Osmanly muraǵatyndaǵy qundy qujattar

Memleket basshysynyń «Rýha­nı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda uıymdastyryl­ǵan mańyzdy sharanyń tusaý­yn kesip, betashar lebiz bildir­gen Túrkııanyń Qazaqstan­da­ǵy Tótenshe jáne ókiletti el­shisi Nevzat Ýıanyk qazirgi tań­da el aýmaǵynda Elbasy N.Nazar­ba­ev­tyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­ma­lyq maqalasy boıynsha iske asy­rylyp jatqan jumystardyń ma­ńyzy zor ekenin tilge tıek etip, bul retki uıymdastyrylyp otyr­ǵan shara da osy úrdistiń zańdy jalǵasy degendi atap aıt­ty. Sonymen qatar elshi myr­za: «Búgingi kórme Túrkııa men Qazaqstan jáne Orta Azııa­nyń tarıhı qatynastarynan syr sher­tetin bizdiń ortaq tarı­hy­myzdyń ký­ási», dedi.

Túrkııa eli qaı jaǵynan alsaq ta tarıhy baı memleket. Bas­q­asyn bylaı qoıǵanda HV-HVII ǵasyrlarda Eýropa, Azııa, Afrıka qatarly úsh qur­lyq­qa ámirin júrgizgen Osman­ly ımperııasy «kúlli álemdik bıleýshi» retinde tarıhta aty qaldy.

Atalmysh sharanyń taǵy bir qonaǵy Halyqaralyq Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli ejelgi zaman tarıhyna qatys­ty qytaı arhıvi, jańa dáýir­ge baılanysty aǵylshyn mu­ra­ǵaty qanshalyqty qundy bol­­sa, orta ǵasyr tarıhy úshin Osman­ly muraǵaty sonshalyqty ma­ńyz­dy deı kele, «Elbasynyń «Rý­hanı jańǵyrý», «Tarıh tol­qynynda», «Mádenı mura» syndy baǵ­­dar­lamalarynyń barlyǵynda da bizdiń jadymyzdy jańǵyrtyp, tarıhı sanamyzdy qalyptastyrý má­selesi kóterilgen bolatyn. Osy turǵydan alǵanda, bul kór­me­niń tarıhymyzdaǵy aq­tań­­daq bet­­terdi túgendeýde alar orny aıryq­sha bolatyny anyq», dedi.

Odan keıin jınalǵan kóp­shilikke kórme eksponattary jaıly tolyq málimet aıtqan Túrkııa Res­pýb­lıkasy premer-mınıs­tr­ligine qarasty Mem­lekettik muraǵattar basqar­masynyń bas dırektory, professor Ýgýr Únal myrza, túrkııalyq muraǵat qory álemde jetekshi orynǵa ıe ekenin alǵa tartty. Bas muraǵatshynyń aı­týyna qaraǵanda, atalmysh eldiń memlekettik muraǵattar bas­­­qarmasy óz ishinen Osmanly mu­­raǵaty jáne Respýblıkalyq muraǵat dep eki topqa jikteledi eken. Ystanbul qalasynda orna­las­qan Osmanly muraǵatynda 95 mıllıon qujat pen 400 myń jazba-dápter saqtalsa, Ankaradaǵy Respýblıkalyq mu­ra­ǵatta 35 mıllıon qujat pen 95 myń jazba-dápter saqtaýly tur.

Osmanly muraǵatynda ımpe­rııa ómir súrgen dáýirde onyń qu­ramynda bolǵan 40-tan astam mem­lekettiń tarıhyna baılanys­ty qujattar bar. Osy eki muraǵat qoryna kelip jumys jasaıtyn shet­eldik zertteýshiler sany or­ta eseppen kúnine 200 adamdy qu­raı­tyn kórinedi.

Bul retki elorda tórinde uıym­­das­tyrylyp otyrǵan kór­mege Osmanly memleketi men Or­ta Azııa handyqtarynyń qa­rym-qaty­nastaryn baıandaıtyn 40 qujat qoıylady. Bulardyń bar­­­lyǵy Osmanly muraǵatynan alyn­­ǵan eken. Osylardyń keıbi­re­ý­lerin atap aıtar bolsaq:

– 1808 jyly Osmanly mem­leketi tarapynan Buhara ulyq­taryna tartý retinde joldan­ǵan kitaptar tizimi;

– 1849 jylǵy Ahmet Iаsaýı te­ginen shyqqan pasha Hodja bın Abdýllahtyń qajylyq máse­lesine baılanysty Osmanly sul­tandaryna kómek kórsetý týraly haty;

– 1862 jyly Berlın qala­syn­da basylǵan Túrkistan kartasy;

– 1877 jyly Buharaly qa­jy Ospan ápendiniń Buhara, Tashkent, Qoqan, Samarqan jáne Hıýa halyqtary arasynda bolǵan má­se­leler jaıly jazbasy;

– 1880 jyly Orta Azııa bı­leý­shileri tarapynan Sultan II Abdýlhamıdke joldaǵan syı-sııa­pattar tizimi;

– 1883 jylǵy M. Lessardyń Orta Azııa saıahaty týraly «Central Asia No1» raportynyń tanystyrylymy;

– 1904 jyly Qashǵar-Quljadan din úırenýge kelip, Hamıde mektebine qabyldanǵan shákirtterge kórsetken qam­qor­­lyǵy úshin Sultan
II Abdýlhamıtke joldanǵan hat, t.b. qujattar bar eken.

* * *

Osylardyń qatarynda qazaq tarıhyna qatysty dúnıeler de saqtalypty. Olar el tarıhynda áz-Táýke hannan keıin 1715-1718 jyldary bılik júrgizgen Qaıyp han men osy jyldary Osmanly memleketin basqarǵan 23-shi sultan III Ahmettiń bir-bi­rine joldaǵan hattary. «Bul qu­jattar Qazaqstan halqyna tuń­ǵysh ret usynylyp otyr», dedi Iýnýs Emre atyndaǵy túrik má­denı ortalyǵynyń elimizdegi ókili Almagúl Isına hanym.

Joǵarydaǵy qazaq tarıhyna qatysty qujattarǵa toqtalar bolsaq:

– 1713 jyly 21 tamyzda qazaq hany Qaıyp Muhammedke jol­dan­ǵan III Ahmet sultan hatynyń kóshirmesi;

– 1713 jyly 21 tamyzda Qazaq hany Qaıyp Muhammedke joldanǵan on bólek syı-sııapat tirkelgen dápterdiń kóshirmesi;

– 1714 jyly 16 qańtarda qazaq hany Qaıyp Muhammedtiń elshisi Seıit Muhammedqul beı tapsyrǵan hattyń aýdarmasynyń kóshirmesi;

– 1714 jyly 16 qańtarda qazaq hany Qaıyp Muhammedtiń elshisi Muhammed quldyń aýyzsha sáleminiń qaǵazǵa túsirilgen nusqasy;

– 1716 jyly 14 jeltoqsanda qazaq hany Qaıyp Muhammedten kelgen hattyń kóshirmesi. Bul hatta Osmanly memleketiniń shynaıy dos ekenderi, árdaıym duǵa etetinderi týraly jazylǵan.

Osy qujattarmen tanysyp, keı­bir hattardyń mazmunyn qazaq­shalaǵan zertteýshilerdiń pi­kirinshe Qaıyp hannyń tusyn­da Qazaq handyǵy jan-jaq­tan antalaǵan dushpandardyń talaýyna túsýge shaq qalyp, qınalǵandyqtan álemge yqpalyn júrgizip otyrǵan uly memleket Osmanly sultandaryna óz ulysynyń bolashaǵy úshin alańdap, elshi attandyrǵan deıdi.

Mysaly, 1713 jyly 21 tamyz­da III Ahmet sultan qazaq hany­na jazǵan hatynda «Ádil­dik pen din­niń qasıetin tula boıy­na da­ryt­qan, dostyq hám tynysh­tyq­tyń baıraǵyn kóter­gen, mu­syl­mannyń shekarasyn qor­ǵaýshy, bilgir tekti Qaıyp Muham­med hanǵa sálemim men jy­ly lebi­zim­di bildirem. Bul hat han­nyń tań­daýly elshisi Seıitqul Baha­dyr arqyly jetkizildi. Dostyq le­­bińizben jazylǵan hatyńyz oqyl­dy. «Rýhtar tizilgen beıkúná sar­­bazdar sekildi bir-birlerin ta­nyǵan jaǵdaıda birigedi jáne ara­lasady» atty hadıste aıtyl­ǵan­daı tanysý, rýhanı jáne dinı birlesýdi qajet etedi. Sizdiń ha­tyńyz da birlesýimizge negiz bo­lyp tur. Izgi maqsatpen kelgen elshi­ńiz óz maqsatyn sátti aıaqtady. El­shige eline oralý úshin ruqsat be­rildi jáne shapan jabyldy. Qo­ly­ńyzǵa hat ta elshi arqyly sizde jóneltildi» delinipti.

Atalǵan kórme mamyr aıynyń 23-ine deıin jalǵasady.

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT,

«Egemen Qazaqstan»