Arqadan jetken amanat

Áńgimeni áriden bastasam, 2000 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq kon­servatorııasynyń folklor­lyq ǵylymı-zertteý laboratorııasynda jumys istep, eski kúıtabaqtardy sandyq júıege kóshirýmen aınalystym. 1958 jyldan 2004 jylǵa deıin jınalǵan qujattyq mate­rıaldar men dybystyq jaz­balar muraǵatta óte kóp bo­latyn. Onyń ishinara jo­ǵal­ǵany, búlingeni, durys jazyl­maǵanyn eseptemegen kúnniń ózinde uzyn-yrǵasy 11 myńnan asyp jyǵylatyn. Kóne tas­palardy qaıta jazyp otyryp, oryndaýshysy beı­málim, tipti áldeqashan umyt qalǵan nebir kúılerdi tyńdap júrdim. Shyny kerek, folklorlyq ortalyq kóp dúnıege kózimdi ashty desem de bolady. О́ıtkeni oǵan deıin Arqada bir ǵana mektep bar, ol Táttimbettiki dep oılaıtynmyn. Sóıtsem, Ar­qa kúıleri oryndaýshylyq turǵydan úlken úsh arnaǵa bólinetin kórinedi jáne birin-biri qaıtalamaıtynyna kózim jetti.

О́zindik dombyrashylyq dástúrimen erekshelengen óńirdiń biri – Qaraǵandy ob­lysy, Shet aýdany eken. Itaıaq, Qyzdarbek, Ma­qash, Sembek, Ábdı, Aqmol­da Ábiken sııaqty dáýles­ker­­ler Aqsý-Aıýly oryn­daý­shylyq mektebin qalyp­tastyrypty. Birqatary 1937 jyly repressııaǵa ushy­rap, naqaqtan-naqaq atylyp ketken. Qazaqtyń án-kúı­leri toptastyrylǵan kóne kúıtabaqta Shet aýda­nyn aralaǵan ekspedısııa je­tekshileri ár dombyra­shyny tanystyra otyryp, qaı kúni, qaı jerde otyrǵandaryn baıan­dap jazyp alypty. Biraq ókinishke qaraı, týyndy tarıhy týraly eshqandaı málimet berilmegen. Arqanyń aıtýly azamattarymen muraǵat arqyly tanysyp, tyńdap júrgenimde bir kúni kútpegen qyzyq oqıǵa boldy. 2000 jyldardyń basynda sol kez­degi «Otan» partııasy ana tilimizdi nasıhattaý maq­sa­tynda respýblıkalyq ak­sııa ótkizip, Asyly Osmanova bastaǵan qoǵam qaıratkerleri, Tatıana Býrmıstrova, Nurjan Janpeıisov syndy óner adamdary oblystardy aralap konsert qoıdyq. Almatydan shyqqan delegasııa Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanyna atbasyn tiredik. Kireberis tusta jergilikti basshylar men birqatar úlken kisiler qarsy aldy. Shaı ústinde aýdan ákimi «bizdiń betke ustar qalamgerimiz, syıly aǵamyz» dep etnograf-jýrnalıst, Jazýshylar odaǵynyń múshesi Kámel Júnistegin tanystyryp, sóz berdi. Kámel aǵa ornynan turyp «bul jerde Qyzdarbek, Sembek, Ábdı syndy kúıshiler ótken» dep sóz bastaǵanda, kóńil kúıim birden jadyrap sala bermesi bar ma?! Bir ýaqytta «ortamyzda otyrǵan myna kisi Dáýletbek Sádýaqasuly degen kúıshimiz bolady» degende, kókten izdegenim jerden tabylǵandaı qýanyp kettim. Ol kisi tartqan kúılerdi laboratorııada tyńdap júrge­nimmen, kórgen adamym emes-tin. О́te qarapaıym, boıy uzyn, deneli adam eken. Qa­symyzdaǵy jigitter dombyrasyn usynyp edi, óz aspaby bolmasa, 19 pernemen kúı sherte almaıtynyn jetkizdi. Ákim «endeshe, adam jiberip aldyrtaıyq» dep úıine kisi attan­dyrdy. Dáýkeń sol jer­de otyryp ǵajap kúı tókti, kútpegen sátte mol baı­lyqtyń ústinen túskenimdi túsindim. Sol saparda Kámel aǵa men Dáýkeńmen jata-jastana áńgime aıtyp, áreń tarqastyq. Dáýkeńniń oryndaýynda birneshe kúıdi beı­netaspaǵa jazyp aldym. 2004 jyly «Qazaqtyń 100 kúıi» baǵdarlamasyn ashyp, júrgize bastaǵan ýaqytta Dáýkeńdi 3-4 habarǵa sha­qyr­dym. Efır arqyly Qyz­darbek, Sembek, Ábdı jáne Shet aýdanynyń basqa da kúıshilerin el-jurtqa tanystyrdyq. Birde Janǵalı Júzbaıdyń «Shertpe kúıdiń tórt mektebi» degen kitaby jaryqqa shyǵyp, Qaraǵandy qalasynda tusaýkeseri ótti. Osy jıynǵa Dáýkeńmen birge Kámel aǵamyz da ke­lipti. Kezdesýdiń osy bir tamasha sátin paıdalanyp, ol kisilerden Shet aýdanynda ómir súrgen kúıshiler jaıynda kóp maǵlumat aldym. Estilmegen kúıler tartyldy. Kámel aǵamyzdyń aıtýynsha, Sembek pen Ábdı atylǵannan keıin, qalǵandary qolyna dombyra ustaýdy múlde qoıǵan. El ábden úreılenip qalǵan ýaqyt. Sol qıynshylyqqa qaramastan, Kámel Júnistegi retin taý­yp kúıshilerdi jeke-jeke mag­nıttik taspaǵa túsirip jazyp qalǵan kórinedi. Onyń ishinde Begimsal Orynbekuly, Jaǵypar Asqarov degen kúıshiler bar eken. Olardyń kóbin túndeletip júrip, ti­linip ketken qoldaryn ystyq sýǵa salyp, maı jaǵyp jibitip jatyp, áreń degende taspaǵa túsiredi. Kámel aǵa osyndaı janashyrlyǵynyń arqa­synda kóp kúıshilerdiń mura­syn saqtap qalypty. Ábdı men Sembektiń dombyrasy áli kúnge úıinde tur. Sol jazbalardyń ishinde Maqash degen kisiniń eki-úsh kúıi, Ábdı­diń «Qarǵys», Sembektiń atý jazasyna kesiler aldynda shyǵarǵan sońǵy kúıi de saqtalypty. Dáýkeń osy kúılerdiń kópshiligin jatqa tartyp otyratyn. Ábiken Hasenov Almatyǵa kelgende ustazdarynan úırengen kúılerdiń kóbin halyq kúı­leri dep oryndaǵan. Múmkin, Sáken Seıfýllın kúıshiniń basyn bále-jaladan alyp qalý úshin solaı aqyl qosqan bolýy kerek. Solaqaı saıasat saldarynan avtoryn aıta almaı ketken. Sembek, Maqash týraly tipti tis jarmaıdy.

Almaty qalasy ákim­digi 2005-2008 jyldar ara­lyǵynda «Máńgilik saryn» dástúrli oryndaýshylar festıvalin jıi ótkizip, ulttyq ónerge qoldaý kórsetip otyrdy. Nátıjesinde, aýyl-aýyl­dan, alys-jaqyn shetelderden nebir maıtalmandar óz ónerlerin ortaǵa salyp, Almatyny úlken bir dýmanǵa bóleıtin. Jer-jerden kúıshi aqsaqaldar kelip bas qosqanda, máre-sáre bolyp bir jasap qalýshy edik. Olar shyqqanda, sahnanyń sáni kiretin. Álimhan, Fa­zyl, Dáýletbek aǵalar osy bir jyl saıynǵy oıyn-saýyq­qa shaqyrýsyz qalǵan emes. Dáýkeń osyndaı ár festıvalge jańasha leppen keletin. Ábdıdiń kúı­lerin lek-legimen tanytty. Dáýkeńniń arqasynda Sem­bektiń, Qyzdarbektiń kúı­leri arnasynan aǵytyldy. О́zi áńgimeshil kisi bolatyn. Qyzdarbektiń ómirnamasyn jatqa biletin, beıitiniń qaı­da ekenin, Sembektiń qa­laı atylǵanyn, qaı túr­mede jatqanyna deıin aıtyp otyratyn. Qyzdarbek, Sembek, Ábdıdiń kúılerin tartqan Oral Isataevpen, ári aqyn, ári keremet kúıshi Sa­mat Musabekovpen óte ja­qyn aralasqan, zamandas bolǵan. Olarmen Aqto­ǵaı óńirinde ótetin kúı festı­val­derine birge qatysyp, kúı tartqandaryn aıtyp árýa­qyt áńgime qylyp, eske alatyn edi.

«El» prodıýserlik orta­lyǵynyń jetekshisi Ǵalym Dosken de Dáýkeńdi jaqyn tartty. Jeke albomyn shy­ǵa­ryp, sahnaǵa shyǵatyn kıimine deıin tiktirtip, qam­qorlyq tanytty.

Kózi tirisinde dáýlesker dombyrashyny «Qazaqstan» ulttyq arnasyndaǵy «Qazaq­tyń 100 kúıi» mýzykalyq-tanymdyq baǵdarlamasyna arnaıy shaqyrtyp, Qyz­darbek, Sembek, Ábdı kúı­lerinen jeke-jeke habarlar jasap, halyqqa barynsha nasıhattadyq. Dáýkeńniń oryn­daýyndaǵy barlyq kúı­lerdi Qazaq radıosynyń «Altyn qoryna» jazyp al­dyq. Keıin ol kúıler «Máń­gilik saryn», «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi» jınaq­taryna endi. Dáýkeń atylyp ketken arystardyń armanyn oryndap, qanshama kúıdi halyqqa jetkizse de «men» dep keýde kergen adam emes. Dombyrany sheshen sóıletkende bólek áserge bóleıtin. Kúı tartý stıli eshkimge uqsamaıtyn, bitimi bólek tulǵa edi. Qolyndaǵy dombyrasy naǵyz Arqanyń shertpesine arnap jasalǵan, úni qulaqqa jaǵymdy bolatyn. Bóten aspappen kúı tartpaıtyn. Sebebi, Dáý­keńniń perne basýynyń ózi basqasha-tyn. Bir qyzyǵy, ár kelgen saıyn bir kúıdi birneshe márte túrlendirip tartyp keletin. Notaǵa baı­lanbaǵan adam, kóńil kúıge qaraı qubyltyp otyratyn. Qaı nusqasyn alsań da birinen biri ótedi. Arqanyń kúı­shilerinen eshkimdi qaı­talamaı, bólek mektep bolyp qaldy. Dáýkeńniń uıym­dastyrýshylyq qabileti de myqty edi. 2008 jyly Ábi-k­e­n Hasenovti eske alý mereıtoıyn Shet aýdanyn­da dúrkiretip ótkizýge muryndyq boldy. Qasynda birge júrdim. Ákim­dermen tikeleı sóılesip, máseleni sheship shyǵatyn. Sózin ótkizip, qarjy bóldir­tetin. Basshylar tegis tyń­daýshy edi, el ishinde abyroı, bedeli joǵary-tyn. Qazaqtyń óneri ólmesin dep talmaı eńbek etti. Kúıdi nasıhattaý úshin janyn aıaǵan joq. Almatyǵa qashan shaqyrsaq ta bas tartpaıtyn. Keıde «Saıan, jalyǵa bastadym, bir­deńe taýyp, Almatyǵa shaqyr­saıshy» dep habarlasa­tyn. Qonaqúı ázirlep, kútip alatynbyz. Sodan kúıshiler bas qosyp, túnimen kúı tartýshy edik.Seriligi bólek-tin. Eshqashan kóńili jabyrqap júrmeıtin. Kúı shertip otyryp, dombyrasyn maǵan usynyp, «ary qaraı sen tart» deıtini bar-tyn. Ákem «Dáýkeń keldi» degende kórgenshe asyǵatyn, anam úıde qonaq qylyp kútetin. Ekeýi uzaq áńgimelesip, «Ba­lamdy qasyńa ertip júr, kúı úıret» dep tapsyratyn. Aýylyna bara qalsaq, barǵan boıda bir malyn so­ıyp tastaıtyn. Bir aptasyz jibermeıtin. Birde shyǵaryp salyp turyp, kóńilimdi qımaı, menimen birge poıyzǵa minip ketken kúni de bolǵan. Balasyndaı bolsam da teń kóretin. Shákirtterin «meniń dostarym» deıtin. Janǵalı Júzbaev dese isher asyn jer­ge qoıyp, Sársenǵalı ekeý­mizdiń de maqtaýymyzdy asyratyn. Úıdegi apamyz da keremet adam edi. Aınalyp-tolǵanyp, «qulynym, keldiń be?» dep mańdaıymyzdan súıetin. Dáýkeńmen ótken qaıta­lanbas kúnderdi qatty saǵynamyn. Kúı óneri barda Dáýkeńniń aty eshqashan ólmek emes. О́ıtkeni, ol eshqa­shan ózin nasıhattaǵan joq, ult ónerin nasıhattady.

Bıylǵy jyly úlken balasy Qaırolla Sádýaqasov 80 jyldyǵyn atap ótýge áreket jasap jatyr. Oblys, aýdan ákimdikteri de sań­laq kúıshini eskerýsiz qal­dyrmaıdy dep oılaımyn.

Saıan AQMOLDA,

kúıshi, qobyzshy

Almaty