AQSh basshysy álemdik qoǵamdastyqty dúrliktirgen bul málimdemesin 8 mamyrda jasaǵan edi. «Kelisim Iranǵa ıadrolyq baǵdarlamasyn keńeıtýge múmkindik berip otyr, – dedi ol. – Kelisim negizi jalǵandyqqa qurylǵan. Bizde dálel bar. Bul jaqsylyqqa aparmaıtyn birjaqty sheshim boldy. Eger osy kelisimde qalyp, ony jalǵastyra bersek, Taıaý Shyǵysta ıadrolyq qarý jarysy bastalady». Sonymen qatar Donald Tramp Iran rejimi «Hızbolla», «Hamas», «Talıban», «ál-Kaıda» sııaqty uıymdarǵa qoldaý kórsetip keledi, degen aıyptar da taqqan bolatyn.
Endi árige barmas buryn, osy Iran ıadrolyq kelisimine toqtalyp ótkendi jón kórip otyrmyz. Atalǵan qujatqa 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran men taǵy alty memleket – AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa qol qoıǵan edi. Kelisim boıynsha Iran tarapy ýrandy baıytý baǵdarlamasyn tómendetýge, al halyqaralyq qoǵamdastyq Tegeranǵa salynǵan sanksııalardy jumsartýǵa mindetteme alǵan. Buǵan deıin Batys elderi Iran Islam Respýblıkasyn ıadrolyq qarý jasaýǵa baǵyt ustap otyr dep aıyptap kelgen-di. Resmı Tegeran bolsa, bul aıypty joqqa shyǵaryp, eldiń ıadrolyq baǵdarlamasy tek beıbit maqsatty kózdeıdi degennen tanbaǵan bolatyn.
Osy kelisimge qol qoıý taraptar úshin ońaıǵa túsken joq. Qujatty talqylaý, oǵan ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge baılanysty kelissózder eki aptadan astam ýaqytqa sozyldy. Sol kezde Irannyń syrtqy ister mınıstri Mohammad Javad Zarıf bul kelisimdi «jeńiske jetkizetin sheshim» dep ataǵan edi. Iran mınıstri bul pikirdi jaıdan-jaı aıtyp otyrǵan joq. О́ıtkeni ondaǵan jyldy qamtyǵan ekonomıkalyq sanksııa saldarynan el ekonomıkasy orasan zor shyǵyn kórdi. Munyń kesiri áleýmettik qaıshylyqtarǵa uryndyratyny belgili.
Donald Tramptyń prezıdenttik saılaý aldyndaǵy bir sózinde Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi «apat» dep baǵalap, kelisim Iranǵa ıadrolyq qarýlaryn saqtaýǵa múmkindik beredi, degen pikiri halyqaralyq qoǵamdastyqty tiksindirip tastaǵan edi sonda. Prezıdent bolyp saılanǵannan keıin de ol osy pikirin birneshe ret qaıtalady. Aqyry AQSh Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵyp tyndy. Kimniń utyp, kimniń utylatynyn ýaqyt kórsetedi.
AQSh sııaqty iri derjavanyń áreń qol jetkizilgen kelisimnen shyǵýy, prezıdent D.Tramptyń soǵan baılanysty qatqyl málimdemesi sol kúni-aq búkil álemdi sharlap ketti, memleketter basshylary men halyqaralyq deńgeıdegi saıasatkerlerdi eleń etkizdi. Búginde osy ótkir de ózekti máselege qatysty kóptegen pikirler aıtylýda... «Eýropalyq odaq AQSh-tyń sheshimine qaramastan, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Germanııamen birge Iranmen aradaǵy ıadrolyq kelisimdi ári qaraı jalǵastyra beredi, – dedi Eýropalyq odaqtyń syrtqy saıasat boıynsha joǵarǵy ókili Federıka Mogerını joǵaryda atalǵan úsh memleket pen Iran syrtqy ister mınıstrimen kezdesýinde. – Biz AQSh úkimetiniń ıadrolyq kelisimnen shyǵý týraly sheshimine ókinishpen qaraımyz. Alaıda biz Iranmen saýda-ekonomıkalyq qatynasty retteý kelisimniń negizgi bóligi bolyp tabylady dep esepteımiz».
Iаdrolyq kelisimnen shyqpaıtyndaryn, sondaı-aq Germanııa kansleri Angela Merkel, Ulybrıtanııa premer-mınıstri Tereza Meı jáne Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron da málim etti. Osyǵan baılanysty olar birlesken málimdeme de jasady. Málimdemede Iran ıadrolyq kelisiminiń álemde qaýipsizdikti qamtamasyz etýde ózindik orny bar ekendigi atalǵan jáne AQSh-ty «mámilege qatysty barlyq ózge taraptardyń ony tolyq júzege asyrýyna kedergi keltiretin is-áreketterden aýlaq bolýǵa» shaqyrdy. Osynyń aldynda ǵana Fransııa basshysy E.Makron eger AQSh Iranmen jasasqan kelisimnen shyǵatyn bolsa, bul qadam soǵysqa bastaıtyny, al Tramptyń soǵysty qalamaıtyny jóninde oı aıtqan bolatyn. Sodan keıin ol AQSh-qa saparmen barǵan kezinde D.Trampty atalǵan kelisimdi saqtap qalýǵa shaqyrǵan edi. Budan eshqandaı nátıje shyqpady.
Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy boıynsha birlesken is-qımyl josparyna qol qoıylýy rasynda da halyqaralyq dıplomatııanyń úlken jetistigi boldy. Alǵashynda birqatar saıasatkerler men sarapshylar «6+1»-diń ortaq kelisimge kelýi múmkin emes degen de pikir aıtqan bolatyn. Olar qatelesti, Iran ıadrolyq kelisimine qol qoıyldy... Bul qujattyń mańyzy óte zor. О́ıtkeni onda birinshi kezekte ıadrolyq qarýdy taratpaý kózdelgen. Osyǵan baılanysty MAGATE Irannyń jasalǵan kelisimniń sharttaryn saqtaýyn qatań baqylap otyrdy. Osy tusta atap óteıik, MAGATE tarapynan Iranǵa da, basqa qatysýshylarǵa da búginge deıin eshqandaı eskertý jasalǵan joq. Iаǵnı kelisim talaptary buzylmady.
AQSh-tyń kelisimnen shyǵýyna sarapshylardyń deni ókinish bildirýde. Sebebi halyqaralyq jaǵdaıdyń shıelenisýi ıadrolyq qarýdy taratpaý rejımine teris yqpal etýi múmkin. Onyń ústine Taıaý Shyǵysta, ózge de óńirlerde ıadrolyq qarýǵa ıelik etkisi keletin elderdiń bar ekeni málim. Bul kelisim BUU Qaýipsizdik Keńesi tarapynan da maquldanǵan edi. «AQSh bizdiń taraptyń kelisimdi oryndamaǵany týraly dálelderdi kórsetýi tıis edi, – dedi Iran prezıdenti Hasan Rýhanı osy jóninde. – Bul tek Iran men AQSh arasyndaǵy qujat emes, bul BUU Qaýipsizdik Keńesinde jáne ózge de memleketterdiń parlamentterinde bekitilgen kelisim bolatyn. Iran endi kelisimde kórsetilgen sharttardy AQSh-tan bólek bes elmen jalǵastyra beredi».
Iran ıadrolyq kelisimi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qarary boıynsha bekitilgen kópjaqty qujat bolyp tabylady, ol halyqaralyq mańyzdy qujat mártebesine ıe. Sondyqtan oǵan qatysýshy memleketter beı-jaı qaramaǵany jón. Málimdemeden soń Iran syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshysy Mohammad Javad Zarıf kelisimge qatysýshy elderdiń birnesheýine saparmen baryp qaıtqan edi. Onyń qytaılyq áriptesi Van I bul máselede Qytaı tarapy obektıvti, ádiletti jáne jaýapty pozısııa ustanatynyn atap ótti. «Osy kelisim aıasynda ári qaraı AQSh-tan ózge de qol qoıǵan eldermen jumys isteı beremiz. Sebebi bul halyqaralyq qujat kóptiń qalaýymen, óte qıyn jolmen júzege asty», dedi Qytaıdyń syrtqy ister mınıstri Van I myrza.
Dál osyndaı ustanymdy Reseıdiń syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov ta bildirdi... AQSh basshysy óz málimdemesinde, sondaı-aq eger Tegeran oıynan qaıtsa, jańa kelisim jóninde kelissóz júrgizýge daıyn ekenin de bildirgen bolatyn. «Iran alty elmen birge qol qoıǵan kelisimdi qaıta talqylamaıdy. О́zgertýler engizbeıdi. Eger ózgertýler engizý qajet bolsa, AQSh-tyń kelisimge tabandy bolýyn qamtamasyz etetin bir tarmaq qosýǵa týra keledi», degen mazmunda jaýap berdi Iran syrtqy ister mınıstri.
Jalpy, búginde kúrdeli máselege aınalǵan Iran ıadrolyq kelisimine qatysty pikirlerdi tarazyǵa salatyn bolsaq, sarapshylardyń barlyǵy derlik kelisimniń buzylmaǵanyn, ondaǵy sharttardyń tolyq júzege asqanyn qalaıdy. AQSh-tyń odaqtastary sanalatyn elderdiń ózi de osyndaı ustanymda. Mysaly, Germanııa kansleri Angela Merkel taıaýda Iran basshysy Hasan Rýhanımen telefon arqyly sóılesip, Tegerandy Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵysty báseńdetýge kómektesýge shaqyrdy. Sonymen qatar ol aımaqta soǵys tutaný qaýpi tónip turǵanyn jetkizdi. Buǵan qosa kansler Germanııanyń Ulybrıtanııa jáne Fransııamen birge Iranmen jasalǵan kelisimniń sharttaryn saqtaıtynyn atap ótti.
Al soltústiktegi kórshimizge kelsek, Reseı halyqaralyq quqyqtyń saqtalýyn, kelisim jumysynyń ári qaraı jalǵasyn tabýyn qoldaıdy. Iаdrolyq mámileni bekitip, qol qoıǵan barlyq memleket kelisim talaptaryn saqtaýy tıis. Sonda aımaqta ǵana emes, búkil álemde ıadrolyq qarýdy taratý qaýpi seıiledi. Qazaqstannyń, sondaı-aq beıbitshilik súıgish ózge de elderdiń burynnan beri ustanymy osyndaı.
Negizinen alǵanda, ıadrolyq kelisimnen AQSh shyqqanymen, onyń odaqtastary Ulybrıtanııa, Germanııa jáne Fransııa shyǵa qoımaıdy. О́ıtkeni, bul memleketterdiń Iran ekonomıkasynan alary da, bereri de barshylyq. Oǵan mysal retinde qazirgi kezde Irannyń energetıka, onyń ishinde munaı-gaz salasynda jáne basqa salalarda jumys isteıtin eýropalyq kompanııalardy alýǵa bolady...
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
