Elbasy Nursultan Nazarbaev ta óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda «...Qamqorlyq jasaǵysy kelgen kásipkerlerdi, sheneýnikterdi, zııaly qaýym ókilderi men jastardy uıymdastyryp, qoldaý kerek. Bul – qalypty jáne shynaıy patrıottyq sezim, ol árkimde bolýy múmkin. Oǵan tyıym salmaı, kerisinshe, yntalandyrý kerek», dep ótken tarıhtaǵy óreli isterdi óz kezeginde qaıta jańǵyrtýǵa shaqyrǵan bolatyn.
Degenmen qomaqty qarajatyna mektep salyp, ıgi isti memlekettiń bolashaǵyna jumsaǵysy keletinderdiń sany elimizde áli de sırek. Onyń basty sebebi nede? Múmkin olar qarajatty qaıtarymy jyldam salaǵa jumsaǵandy jón sanaıtyn shyǵar? Alaıda bilim men medısına salasyna quıylǵan ınvestısııadan túsetin paıdanyń úlesi merzimine qaramastan úlken ekenin eskergenimiz jón.
Jalpy, damyǵan elderge qaraǵanda damýshy elderde bilim salasyna quıylǵan ınvestısııadan kóbirek paıda túsetindigi aıtylady. Mysaly, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri zertteý departamentiniń málimetterine súıener bolsaq, úzdik zertteý ortalyqtarynyń biri Psacharopoulos (1994) anyqtaǵandaı, Sahara shóliniń ońtústigindegi Afrıka elderinde mektepte alty jyl bilim alý memleketke quıylǵan ınvestısııanyń 13,5%-yn qaıtarady, Latyn Amerıkasy men Azııa mektepterinde segiz jyldyq oqý sáıkesinshe 12,5% jáne 9,5% paıda túsiredi.
Odan bólek Montenegro men Patrinos 2014 jyly álemniń 139 elinde bilim salasyna quıylǵan ınvestısııanyń jeke adamdardyń paıdasyna tıetinin salystyrmaly qaıtarymdylyq kórsetkishtermen taldaǵan. Esep nátıjelerine sáıkes, mektepte bilim alýdyń bir jylyna quıylǵan ınvestısııanyń 10%-y memleketke qaıtarylady. Bul kórsetkishter bilim salasyna memleket quıatyn ınvestısııaǵa ǵana emes, jekelegen kásipkerlerdiń bolashaqqa bóletin qarjysyna da qatysty ekenin aıta ketken jón.
Zertteýlerde taldanǵan elderdiń barlyǵynda bastaýysh bilim berý salasyna jumsalǵan ınvestısııadan qaıtarymnyń kóp ekendigi anyqtalǵan. Bul trend jeke kásipkerlerdi jer-jerde orta bilim beretin mektepter qurylysyn bastap ketýge jeteleıtindeı. Qaıtken kúnde barlyq nátıje bilimge quıylǵan qarjy úkimetke qaraǵanda jeke adamdarǵa kóbirek paıda túsiretindigin kórsetedi.
Bul rette elimizdegi memleket-jekemenshik áriptestigi qaǵıdatynyń orny erekshe. Búginde el ekonomıkasyn jańa beleske kóterýge, ony ártaraptandyrýǵa jáne kásipkerlerdi iri ınvestısııalyq jobalarǵa tarta otyryp, memleketpen birlese bıznesti jańa óristerge shyǵarýǵa septesetin úlken jobalardyń biri memleket-jekemenshik áriptestigin qaltaly azamattardyń qaperine qaıta-qaıta salyp otyrýymyz kerek. Bıýdjettiń qarymy jete bermeıtin, ásirese mańyzy zor áleýmettik jobalarǵa jeke bıznesti tartý qajettigin Elbasy sóılegen sózderinde, óńirlerge saparlardaǵy júzdesýlerinde únemi aıtyp keledi. «Jekemenshik ınvestısııalardy tartý jóninen memleket-jekemenshik áriptestigi tetigi orasan zor áleýetke ıe bolyp otyr. Biz Qazaqstanda bul tetikti iske qostyq, biraq ta ol ozyq álemdik praktıkaǵa sáıkes jetildirýdi talap etedi», degen bolatyn Memleket basshysy. Endi birde kásipkerlermen kezdesýinde Prezıdent «biz sizderge kúrdeli óz kásipterińizdi jandandyryp, aıaqtaryńyzǵa turyp ketýge kómektestik, qoldaý kórsettik, endi sharýalaryńyzdy óristetip, dáýletterińizdi molaıtqan tusta memleket te sizderden ekonomıkany qaryshty damytýǵa kómektesýlerińizdi talap etýge quqyly», degen usynysyn bildirgen edi.
Árıne barlyq kásipker bul sózge beı-jaı qarap jatqan joq. Mysaly, byltyr Aqmola oblysynda Sara Mataıbaeva esimdi kásipker aýylda mektep qurylysyn bastaǵan. Mektep salýǵa 350 mıllıon teńge bólgen kásipker jaıly jaqynda Aqmola oblysynyń ákimi Málik Myrzalın OKQ-da ótken baspasóz máslıhatynda aıtty.
«Bizdiń oblystyń turǵyndary Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyn óte jyly qabyldady. Meniń oıymsha, aqmolalyqtar «Týǵan jer» baǵdarlamasyna erekshe den qoıǵan sekildi. Kóptegen adamdar, mesenattar óziniń týǵan aýyldaryna paıda tıgizýge asyqty. Men osyǵan deıin de birshama sandar men adamdardy ataǵan edim. Ondaı adamdar meni tamsandyrady da tańǵaldyrady», dedi óńir ákimi.
Sara Aıtjanqyzynyń berekeli bastamasy burynǵynyń Mamanııa mektebin eske túsiredi. Onyń Qosshy aýylynda óndirisi jumys istep tur. Eń bastysy, S.Mataıbaevany eshkim kóndirýge tyryspaǵan. Ol Prezıdenttiń bastamasyn ilip áketip, «Men Qosshyda mektep turǵyzǵym keledi. Qosshy – áli kúnge deıin úsh aýysymdy mektepteri bar eldi meken» degen. Kásipker biz joǵaryda aıtyp ótken memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde óz qarjysyn uzaq merzimge ınvestısııalap otyr. «Qazyna» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi dırektorynyń bul qadamy kópshilikke úlgi etýge turarlyq.
Dál osyndaı ónegeli istiń ózegine qan júgirtip, kópke úlgi bolǵan Germanııa azamaty Aleksandr Lorensanyń esimin de el jaqsy bilýge tıis. Osydan birer jyl buryn Germanııadan tarıhı Otanyna oralǵan azamat bilim kúnine oraı 8 mln teńgeniń bilim ordasyn aqmolalyqtarǵa syıǵa tartqan bolatyn. Atalǵan joba da jekemenshik qarjy esebinen iske asyryldy. Aqmola oblysynyń turǵyny, Germanııa azamaty A.Lorensa tarıhı Otanyna oralǵannan keıin kásipkerlikpen aınalysady. Búginde ol «Shańyraq» basqarýshy kompanııasy» JShS dırektory, «Capital Projects LTD» JShS quryltaıshysy.
Jalpy, óz qarajatyna balabaqsha, basqa da iri-iri nysandar salyp jatqan kásip ıeleri az emes. Desek te, mekteptiń orny memleket úshin óte ózekti ekenin bilgen durys. Árıne bul jerde óz qarajatyna bilim oshaǵyn kommersııalyq baǵytta turǵyzǵandardyń jaıy bir basqa. Ondaı mektepterde oqıtyn oqýshylardyń da, ata-analarynyń da kontıngentteri qarapaıym buqaradan bólek ekeni ras.
Bizge qazirgi tańda qazaqtyń qarapaıym otbasynan shyqqan talaby men talanty zor balalaryna dárishanasy jaıly, oqytýshylary ozyq, oıly mamandarmen jasaqtalǵan mektepter qajet. Bul elimizdiń bilim sapasynyń artýyna, demografııanyń qalypty ósýine birden-bir platforma bolary anyq. Atalǵan úrdis jáne qazaq qoǵamyna búgin ǵana kelgen keleli is emes, osydan kemi bir jarym ǵasyr buryn Alash ıdeıasynyń jolynda asyl qazynalaryn asqaq murattarǵa jumsaǵan qazaq baılarynyń baısaldy kóshiniń jalǵasy ekeni kórinip turýy shart.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
