Ramazan aıynyń basqa aılardan aıryqshalanýyna negizgi sebep – munda musylman balasynyń mańdaıyna jazylǵan bes paryzdyń biri – oraza qulshylyǵy bar. Bul qulshylyqty kóptegen din ǵalymdary «Alla men adam arasyndaǵy syr» deıdi. О́ıtkeni danyshpan Abaı atamyzdyń «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı ol Allany jannan tátti» degenindeı, uly qudirettiń meıirim-shapaǵatymen jaratylǵan adam Iesine qaryzdar. Sol qaryzyn tek qulshylyǵy arqyly óteıdi. Bul týraly qasıetti kitaptyń «Zarııat» súresi, 56-shy aıatynda: «Jyn men adamdy ózime qulshylyq etý úshin jarattym» deıtin ashyq duǵa da bar.
Sol qulshylyqtyń biri ári asa mańyzdysy – oraza. Bul týraly Alla Taǵala: «Eı, ıman etkender! Senderge burynǵylarǵa paryz etilgendeı oraza paryz etildi» dep buıyrǵan. Ataqty taqýa ımam Nasaıı «Ramazan múbárak aı. Ol aıda Alla senderge oraza ustaýdy paryz etti jáne ol aıda myń aıdan qaıyrly tún bar» degen qadirli paıǵambarymyzdyń ósıet-hadısin jetkizse, ıslam áleminiń tórtinshi halıfasy Álı Ábýtálip: «Maǵan bul dúnıede eki nárse súıkimdi kórindi: qonaqqa qyzmet kórsetý jáne ystyq kúnderi oraza ustaý» degen eken.
Kúlli musylmandar arasynda ramazan aıynyń munshalyqty mańyzǵa ıe bolýyna basty sebep – Muhammed paıǵambardyń (s.ǵ.s): «Ramazan aıynda jaqsy is jasaǵan adamǵa Alla basqa aılarda jasaǵannan jetpis ese kóp saýap jazady» degen hadısi. Bul ósıet-hadıs jaqsylyqtan úmitti múmınderdiń orazaǵa degen ynta-yqylasyn oıatsa, taqýalar úshin bul aı nápsi tizgindeýdiń kemel amaly dep biledi.
О́ıtkeni nápsi barlyq kúnániń kózi. Birde paıǵambarymyz Muhammed senimdi nókerlerimen birge joryqtan kele jatyp: «Biz budan bylaı kishi joryqtan úlken shaıqasqa oralamyz» deıdi. Nókerleri: «Eı, rasýl, ol qaı shaıqas?» degende Alla elshisi: «Ol óz boıymyzdaǵy nápsimen kúres» dep jaýap bergen eken. Demek musylmannyń óz nápsisimen kúresi eń úlken shaıqas eken de, bundaı mańyzdy maıdanda adamǵa qarý bolatyn dúnıe – oraza.
Tabıǵınder dáýirinde ómir súrgen ıslamnyń úlken piradary Hasan Basrı babamyz «nápsiniń tizgini – ashyǵý» degen pátýaly sózin aıta otyryp, qasıetti orazanyń tómendegideı tórt nyǵmetin jiktep-jiliktep túsindirgen eken. Sony tarqatyp aıtar bolsaq, orazanyń birinshi nyǵmeti – táýbe etý. Iаǵnı bul adam balasynyń táýbesi men táýekeli qabyl bolatyn aı. Táýbesi qabyl bolǵan jannyń syılyǵy qııamet-maqsharda paıǵambarlarmen birge bir sapta turady.
Ekinshi nyǵmeti – keshirim aıy. Bul aıda Allaǵa óte kóp ıstaǵyfır (keshirim suraý, jarylqaný tileý) jasaǵan durys. Alla shynaıy yqylaspen keshirim ótinip, jarylqaný tilegen qulynyń mal-múlkin kóbeıtedi, ony kóldeneń pále-jaladan saqtaıdy. Alla jarylqaý tilegen qaýymǵa rahym etedi. Olardyń nesibesin molaıtady, urpaǵyn kóp qylady jáne qýatty qaýymǵa (memleketke) aınaldyrady.
Úshinshi nyǵmeti – kúnádan tyıylý aıy. Quranda musylman adam úshin Alla ózi úkim etken tyıymdar bar. Álbette Rabbymyz ózine boıusynýshylardy haram dúnıeden tyıdy. Al orazada adamdar (musylmandar) haramdy bylaı qoıyp, halaldyń ózinen tyıylady. Iаǵnı oraza tutýǵa baılanysty adam kúndelikti qoldanyp júrgen halal astan tyıy-
lady. Bunyń tárbıelik máni zor. Halaldan tyıylyp úırengen adamǵa erteń haramnan tyıylý ońaı bolady.
Tórtinshi nyǵmeti – ımandy kúsheıtý. Mysaly, deni saý, aqshasy bar, qarny toq adamda nápsi qýaty da kúshti bolady. Basyna qıyndyq týyp, (densaýlyǵyna, dúnıesine, bala-shaǵasyna qatysty) qatty qınalǵan adamnyń nápsisi azaıyp, ımany oıanady. Sol sııaqty oraza tutqan adam da shóldeý arqyly toqshylyq nápsisin tizgindeıdi.
Osy oraıda, taǵy bir este bolatyn dúnıe – ramazan aıynda aýyz orazasymen qatar kóz ben qulaqqa da «oraza» qajet. Iаǵnı oraza ustaǵan adam jaman sóz aıtýdan, estýden, urys-keristen aýlaq júrgeni abzal. О́ıtkeni ataqty sahaba Ábý Hýraıra jetkizgen myna bir hadıste: «Kim jalǵan sóıleýdi, jalǵan amal qylýdy qoımasa, onyń tamaq pen sýsyn ishpeı júrýi Allaǵa qajet emes» degen paıǵambarymyz ósıeti este bolǵany jón.
Dana Abaı atamyz 13-shi qara sózinde «ıman saqtaýǵa qoryqpas júrek, aınymas kóńil, bosanbas býyn kerek» degenindeı, orazaǵa berik bolýdy násip etsin barshalaryńyzǵa!
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
