Sondaı-aq basqosýǵa Túrkııa prezıdentiniń keńesshisi Aıgún Attar, Qyrǵyzstan prezıdentiniń keńesshisi Sýltan Raev, Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Regdel Dúgerıın, halyqaralyq uıymdar basshylary, dıplomatııalyq korpýs, memlekettik organdar ókilderi, qoǵam qaıratkerleri jáne kórnekti ǵalymdar qatysty.
Memlekettik hatshy quttyqtaý sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bizdiń qasıetti jerimizdi yqylym zamandardan Uly Dala dep, al babalarymyzdy Uly Dalanyń urpaqtary dep ataǵan. Biz – solardyń jalǵasymyz, Uly Dalanyń muragerlerimiz», degen sózine toqtaldy.
G.Ábdiqalyqova Halyqaralyq «Uly Dala» gýmanıtarlyq ǵylymdar forýmynyń adamzat damýyndaǵy Túrki áleminiń orny men mádenı-rýhanı qundylyqtary, jahandyq jáne aımaqtyq ózekti máseleler talqylanatyn ıntellektýaldy suhbat alańy mártebesine ıe bolǵanyn aıtty.
«Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq saıasattaǵy tegeýrindi tulǵasyn, túrki álemindegi jetekshilik rólin, «Rýhanı jańǵyrý» jobasyndaǵy ıdeıalaryn keńinen nasıhattaý forýmnyń negizgi mindetteriniń biri. Sebebi «Rýhanı jańǵyrý» qazaq eliniń aldyna qoıǵan maqsaty ǵana emes, jalpy túrki álemine ortaq murat dep oılaımyn. Qoǵamdyq sananyń serpilýi, ár halyq búgini men bolashaǵy jarqyn bolýy úshin ózgere bilýi tıis. Muny túsinbegender tarıh shańyna kómilip, tozań jutyp, tas shaınap, qaltarysta qalady. Bilim men ǵylymdy joǵary baǵalaıtyn el ǵana eleýli tabystarǵa jetedi», dedi G.Ábdiqalyqova.
Memlekettik hatshy básekege qabiletti memleketterdegi damýdyń kilti rýhanı jáne mádenı qundylyqtardyń jańǵyrýy ekenin atap kórsetip, búginde totalıtarlyq qursaýdan bosaǵan túrkitildes elder jappaı rýhanı jańǵyrýdy bastan keship otyrǵanyn jetkizdi.
«Barshaǵa ortaq endigi mindet – álemde túrki elderiniń básekege qabilettiligin barynsha arttyrý. Ol úshin zııatkerlik ult qalyptastyrý qajet. Osy oraıda Memleket basshysynyń tikeleı nusqaýymen Qazaqstannyń latyn qarpine kóshýdi bastaýy – asa mańyzdy qadam. Sondaı-aq «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn qolǵa aldyq. Onyń aıasynda álemdegi úzdik eńbekterdiń alǵashqy 18-i qazaq tiline aýdarylyp, zııaly qaýymnyń, ǵylymı-akademııalyq ortanyń, jas býynnyń, jalpy jurtshylyqtyń nazaryna usynyldy», dedi Memlekettik hatshy.
G.Ábdiqalyqova alqaly jıynda bas qosqan ǵalymdar Uly Dala keńistiginiń tarıhy men taǵylymyn birlese keshendi túrde zerttep, zerdeleýi qajettigine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Halyqaralyq «Uly Dala» gýmanıtarlyq ǵylymdar forýmynyń basty muraty – Túrki dúnıesi jáne Eýrazııa ǵylymı qoǵamdastyqtaryn jumyldyra otyryp, baýyrlas halyqtardyń ortaq murasyn bolashaq urpaqtyń ıgiligine usyný.
«Ulan-ǵaıyr aýmaqty meken etken halyqtar baılanysyn, ıntegrasııany nyǵaıtý úshin sanaǵa qasıetti oryndar uǵymyn sińirýdiń máni zor. Máselen, forýmǵa qatysýshylar Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy jobasynyń izimen kúlli túrki áleminiń kıeli geografııasynyń birtutas jelisin jasaý máselesin talqylasa, nur ústine nur bolar edi. Osy oraıda búgingi jıyndy birligimizdi nyǵaıtyp, Uly Dala – Rýhanı jańǵyrýdy júzege asyrýǵa septigin tıgizip, túrkilik sanany keńeıtetin, sondaı-aq progreske shaqyratyn, ıntegrasııaǵa serpin beretin mándi oqıǵa dep bilemin», dedi G.Ábdiqalyqova.
Budan keıin minberge kóterilgen Qyrǵyzstan prezıdentiniń keńesshisi Sýltan Raev el basshysy Sooronbaı Jeenbekovtiń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.
«Qurmetti forýmǵa qatysýshylar, qadirli ǵalymdar! Tegi bir, mádenıeti ortaq túrki, mońǵol jáne Altaı tobyna kirgen halyqtardy zertteýdi, ǵalymdardyń basyn qosýdy, bilimdi ıntegrasııalaýdy, gýmanıtarlyq ǵylymdar forýmyn jyl saıyn ótkizýdi – Halyqaralyq Túrki akademııasynyń osyndaı bastamalaryn qoldaımyn.
«Uly Dala» gýmanıtarlyq ǵylymdar forýmy altaıstıka, túrkologııa, mońǵolıstıkanyń mańyzdy máselelerin keleshekte tereńdetip zertteıtin mańyzdy alań bolatynyna senim bildiremiz. Barshamyzdyń ortaq rýhanı sımvolymyz bolǵan Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyq mereıtoıynyń forým jumysy barysynda atap ótilýi qyrǵyz halqyna kórsetilgen zor qurmet dep esepteımiz. Qazaqstan astanasynyń 20 jyldyq merekesimen quttyqtaı otyryp, forým jumysyna sáttilik tileımin», delingen Sooronbaı Jeenbekovtiń quttyqtaý hatynda.
Sondaı-aq Qyrǵyzstan prezıdentiniń keńesshisi S.Raev «Uly Dala» forýmynyń jumysy túbi bir túrki halyqtary ǵalymdarynyń basyn qosatyn irgeli jıyn ekenine toqtalyp, Astana qalasynyń 20 jyldyq mereıtoıyna izgi tilegin jetkizdi.
«Astana Eýrazııanyń rýhanı ordasyna, saıası, mádenı, gýmanıtarlyq júregine aınalyp otyr. Saıası, ekonomıkalyq prosesterde Astana aldyńǵy orynda. Menińshe, Qazaqstannyń tarıhı mıssııasy óte joǵary. О́ıtkeni Qazaqstan geografııalyq turǵyda álemniń, Eýrazııanyń qaq júreginde ornalasqan. Osy Qudaı bergen uly syı Qazaqstandy Eýropa men Azııany, Batys pen Shyǵysty baılanystyrýǵa, rýhanı kópiri atanýǵa múmkindik beredi», dedi S.Raev.
Forýmda Túrkııa prezıdentiniń keńesshisi A.Attar sóz sóılep, is-sharanyń túrki halyqtarynyń mádenı jáne tarıhı muralaryn ulyqtaýda mańyzdy rólge ıe ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, osyndaı mańyzdy jıynnyń Ázerbaıjan Respýblıkasynyń 100 jyldyq mereıtoıymen, Maǵjan Jumabaevtyń 125 jyl, Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelýiniń mańyzy zor.
«Qazir meni erekshe sezim bılep, tolqyp, tebirenip turmyn. Atajurtymyzda ómir súrip otyrǵan, qanshama qıyndyqqa qaramastan tarıhı Otanymyzdy saqtap qalǵan qazaq halqynyń qasıeti zor. О́ıtkeni ózine berilgen amanatty aman saqtap qalý – abyroıly mindet ári ońaı sharýa emes. Atajurtymyzǵa jańa jerden memleket qurǵan túrik halqy atynan sálem joldaımyn», dedi A.Attar.
Sonymen qatar Aıgún Attar hanym Qazaqstan topyraǵynyń qasıetti meken, Uly Dala atanýy negizdi ekenin jetkizip, ony túrki mádenıetiniń ortalyǵy dep ataý qajettigin atap ótti.
Jıynda Tatarstannyń tuńǵysh prezıdenti, qazirgi tańda Tatarstan prezıdentiniń keńesshisi qyzmetin atqaratyn, IýNESKO-nyń arnaıy elshisi Mıntımer Shaımıevtiń quttyqtaý haty oqyldy.
III «Uly Dala» gýmanıtarlyq ǵylymdar forýmynyń qatysýshylaryna, ǵalymdarǵa shyn kóńilden sálem joldaımyn. Jıynnyń Astana qalasynda, Eýrazııanyń qaq tórinde ótýiniń mańyzy zor. Halyqaralyq Túrki akademııasy uıymdastyrǵan osy forým barsha túrkitildes halyqtardyń basyn qosatyn biregeı oqıǵaǵa aınaldy. Forým jumysynyń nátıjesi túrki memleketteriniń birligin nyǵaıtatynyna senim bildiremin», delingen M.Shaımıevtiń quttyqtaý hatynda.
Budan keıin kezek plenarlyq sessııaǵa berildi. Otyrysqa Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Jurynov, Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Regdel Dúgerıın, Túrik tili uıymynyń tóraǵasy Mustafa Kachalın, Ázerbaıjandaǵy Atatúrik ortalyǵynyń dırektory, professor Nızamı Djafarov, Reseı Ǵylym akademııasynyń Túrkologter komıteti tóraǵasynyń orynbasary Oleg Mýdrak qatysty.
Plenarlyq sessııada alǵash bolyp sóz alǵan M.Jurynov Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń árdaıym túrki halyqtarynyń birligine erekshe nazar aýdarǵanyn sóz etti.
«1991 jyly Qazaqstan Táýelsizdigin ala sala Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Túrkistan qalasyn damytý, jandandyrý úshin shaharda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan memlekettik ýnıversıteti ashyldy. Úsh jyldan keıin Túrkııanyń kelisimimen oqý orny Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti bolyp qaıta quryldy. Sarapshylardyń boljamy boıynsha, álemde túrki jurtynyń ókili sanalatyn 240 mıllıonnan astam adam bar. Osylardyń basyn qosý úshin ár memleketke oqý ordasynda bilim alýǵa kvota bólindi. Saha Respýblıkasy, Tatarstan, Chývash, Altaı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Túrkııadan kóptegen stýdentter keldi. Ondaǵy maqsat Elbasynyń bastamasymen túrki dúnıesiniń basyn qosý edi», dedi M.Jurynov.
Al Túrik tili uıymynyń tóraǵasy M.Kachalın álem halyqtary ózderine tán qundylyqtaryn joǵaltýy múmkin ekenin eskere otyryp, túrki dúnıesiniń bir shańyraq astyna jınalýynyń mańyzdy ekenin atap ótti.
Forýmda túrki álemi ǵylymynyń damýyna, yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa zor úles qosyp júrgen birqatar ǵalymdar Halyqaralyq Túrki akademııasynyń arnaıy medalimen marapattaldy. Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqova Reseı Ǵylym akademııasynyń Ýfa ǵylymı ortalyǵy Tarıh, til jáne ádebıet ınstıtýtynyń ǵylymı jetekshisi Fırdaýs Hısamıtdınovaǵa (Bashqurtstan) altyn medal tabystady. Sondaı-aq osyndaı marapatqa fılologııa ǵylymdarynyń doktory, chývash tiliniń zertteýshisi, professor Nıkolaı Egorov (Chývashııa) ıe boldy. Budan bólek, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Reseı Ǵylym akademııasy tarıh-fılologııa ǵylymdary bólimine qarasty Túrkologter komıteti tóraǵasynyń orynbasary Oleg Mýdrak (Reseı), tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Chýlýýn Sampıldondov (Mońǵolııa) ta arnaıy medal ıegeri atandy.
Marapattaý rásimi aıaqtalǵannan keıin Halyqaralyq Túrki akademııasy men Halyqaralyq Mońǵoltaný assosıasııasy arasynda Yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Sondaı-aq «Altaıstıka, Túrkologııa, Mońǵolıstıka assosıasııasyn qurý týraly» sheshim qabyldandy. Osy oraıda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli: «Qaýymdastyqtyń jylyna tórt ret shyǵatyn jýrnaly bolady. Sonymen qatar osy serııa boıynsha arnaıy kitaptar jaryq kóredi. Altaıstıka, Túrkologııa, Mońǵolıstıka salalary boıynsha da serııaly basylymdar shyǵarý josparda bar», dedi.
Forým jumysy barysynda Astananyń 20 jyldyǵyna arnalǵan «О́rkenıetter úndestigi jáne qala mádenıeti», aqyn Maǵjan Jumabaevtyń 125 jyldyǵy men jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyǵyna arnalǵan «Túrki ádebıeti baılanystary: dástúr jáne jańashyldyq», ataqty túrkolog V.V.Radlovtyń ómirden ótkenine 100 jyl, V.Tomsenniń túrki jazýynyń kiltin tapqanyna 125 jyl tolýyna arnalǵan «Túrkologııanyń jańa múmkindikteri», «Uly Dalanyń rýhanı jańǵyrýy» sekildi taqyryptar qamtylyp, túrki áleminde ǵylymdy damytý, Eýrazııa keńistigindegi ǵylymı ıntegrasııa, qala mádenıeti, túrkologııa jáne túrki ádebıetindegi dástúr men jańashyldyq, túrki halyqtary dástúriniń erekshelikteri sekildi máseleler talqylanyp, syndarly pikirler aıtyldy. Sondaı-aq Halyqaralyq Túrki akademııasy shyǵarǵan kitaptardyń kórmesi bolady. Forým aıasynda Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqova jıynǵa qatysýshy elder delegasııalarynyń basshylarymen kezdesti.
Jalpy, 2018 jyl – túrki dúnıesi kúntizbesindegi erekshe beles. Bıyl táýelsiz Qazaqstannyń sımvoly – Astananyń 20 jyldyǵy merekelenedi. Sondaı-aq Ázerbaıjan Demokratııalyq Respýblıkasy qurylýynyń 100 jyldyǵy, túbi bir túrki halqynyń tuǵyrly tulǵalary – qazaqtyń aqıyq aqyny Maǵjan Jumabaevtyń 125, qyrǵyzdyń zańǵar jazýshysy Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyǵy toılanady.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
