Gazette máteldiń maǵynasy bylaı túsindirildi: «Aǵyn sý tasyp ketti, ótkel joǵaldy» dep jasyma, bir ótkelek bolady, «kerýen jolda kele jatyrmyn dep tasyma» bir keptelek bolady». Munda «ótkelek» – tasyǵan sýda jańa paıda bolǵan, sý tasqyny báseńdep, ózen óz arnasyna túsken soń joǵalatyn ýaqytsha ótkel, al «keptelek» – kútpegen jaǵdaıda paıda bolǵan kedergige kezikken kerýenniń turyp qalýynan paıda bolǵan tyǵyryq. Kedergi joıylǵan soń keptelek te joǵalady.
Bul sózdi telejúrgizýshi kezinde Nurlan Okauly únemi qoldanatyn, «Jas Alash» gazeti tildik qoryna qosty. «Aıqyn» aptalyǵy kólik pen kóshe máselesin aıtqanda bul sózdi aınalyp ótpedi. Radıodan da aıtylyp qalady. Biraq jurttyń bári qoldanyp kete qoıǵan joq. IIM Jol polısııasy qyzmetiniń kóshelerdegi jarnamalyq taqtalarynda «keptelis» degen jazý tur. Keı jýrnalıst ta solaı qoldanady.Túsingen adamǵa «Keptelis» degen sóz orystardyń «probka»degen sóziniń aýdarmasy emes. Tikeleı aýdarsa, «probka» sózi «tyǵyn» degen maǵyna beredi. Qazaq uǵymynda tyǵyndy nyǵyzdap kirgizedi, ol ydystyń aýzyn tolyq biteıdi. Tyǵyndy kúshpen sýyrmasań sýyrylmaıdy. Keıde orystyq sanadan shyǵa almaǵandar «kólik tyǵyny» dep qoldanbaq bolady. Tyǵyn logıka boıynsha keri shyǵarylady. Al kólik ataýly kóshede tyǵyndalyp qalsa, bári keri júrmeıdi, jol ashylǵan soń alǵa qaraı jyljıdy.
Al «keptelis» degen sózdiń qala kólik qatynastarynyń retsizdiginen paıda bolǵan kútpegen tyǵyryqqa tirelgen, keptelýge májbúr bolǵan jaǵdaıǵa baılanysty týǵandyǵyn aldymen eske salamyz. Bul jasandy sózdiń maǵynasyn izdesek, ol – maqsatty túrde, bir jerge arnaıy kelip tyǵyryqqa tirelý, jınalý áreketiniń jıyntyq ataýy. О́ıtkeni «-is» qosymshasy adamdardyń sanaly túrde atqaratyn qımyldaryna, áreketterine qatysty ǵana qoldanylady. Eshkim sanaly túrde, ádeıi baryp kóshede keptelmeıdi. Kútpegen sátte kóshede keptelip qalsa, ol uzaqqa barmaıdy, azdan soń alǵa mindetti túrde jyljıdy.
Ásili, qazaqtyń keıin paıda bolǵan osy «keptelis» degen sózin orystyń «zator» degen sóziniń balamasy sanatynda qoldanýǵa keledi. Al endi qazaq tilinde «-ek» jurnaǵy «keptel» degen túbirge jalǵanyp turaqsyzdyq, ushqalaqtyq, ápsáttik, kezdeısoqtyq maǵyna ústeıdi. Sondyqtan, «keptelek» – ýaqytsha ǵana tyǵyryqty meńzep turǵan ataý. Tól tilimizde kóneden kele jatqan sózdi qaıta jańǵyrtýǵa keıde rýhymyz jetpeı, sol baıaǵy boıkúıezdik minezben «probka» degendi jıi qoldanamyz. О́ıtkenshe bir sóz bolsa da qaıta qoldanysqa alaıyq. Tól tilimiz bir sózge jańǵyrsyn, sóıtip, ultyq kodymyzdyń bir jasýshasy qaıta ashylsyn.
Onyń ústine, bul ataýdy Memlekettik termınkom 2008 jyly «probka» degen sózdiń qazaqsha balamasy retinde bekitip te qoıǵan bolatyn!
Saǵatbek MEDEÝBEKULY,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany
ALMATY
