Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń basty maqsaty – ekonomıkanyń ornyqty damýy úshin bilim berýdiń jáne ǵylymnyń básekege qabilettiligin arttyrý, adamı kapıtaldy damytý dep qarastyrylǵany da belgili.
Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyndaǵy basymdyq berilgen mindetterdiń biri de osy adamı kapıtalǵa qatysty bolyp otyr.
Adamı kapıtal degen ne? Ádette, kapıtal dese bizdiń oıymyzǵa qarjy, baılyq, aqsha, qun, munaı, gaz, altyn maǵynasyndaǵy túsinik keledi. Al búgingi kúni adam kapıtaly degenimiz – adamnyń boıyndaǵy bilimi, qabileti, tájirıbesi, danalyǵy, iskerligi, búgingi básekelestik zamandaǵy onyń adamdyq, kásibı qundylyǵy. Demek, «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy boıynsha álemdegi ǵylymı máni joǵary oqýlyqtardyń ózge tilden qazaq tiline aýdarylýy básekege qabiletti maman daıyndaýda mol septigin tıgizetini sózsiz.
Bul jobany iske asyrý úshin Ulttyq aýdarma bıýrosy qurylyp, qazirgi tańda 18 oqýlyq qazaq tiline aýdaryldy. Sonymen qatar kitaptardyń 42 elde 34 tilde 47 mıllıon danamen jaryq kórgeni de eskerildi. Qundy oqýlyqtardy memlekettik baǵdarlama aıasynda aýdaryp jáne tegin taratý – teńdesi joq tájirıbe ekendigin eskerýimiz qajet.
Aýdarylǵan oqýlyqtardyń ishinde psıhologııa ǵylymy boıynsha Devıd Maıers pen Jan Týenjdiń «Áleýmettik psıhologııa», Ellıot Aronsonnyń «Kópke umtylǵan jalǵyz. Áleýmettik psıhologııaǵa kirispe», Dýeın Shýls pen Sıdneı Ellen Shýlstyń «Qazirgi psıhologııa tarıhy» atty oqýlyqtar psıhologııa salasyn zerttep, zerdelep júrgen mamandar men oqytýshylarǵa jáne psıhologııa pánin arnaıy oqıtyn joǵary oqý ornynyń stýdentteri men atalǵan ǵylymǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn oqyrman qaýymǵa arnalǵan.
Atalǵan kitaptardyń ǵylymı mańyzyna toqtala ketsek, birinshiden, Devıd Maıers pen Jan Týenjdiń «Áleýmettik psıhologııa» oqýlyǵy álemdik deńgeıdegi úzdik psıhologııalyq shyǵarmalardyń biri. Ekinshiden, «Áleýmettik psıhologııa» jeke pán retinde JOO-da oqytylsa da, biraq osyǵan deıin qazaq tilinde áleýmettik psıhologııa boıynsha keń aýqymda jan-jaqty qamtylǵan oqýlyq joqtyń qasy edi. Úshinshiden, áleýmettik psıhologııa eki ǵylym salasynyń áleýmettaný men psıhologııa ǵylymdarynyń birigýi negizinde paıda bolǵan psıhologııa ǵylymynyń bir salasy. Demek, áleýmettik psıhologııa qazirgi qoǵamnyń qarqyndy damýyna, ártúrli toptaǵy jeke tulǵanyń róli men ornyn túsinýge múmkindik beredi.
«Áleýmettik psıhologııa» oqýlyǵynyń mazmuny erekshe jáne taraýlary, bólimderi avtorlyq ózindik bir mánerde oryndalǵan. «Olaı deıtin sebebimiz, áleýmettik ortada baıqalatyn, damıtyn, ózgeretin psıhıkalyq qubylystar aldymen mysaldar arqyly sıpattalady. Osydan keıin ol taldanyp, negizgi uǵymdaryna anyqtama beriledi; ǵalym-zertteýshilerdiń ustanymy tanystyrylady; qorytyndy jasalady; túrli eksperıment keltirilip, túsindiriledi; derek kózderge silteme jasalady; beınelik sýret-keste-syzbalar; tapsyrma-suraqtar; qorytyndy da qamtylady».
Sonymen qatar bizge usynylǵan bul ǵylymı oqýlyqtyń mazmunyndaǵy psıhologııalyq keıbir termınderdi sınonımdermen berip, túrli maǵynasy bolatyny da eskerildi. Mysaly, «senim» men «ılaný», «kóndigý» men «moıynsuný», «sendirý» ózara maǵynalas bolǵanymen, bul tulǵa erekshelikteriniń zańdylyqtaryna, mehanızmderine baılanysty túrlishe anyqtalady. Sondyqtan áleýmettik psıhologııa ǵylymyna jańa termınderdiń enýi dep túsinip, sózdik qordyń molaıýyna septigin tıgizedi dep tolyq aıtýǵa bolady.
Qazirgi tańda elimizdegi psıhologııa ǵylymynyń bastaýynda turǵan professor Q.B.Jaryqbaevtyń «kúni búginge deıin túrli deńgeıde orta bilim beretin mektepterdegi shákirtterdiń psıhologııa negizderinen maǵlumaty mardymsyz ekeni haq. О́ıtkeni, bul ǵylym salasy jeke pán retinde oqytylmaı keldi. Osynyń saldarynan shákirtterimiz oılaý, sóıleý mádenıetine shorqaq, minez-qulyq, erik-jiger, sezim salasynan saýattary tómen bolǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy» degen pikirin basshylyqqa alsaq, tárjimalanǵan psıhologııa oqýlyqtary joǵary oqý oryndarynyń stýdentterimen qatar, qalyń oqyrman qaýymǵa da qyzyqty bolary sózsiz. Sebebi bul oqýlyqtar adamnyń syrtqy ortaǵa baǵynýy, jaǵdaıǵa moıynsunýy, ózin-ózi aqtap alýy, kózsiz senimge erýi, unatýy, ashýǵa boı aldyrýy, úgit-nasıhat jeteginde ketýi sııaqty mańyzdy faktorlardy naqty mysaldar arqyly saralaıdy. Sonyń nátıjesinde áleýmettik psıhologııanyń ǵylymı sala retinde ustanymdarynyń jaı-japsaryn atústi, jalpylama, ústirt uqpaı, osy saladaǵy ǵylymı derekterdi uǵyna bilýge jaǵdaı týǵyzady. Sol sebepti ýnıversıtet pen orta oqý oryndary stýdentteriniń jaı aqylshysy, qoldan túspes kitaby bolyp qana qoımaı, retti jerinde qamqorshy tálimgerdiń ıgi mindetin atqarar oqýlyq bolady degen oıdamyn.
Qaras QAZIEV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty
