oryssha-qazaqsha sózdigi (21 tom), 20 tomdyq Máshhúr Júsip Kópeev shyǵarmalary, ǵalym-tarıhshylar E.B.Bekmahanovtyń 7 tomdyq jáne G.N.Potanınniń 3 tomdyq eńbekteri, S.Toraı­ǵy­rovtyń 6 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Quramynda HVIII – HIH ǵasyrlardyń jáne HH ǵasyrdyń basyndaǵy basylymdary bar sırek kitaptar qory erekshe: «Psal­tyr qoljazbasy» (1750), «Adam­nyń paıda bolýy» (Ch.Dar­vın, 1872), «A.N.Plesheevtiń óleńderi» (1894) V.Daldiń «Tú­sindirme sózdigi» (1914), «26 tom­dyq Tehnıkalyq ensıklopedııa» (1927-1934 j.j) Búginde sırek kitaptar qorynda 1,5 myń danadan astam kitap bar. Onyń mazmunyn ashý maqsatynda «Sırek kitaptar kolleksııasy = Kolleksııa redkıh knıg» kórsetkishi jasalǵan.

– Al 18 jańa oqýlyqtyń ishinen ózińizdi qyzyqtyrǵany qandaı kitaptar? 

– Endi ǵalym, tarıhshy-maman retinde Alan Barnardtyń «Antropologııa tarıhy men teorııasy» oqýlyǵyn atap óter edim. Bul oqýlyq álemniń úzdik ýnıversıtetterinde keńinen qol­danylady. Antropologııanyń ǵy­lym retinde qalyptasýy men damýyna júıeli sholý jasaıdy. Oqýlyqta antropologııa pániniń qalyptasýyndaǵy ǵylymı oıdyń damý tarıhy, ártúrli teorııalar men mektepterdiń shyǵý tegi saraptalady. Aǵylshyn tilindegi nus­qasymen tanysýdyń kezinde sáti túsken Edvard Saıdtyń «Orıen­talızm» eńbegi de kásibı qyzy­ǵýshylyǵymdy týdyryp otyr. Bul eńbekte oryn alǵan ıdeıa­lar men kózqarasty bizdiń tarıhymyzǵa qatysty qoldaný múmkindikteri zor. Sebebi óki­nish­ke qaraı, bizdiń qoǵamnyń, tipti tarıhshylardyń sanasynda hal­qymyzdyń tarıhy týraly eýro­posentrıstik ustanymdar men túsinikter ústemdik quryp otyr. Áli kúnge deıin biz kóshpeli qoǵamnyń qurylymyn, dúnıe­tanymy men bolmysyn, saıası-qoǵamdyq dástúri men mádenıetin Eýropa elderine qatysty krıterııler boıynsha baǵalaımyz. Edvard Saıd óz eńbeginde tarıhqa jańashyl kózqaras usynyp, myńdaǵan jyldyq kóshpeli qo­ǵamnyń tarıhyna jańa baǵa berýge jol ashady.

– Bul erekshe joba arqyly qan­daı jetistikterge qol jet­kize alamyz? 

– Jańa oqýlyqtar – eksklıý­zıvti gýmanıtarlyq kitap­hana. Oqýlyqtar kitap túrinde, elektrondyq onlaın nusqasynda, lektorlardyń ashyq dáristeriniń vıdeotekasy sııaqty úsh formatta paıdalanylady. Stýdentterge jańa zamannyń álemdik deń­geı­degi sapaly bilimi beriledi. Ǵy­lymı tanym keńistigi keńeıedi. Ki­taptardyń barlyǵy qundy, ár oqýlyqtyń mańyzy zor, 10 ret­ten basylyp shyqqan. Bul oqý­lyqtar – bilimniń jańa ensık­lopedııasy bolmaq. Elbasy ma­qa­lasynda «Biz tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psı­hologııa, mádenıettaný jáne fı­lologııa ǵylymdary boıynsha stý­dentterge tolyqqandy bilim be­­rýge qajetti barlyq jaǵdaıdy ja­saýǵa tıispiz. Biz aldaǵy bir­ne­she jylda gýmanıtarlyq bilimniń bar­lyq baǵyty boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli til­­­derden qazaq tiline aýdaryp, jas­­tarǵa dúnıejúzindegi tań­daý­­­ly úl­gilerdiń negizinde bilim alý­­­ǵa múm­kindik jasaımyz», degen edi.

– Jańa oqýlyqtar elimizdiń oqý-bilim salasyna tolyqtaı engizilýi kerek deısiz ǵoı? 

– Alda jumys kóp. Oqý ornymyzda «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasynyń iske asyrylýyn talqyladyq. Is-sharaǵa Qazaqstan halqy Assambleıasy oblystyq bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary S.Jetpisbaev, áleýmettik suraqtar jáne strategııalyq jos­parlaý boıynsha prorektor, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, A.Aqyshev, tarıh ǵylymdarynyń doktory S.Mamytova, sondaı-aq ýnı­versıtet ǵalymdary, stýdent­ter qatysty. Barlyǵy da jańa oqýlyq jobasynyń elimiz­diń ıntellektýaldy áleýetin da­my­týdaǵy mańyzyn ortaǵa saldy. Professor Sáýle Mamytovanyń aıtýynsha, jahandaný dáýirinde ómir súrip jatqan jas urpaq qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerge daıyn bolýy kerek. Al álemdegi úzdik oqýlyqtar arqyly be­ril­gen bilim jastarymyzǵa bilim salasyndaǵy jahandyq báseke­lestikke beıimdelýge kómektesedi. Ekinshiden, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy «Rýhanı jańarýdyń» mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylady. Eń aldymen, joba bilim sapasyn art­tyrýǵa jáne básekege qabiletti kadrlardy daıarlaýǵa baǵyttalǵan.  

Áńgimelesken
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»

PAVLODAR