Sýretti salǵan Aıdarbek ǴAZIZULY, «Egemen Qazaqstan»
Qazaqstanda 4 mıllıon shylymqor bar
Keıingi on jylda jaqsy kórsetkishterge qol jetkizdik degenmen, mundaı qaıǵyly statıstıka Qazaqstandy da aınalyp ótpeı otyr. Halyqtyń birshama bóligi áli kúnge nıkotınge táýeldilikten zardap shegýde. Qazaqstanda orta eseppen 4 mıllıon adam temeki shegedi degen derek bar.
Jalpy, bul qaterdiń aldyn qalaı almaq kerek? Tútinge táýeldiliktiń túbine baltany qalaı shapqan durys? Múmkin temeki baǵasyn qymbattatyp, salyqtyń salmaǵyn taǵy da arttyrý kerek shyǵar?
Bul rette Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Alekseı Soı «temeki shegý indetiniń qarqynyn azaıtýdyń eń tıimdi quraly aksızdik saıasat» dep atap ótken bolatyn. «Temeki ónimderine aksızderdi árbir 10 paıyzǵa kóterý damýshy elderde balalar men jasóspirimder arasynda tutynýdy 8 %-ǵa jáne damyǵan elderde 4 %-ǵa azaıtady. Elimizde shylymǵa aksızderdi joǵarylatý tıimdiligin rastaý jáne osy saıası sharanyń densaýlyqty saqtaýǵa úlesiniń tájirıbesi bar», deıdi vıse-mınıstr. Onyń keltirgen derekterine súıensek, fıltrli temekige 2013 jyly bir qorapqa 31 teńgeden 60 teńgege deıin aksız mólsherlemesin bir ret kóterý eresekter arasynda shylym shegý deńgeıin tómendetken jáne eldiń memlekettik bıýdjetine kiristiń túsýin 3 esege aıtarlyqtaı arttyrǵan. Mysaly, Reseı Federasııasy jáne QHR úkimetteri temeki ónimderine aksızderdiń aǵymdaǵy mólsherlemelerin únemi kóterip otyrady. Temeki ónimderine aksızderdi kóterý úlgisi memlekettik bıýdjetke kiris jáne temeki ónimderin tutynýdy azaıtý, sondaı-aq eń birinshi kezekte qan aınalymy júıesi, tynys alý aǵzalary jáne onkologııalyq aýrýlar sekildi ınfeksııalyq emes aýrýlardan ólim kórsetkishiniń azaıý boljamyn beredi.
Aksız qunyn arttyrý kerek pe?
Temekige qarsy koalısııanyń múshesi Jámılıa Sadyqovanyń aıtýynsha, búginde temeki ónimderin sórege shyǵarýǵa tyıym salý týraly usynys bar. Ondaıda temekini múldem alyp tastaıdy, bolmasa perdemen jaýyp qoıady. «Máselen, qazir dúken kassasyna kelgende joǵary jaqta temekiniń túr-túri ilinip turady. Jańaǵy shara zańdy túrde engizilse, barlyq temeki ónimderi perdemen jabylady. Sebebi adam temekini kórgende tartýǵa degen yntasy artady. Reseı atalǵan sharany engizdi. Ol jaqta barlyq temekini perdemen jaýyp otyrady. Satyp alýshyǵa temekiniń tizimi beriledi. Sol jerde baǵasy da, markasy da jazylǵan. Osylaısha, tańdaý quqyǵy saqtalǵan. Bizde osy ispetti sharany qoldaný úshin qazirgi zańnamaǵa túzetýler engizý kerek. Jyldyń sońyna deıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi temeki ónimderin jaýyp otyrýǵa qatysty ózgeristerdi daıyndap shyǵarýy tıis», deıdi J.Sadyqova. Onyń sózine qaraǵanda, búginde temekimen kúres salasyndaǵy eń tıimdi shara aksızderdi kóterý. Sonyń arqasynda temekini tutyný kólemin 50 paıyzǵa azaıtýǵa bolady.
Bul máselege qatysty Dúnıejúzilik banktiń sarapshysy Polına Kýznesova da Qazaqstanda temeki aksızderiniń qunyn kórshi Reseıdiń deńgeıine deıin kóterý qajettigin atap ótti. Sonymen qatar salyqtyń mólsherin arttyratyn bolsa, sol arqyly temeki ónimderiniń baǵasyn Reseıdiń, tipti Eýropanyń deńgeıine kóterý máselesi óz sheshimin tabatyn sııaqty. «Eń bastysy, osy áreket arqyly bıýdjetke biraz aqsha túsedi. Zertteý nátıjesine sáıkes, Qazaqstanda aksızdik túsimdi 310 mlrd teńgege deıin arttyrýǵa múmkindik bar. Al xalyqtyń densaýlyǵy jaqsarady, temeki shegetinder azaıady», deıdi ekonomıst-sarapshy P.Kýznesova.
Máselen, 2021 jylǵa deıin Qazaqstan óz aksızderin Reseıdiń deńgeıine kóterse, onda bir qorap temekiniń baǵasy 530 teńgege deıin artady. «Eýropanyń talaptary boıynsha 650 teńge bolady. Al jyl saıyn aksızdi tek 10 prosentke ǵana kóterip otyrsa, úsh jyldan keıin bir qorap temekiniń baǵasy qatty qymbattamaıdy. Demek, olaı jumys istegen tıimsiz», deıdi sheteldik sarapshy.
Jýyrda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde ótken densaýlyq úshin zııandy ónimder máseleleri jónindegi sektoraralyq keńeste aıtylǵandaı, Reseıdiń deńgeıine jetý úshin temekiniń 1000 danasyna salynatyn aksızdiń mólsheri 12 500 teńge bolýy qajet. «Máselen, 1000 dana temekini 20-ǵa bólsek, 50 qorap shyǵady. Endi, 12 500 teńgeni 50-ge bólse, bir qorap temekiniń salyǵy bolady. Bul shamamen 250 teńge. Temeki óndirýshiler oǵan óz baǵasyn qosady. Sonda Reseıdiń baǵasy shyǵady», deıdi sarapshylardyń kóbi. Koalısııa músheleriniń sózinshe, búginde Qazaqstanda temeki aksızderi 7 500 teńgeni quraıdy. Demek, bir qorap temekiniń salyǵy 150 teńgeniń ústine shyǵady. Temeki óndirýshiler oǵan óz baǵasyn qosqannan keıin atalǵan ónimderdiń quny 320 teńgeden joǵary bolady. «Negizi, temekiniń baǵasy 700 teńgeden joǵary bolýy tıis. Tipti 1000 teńgege deıin qoıý qajet. Biraq bizde aksızdik ósimniń ortasha deńgeıi 30 paıyzdy quraıdy. Atalǵan kórsetkishti áli arttyrý qajet», deıdi J.Sadyqova.
Temekige jumsalatyn teńge qansha?
Qazaqstanda temekiniń baǵasy óte arzan ekenin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń halyqaralyq sarapshysy Patrısıo Markes te rastaıdy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy orta jastan asqan er-azamattardyń 40 paıyzy shylym shegedi. Al temekiniń túbinde aýrý, ólim jatyr. Máselen, Qazaqstanda 1 qorap shylymnyń ortasha quny – 1 dollar. Al Reseıde 2 dollardan asady. Eýropa elderinde – 7, Nıý-Iorkte – 13 dollar. Halyqaralyq sarapshy da elimizde shylymǵa aksızdi qazirgiden de birneshe esege ósirý kerek degen pikirge toqtaıdy. Sonda temeki quny qymbattaıdy da, tutynýshy sany tómendeıdi. Nátıjesinde túrli dert pen ólim azaıady. Bul – ásirese áleýmettik jaǵdaıy tómen adamdar úshin tıimdi bolmaq.
Jalpy, qazirge deıingi bizge jetken málimetterge kóz júgirtetin bolsaq, Qazaqstanda temeki shegetinderdiń sany 8 paıyzǵa tómendep, soǵan baılanysty osy saladaǵy óndiristiń kólemi 20 paıyzǵa qysqarǵan. Eń bastysy, oń úrdis baıqalyp otyr. Negizi, munyń barlyǵy aksızdiń ǵana áseri emes ekenin aıta ketken jón. Buǵan deıingi qoǵamdyq jerlerde temeki shegýge tyıym salý, temeki qoraptaryna úreıli sýretterdi salý jáne taǵy basqa sharalar da oń nátıjesin berdi. Degenmen, aksızdi arttyrý, ıaǵnı salyqty kóbeıtýdiń áseri zor bolmaq. Temeki baǵasynyń kúnnen-kúnge kóterilip kele jatqanyn kórgen, temekige jumsalatyn teńge qaltasyn qaǵa bastaǵan ár azamat bir sátke temekini tastaýdy oılaıtyny ras. Aıta keteıik, ótken jyly Qazaqstanda temeki aksızderi 1000 danaǵa 6,2 myń teńgege deıin kóterilgen bolatyn. Bıyl taǵy 7,5 myń teńgege deıin ósti. Kelesi jyly atalǵan salyq 8,7 myń teńgege jetýi tıis.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
