Foto: Rafhat HALELOV
Máskeýdegi Lýnacharskıı atyndaǵy memlekettik teatr óneri ınstıtýtynda (GITIS) jáne Lenıngrad teatr, mýzyka jáne kınematografııa ınstıtýtynda bilim alǵan erekshe talantty óner ıesi Sáken Ǵumarov dál osy Jalpaqtal aýylyndaǵy halyq teatrynda eńbek jolyn bastaǵan eken. San qyrly óneri bar tulǵa teatr sahnasynda da eńbek etti, Oral telestýdııasynda bas rejısser boldy. Ensıklopedııalyq bilimi bar talant ıesi sovettik senzýranyń qalybyna syımaı, kóp teperish kórgeni de ras. Erekshe mánerde, sábı stılinde salǵan sýretterin de kórermen tek SSSR kúıregen soń moıyndaı bastaǵan eken. Alǵashqy týyndylary 1950 jyldardyń ortasynda salynsa da, Sáken Ǵumarovtyń tuńǵysh jeke kórmesi 1990 jyly Kıev qalasynda ótipti. Sodan keıin ǵana Máskeý, Býdapesht, Almaty qalalarynda týyndylary halyq nazaryna usynylyp, sýretshilik dańqy shyǵa bastady. О́mir boıy tar páterde turyp, shyǵarmashylyq qarymyn tolyq tanyta almaǵan qylqalam sheberine Oral qalasynda jeke sheberhana berildi. Biraq sýretshi 1995 jyly 58 jasynda ómirden ótti, sheberhana úıi Sáken Ǵumarov murajaıyna aınaldy.
Dúnıetanymy tereń, ómirge ózindik kózqarasy bar Sáken Ǵumarov sózge de sheshen edi, qazaqsha, oryssha óte sheber sóıleıtin, óleńderi poezııa tarlandarynyń ózin tańǵaldyratyn. Qysqa ǵumyrynda SSSR Jýrnalıster Odaǵynyń, Qazaqstan Sýretshiler Odaǵynyń múshesi atynyp, talaı qyryn moıyndatyp ketti. Onyń kartınalarynyń taqyryby da qyzyq: «Túrkiler», «Baǵzy zaman túrkileri», «Aspanı áýez», «Bestıarıı», «Qanaǵattyń aq kúni», «Aq qaz», «Bastar men deneler» kartınalary men sıklderi kórgen jandy tylsym álemge tartatyn. Kórkemsýrettiń qazaqstandyq postavangardızm baǵytynyń negizin salyp ketken sýretshiniń ónerine kýá bolǵan adamnyń beı-jaı qalatyny sırek.
Qabyrǵada qansha sýret ilingen!
Dal bolamyn túsine almaı birin men.
Sharasyzdyq shyrmap alǵan sanamdy,
Seziledi demimdegi dirilden.
«Adam degen alty aıaqty bolama?
Úshburysh bas - úılespeıdi jobaǵa».
Osy oılarmen uzaq qarap turamyn,
Tyǵyryqqa tirelip san joramal.
Tajal túsip kele jatyr ǵaryshtan,
Qubyjyqtar bir-birimen alysqan.
Burańdaıdy aıdahardyń quıryǵy,
Keýde jaǵy - jaly qulash arystan!
Anaý aspan, osy myna jer ústi,
Nege sonsha bir-birimen keristi.
Alaýyzdyq adamdardy azdyryp,
Ibilister toılap jatyr jeńisti...
Bir sýrette - shyńyraý men qııa-shyń,
Shyńyraýǵa salǵan qyran uıasyn?!
Qııa-shyńǵa órmelegen jylanǵa,
Bıiktikti qalaı ǵana qııasyń.
Adam nege oıǵa bárin jyıady?
Bir basyna solar qalaı syıady?
Túsinbesem, túsinbeı-aq qoıaıyn,
Ǵajap biraq Ǵumarovtyń qııaly!
Moıyn burmaı qylyǵyna tasyrdyń,
Sáken aǵa, sen ónerge bas urdyń.
Sýretteriń bet-beınesi sııaqty,
Qan qustyrǵan jıyrmasynshy ǵasyrdyń
Adamdar az zamanamen bir úni,
Kóp nárseler oılantpaıdy tirini.
Ǵumyry uzaq is tyndyram dep júrip,
Qysqa boldy Ǵumarovtyq ǵumyry... – deıdi aqyn Aıtqalı Nárikov qylqalam sheberine arnaǵan óleńinde.
О́mirden erte ketken Sáken Ǵumarovtyń ónerin nasıhattaýda dosy Merǵat Ahmetov pen Vıktor Kııanskıı kóp eńbek sińirgenin aıtý kerek. Sáken Ǵumarov atyndaǵy qor quryp, sýretshiniń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan jınaqtar shyǵardy. Jalpaqtaldaǵy erekshe ásem eskertkishtiń ashylýyna da muryndyq boldy. Sýretshiniń shashy dýdyrap otyrǵan shabytty shaǵyn elimizge belgili músinshi Nurlan Dalbaı jasasa, onyń qarjysyn tehnıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Talan Orazǵalıev kóterip alypty. Jalpaqtal mádenıet úıiniń alańynda qoıylǵan Sáken Ǵumarov eskertkishi de ádettegideı bıik tuǵyrda, qol jetpes jerde emes, qadimgi saıabaqta turatyn oryndyqta «otyr». Kez kelgen adam sýretshi Sákenniń janynda otyryp syrlasýǵa, birge sýretke túsýge bolatyndaı jasalǵan. Ádemi sheshim, ásem beıne.
Jalpaqtaldaǵy sýretshi eskertkishi saltanatpen ashylyp, Sáken Ǵumarovqa arnalǵan «Ǵarysh minezdi adam» qysqametrajdy fılm kórsetilgen soń, sharalar sońy «Sáken Ǵumarovtyń juldyzdy yrǵaǵy» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııamen jalǵasty. Jalpaqtal Mádenıet úıiniń foıesinde S.Ǵumarov mýzeıiniń jyljymaly kórmesi uıymdastyrylyp, jergilikti oqýshylardyń «Ásemdik álemine saıahat» atty kórmesi qoıyldy. Bul Qaztalov aýdanynda qazaq sýret óneriniń juldyzy jarqyraǵan erekshe kún boldy.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
