Osy rette «Tárbıe basy – talbesik» demekshi, olardyń sanasyna mundaı asyl qasıetterdi barynsha sińire bilý úshin neni qolǵa alǵan jón degende, birimiz otanshyldyq rýhta jazylǵan kitaptarǵa júginý kerek desek, al endi taǵy birazymyz otandyq mýltfılmder men patrıottyq fılmderdi qolǵa almaı istiń ilgeri baspaıtynyn alǵa tartyp jatatynymyz bar.
Muny aıtyp otyrǵandaǵy oıymyz, jaqynda halqymyz Jeńistiń 73 jyldyǵyn merekeledi. Bul jerdegi áńgime Jeńis kúnin kimniń qalaı toılaǵanynda emes, 9 mamyr meıramyn jáne soǵan oraı túsirilgen fılmderdi ulttyq múddemizge qalaı paıdalana alyp júrmiz, nasıhattalýy, dáriptelýi qaı deńgeıde degen óte bir ózekjardy másele týraly bolyp tur. Keshegi otty jyldardyń jańǵyryǵyndaı áser qaldyratyn jaryqtyq qarttardyń qatary bolsa jyldan-jylǵa sıreksip, tipti aýyldy jerlerden kózi tiri birin taba almaıtyndaı jaǵdaıǵa tap bolyp otyrǵanymyz taǵy aqıqat. Alaıda munymen ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly barlyq shyndyqqa kóz jetkizip bittik, dep qarsy shapqan jaýyn san soqtyryp, saǵy synbaǵan ójet jaýyngerlerdiń surapyl soǵystaǵy erligi men qaharmandyq beınesi týraly áńgimeni orta joldan sholt kesip tastaýǵa tym erte, áli tarıhtyń qatparynan qazyp alyp úlgermeı jatqan qazynamyz qanshama.
Muny tilge tıek etýimizdiń sebebi nede?
Ádette, telearnalardan soǵys týraly fılmderdiń negizinen Jeńis kúni qurmetine oraı kórsetilip jatýy – ejelden qalyptasqan dástúr. Osyǵan oraı mereke kúnderindegi fılmderdi sholyp shyqqan jaıymyz bar. Sonda baıqaǵanymyz, otandyq kınematografısterdiń jańadan túsirgen birde-bir tushymdy dúnıesin kezdestire qoımadyq, al Reseı telearnalary bıyl Jeńis kúni qurmetine bes fılmniń premerasyn usynypty. Olar «Balta» («Topor»), «Qalaıda tiri qalýy tıis» («Ostatsıa v jıvyh»), «Jaýjúrek» («Odın v pole voın»), «Soǵys ýaqytynyń zańy boıynsha» («Po zakonam voennogo vremenı»), «Úzilgen mahabbat hıkaıasy» («Na poroge lıýbvı») dep atalady. Kıno óneri mamandarynyń qulaǵyna altyn syrǵa, bir aıta keterligi, olardyń qazirgi túsirip júrgen fılmderine qarasańyz, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qazaqtyń esh qatysy joq-aý degen oıda qalýyńyz ǵajap emes...
Nemis basqynshylaryna qarsy soǵys týraly sóz qozǵaǵanda, belgili rejısser Májıt Begalın aǵamyzdyń «Máskeý úshin shaıqas» (1967 j.), «Mánshúk týraly án» (1980 j.), Bolotbek Shámshıevtiń «Mergender» (1985 j.), Leıla Aranyshevanyń «Panteranyń úsh ret qarǵýy» (1986 j.), Aleksandr Karpovtyń «Ana týraly ańyz» (1963 j.), Sháken Aımanovtyń «Atameken» (1966 j.), Abdolla Qarsaqbaevtyń «Balalyq shaqtyń kermek dámi» (1983 j.), Alekseı Gorlovtyń Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan teleserıaly men Aqan Sataevtyń «Anaǵa aparar jol» (2016 j.) sııaqty saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana fılmder shoǵyry jadymyzǵa oralady. Umytpasaq, qazaqtar Reseı men Ýkraına kınematografısterimen birlesip sońǵy ret, osydan 4-5 jyl buryn Halyq qaharmany Qasym Qaısenov aǵamyz jaıynda bir fılm túsirdi. «Habar» arnasynyń bastamasymen rejısser Aqan Sataev usynǵan «Baýyrjan Momyshuly» atty mınıserıaldyń ekranǵa jol tartqanyna da shamamen sonshama ýaqyt ótti. Bul hıkaıattyń jalǵasyn kútken edik, alaıda ázirge «osyndaı serıal qolǵa alynyp jatyr, jalǵasy bar» degen áńgimeni qulaǵymyz shalmaǵanyna qaraǵanda, jaqyn ýaqytta bul istiń júzege asyryla qoıýy ekitalaı-aý. Shirkin áıtpese, batyrlyǵy bir-bir kınoepopeıaǵa tatıtyn qaharman qazaq az ba bul soǵysta shaıqasqan.
Bul jerde bireýler soǵys týraly fılmniń endi bizge keregi qansha, keıingi jas urpaqty bular qyzyqtyrmaıdy degen ýájdi alǵa tartýy múmkin. Al álgi Reseıdiń joǵarydaǵy bes fılmi bizdi basqasha oıǵa jeteleıdi. Kórkemdik sapasy, túsirilý jaǵy, akterler oıyny sonshama joǵary deńgeıde dep aıta almaımyz. Al biraq bulardyń bárine ortaq bir myqty ıdeıa bar. Bul – orys soldatynyń soǵystaǵy asqan erligi men qaharmandyǵyn kórsetý, jastardy patrıotızmge baýlý, «burynǵy el qorǵaǵan orys jaýyngeri mine, osyndaı eshkimnen qaımyqpaıtyn erjúrek bolǵan» degendi balanyń sanasyna kishkentaı kezinen sińire berý úshin jasalyp jatqan shara. Bulardy tamashalap otyrǵan adam rasynda myna soǵysta fashızmge qarsy olardan basqa birde-bir halyq erlik jasaı qoımaǵan eken-aý dep qalýy ǵajap emes.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, orys fılmderinde ózge ulttar aspaz, bolmasa qatardaǵy qarapaıym jaýynger tárizdi jáı ekinshi qatardaǵy qosalqy rólderde oınaıdy. Bulaı etip túıindeıtini úshin reseılik kınematografısterdi jazǵyrǵaly otyrǵan joqpyz. О́ıtkeni kıno óneri – ıdeologııa quraly. Reseıde jyl saıyn soǵys týraly fılmderdiń úzdiksiz túsirilip, premeralardyń jyl boıyna jalǵasyp jatatyny sodan bolsa kerek-ti. Osyny tárbıeniń myqty qarýy retinde durys paıdalanyp otyrǵan mundaı elden tek úlgi alý ǵana qalyp tur.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
