Mańǵystaýda Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Mańǵystaý oblysynyń materıaldyq jáne materıaldyq emes tarıhı-mádenı muralary» atty keshendi ekspedısııasy óz jumysyn bastady. Reseı Ǵylym akademııasynyń Reseı tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, professor, tarıh ǵylymdarynyń doktory Vadım Trepavlov bastap, úsh týr boıynsha jumys jasaıtyn ekspedısııa múshelerin Mańǵystaý oblysynyń ákimi Eraly Toǵjanov qabyldady.
Mańǵystaý oblysynyń materıaldyq jáne materıaldyq emes tarıhı-mádenı muralaryn zertteý maqsatynda shetelden ǵalym-mamandardy tartý, Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasyn ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý, Mańǵystaý oblysynyń tarıhı-mádenı muralaryn aımaq boıynsha keshendi ǵylymı ekspedısııa ótkizý arqyly baıandaý, Sakraldy baǵyttaǵy tarıh jáne mádenıet eskertkishterin zertteý, óńir turǵyndarynyń dástúrli jáne turmystyq baǵyttaryn, halyq shyǵarmashylyǵyn zertteý, epıgrafıkalyq eskertkishterge zertteýler ótkizý, ıaǵnı folklor men fıksasııa, keshendi ekspedısııa qorytyndysy boıynsha ǵylymı esepter daıyndaý syndy aýqymdy jumystardy maqsat etken ekspedısııanyń quramynda bilikti mamandar jetkilikti.
Atap aıtqanda D.S.Lıhachev atyndaǵy Reseı Tabıǵı jáne mádenı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog T.Karmov, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Ázerbaıjan Ulttyq Ǵylym akademııasynyń arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń basylym jáne ǵylymı baılanystar bóliminiń jetekshisi S.Ashýrov, Ázerbaıjan antıkalyq jáne ortaǵasyrlyq arheologııa boıynsha maman, t.ǵ.k. 3.N.Alyshov, Izmır qalasyndaǵy Egeı ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Metın Ekıchı, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, túrkitanýshy, Ortalyq Azııa Kýnstkamerasy bóliminiń qyzmetkeri S.Belorýsova, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy-dramatýrg Á.Saraı, professor, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń Turan-Iran ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory I.Jemeneı, Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń antıkalyq kezeń jáne orta ǵasyr arheologııasy bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri E.Oralbaı syndy belgili ǵalymdar men jergilikti ólketanýshylar bar.
– Mańǵystaý óńiri – tabıǵaty bólek, tarıhy tereńde jatqan aımaq. Ǵylymı zertteýlerdi talap etetin, ejelgi órkenıet eli. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev: «Árbir halyqtyń, árbir órkenıettiń barshaǵa ortaq qasıetti jerleri bolady, jas urpaqtyń sanasyna sol qasıetti oryndardyń uǵymyn sińirýimiz kerek. Bul – rýhanı dástúrdiń basty negizderiniń biri» degen bolatyn. Sol sebepti biz «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda úlken ǵylymı ekspedısııa shyǵarýdy qolǵa alyp otyrmyz. Sizderdiń eńbekterińiz – ulttyq tarıh pen tanym jáne patrıotızmdi qalyptastyrýǵa negiz bolatyna senimim mol, – dedi Mańǵystaý oblysynyń ákimi Eraly Toǵjanov.
«Kıeli Mańǵystaýdy túrki álemi arheologııasynyń ortalyǵyna aınaldyrýymyz kerek» degen túrkııalyq ǵalym Metın Ekıchı óńir tarıhyna qatysty jańalyqtardy IýNESKO kóleminde jarııalaıtynyn jetkizdi. Mańǵystaý oblysynyń turǵyndary arasynan HH ǵ. 20-30 jj. qatysty etnografııalyq málimetter jınaqtaý, araǵa ǵasyr salyp belgili nemis etnografy Rıhard Karýts jolyn zerdeleı júrý, Mańǵystaýdaǵy noǵaıly kezeńi (XIV-XVII ǵǵ.), Ústirttegi shyńyraý-qudyqtardy zertteý, sondaı-aq ejelgi Mańǵystaýdyń teńiz aılaqtaryna arhıvtik-bıblıografııalyq zertteýler, kartografııalyq materıaldardy zerdeleý júrgizý, «Ot kıesi» Otpantaý kesheniniń týrıstik áleýeti, Mańǵystaý jerasty meshitteri, óńir eskertkishteriniń epıgrafıkasy men arhıtektýrasy, ıaǵnı Mańǵystaýdyń sakraldy eskertkishterin zertteý, Mańǵystaý petroglıfyn zerdeleý baǵytyndaǵy keshendi ekspedısııa on kún boıy 2000 shaqyrym qashyqtyqta jol júredi dep josparlanǵan.
Aqtaý qalasynan bastalǵan jol Qoshqar ata, Aqshora, Jalǵyztam, Úshtam, Kenti-baba qorymdary, Sultan-úpi jerasty meshiti, qorymy jáne saıy, Qapamsaı-Shaqpaq ata jerasty meshiti jáne qorymy, Otpantaý tarıhı-mádenı kesheni, Aqmysh saıy, Sherqala taýy, Aıraqty taýy, Kógez etnoaýyly arqyly Shetpe aýylyna aparsa, Tynymbaı shoqy jerindegi Tańbalytastan bastalyp, Bozjyra taýy, Oǵylandy qorymy, Beket ata jerasty meshiti – Ústirttegi shyńyraý-qudyqtar Aqshymyraý, Jańasý jerindegi Shotan qudyǵy, Eliqajy), Saıótes aýyly Sısem ata qorymy, Shetpe arqyly Qaraman ata jerasty meshiti jáne qorymy bolyp jalǵasady.
О́lkeniń baǵa jetpes tarıhı murasyn ulttyq ıdeologııanyń bóligi etý, elimizdiń álemdik brendin joǵarylatý, týǵan ólkege degen súıispenshilik pen patrıotızmdi arttyrýdy kózdegen keshendi ekspedısııa qorytyndysy boıynsha «Kazakh TV» arnasynda qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde birneshe serııadan turatyn derekti fılm daıyndalatyn bolady.
Mańǵystaý – qoınyna syr búkken ólke. Ony tabý men taný – urpaqtan aıryqsha yjdaǵattylyqty talap etedi. Sondyqtan Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń antıkalyq kezeń jáne orta ǵasyr arheologııasy bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Erden Oralbaıdyń Mańǵystaý oblysynan Arheologııa ınstıtýtynyń fılıalyn ashýdy usynýy óńirde kópten beri aıtylyp júrgen máseleniń ózektiligin dáleldeı tústi.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
