Bilmegendikten bolar, bálkim keshegi keńestik kezeńniń saıası áseri shyǵar elimiz úshin mańyzy zor, umytyla jazdaǵan, arheologııalyq zertteýdi qajet etetin tarıhı tóbe baýraıyna keıbireýler baspana salyp alǵan. Osy bir olqylyqty túzetýge Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy negiz bolyp otyr. «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis» ekenin aıtqan Elbasy bul baǵytta júzege asyrylýy tıis mindetterdi aıqyndap bergen de bolatyn.
Mamyrajaı mamyr aıynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń ókilderi Túrkistan oblysynyń Tólebı aýdanynda boldy. Taý bókterindegi Tórtkúltóbe – Esim han ordasyna arnaıy at basyn burǵan. Keńesaryq aýylynyń irgesinde, Shymkent qalasynan shyǵysqa qaraı 55 shaqyrym jerde, Saıramsý, Qasqasý, Qarasora ózenderiniń toǵysqan tusyndaǵy tóbeniń tarıhyn jaqsy biletin akademııa ókilderi jergilikti halyqpen suhbattasqan. Jergilikti halyq «Tórtkúltóbe», «Esimhan ordasy», «Dáýittóbe» qamal-qalashyq orny dep ataıtyn tarıhı orynǵa qatysty ańyz-áńgimeler kóp. Aqsaqaldarynyń aıtýyna qaraǵanda, osy aýyldyń quımaqulaq qarııalary Poshataı Bıshymyruly, Beısenbaı Baıáliuly bul jerlerge qatysty kóp áńgime aıtqan. Biraq sol kezdegi saıasattyń kesirinen jazyp nemese esine sol kúıinde saqtap qalǵan adam bolmaǵan. Degenmen, bul óńirdiń, áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan tóbeniń tarıhyn jiti zerttep, qundy derekterdi halyqqa usynyp otyrǵan azamattar bar. «Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli bastaǵan top aýylymyzda bolyp, tarıhı oryndardyń keshegisi jáne búgingi ahýalymen jiti tanysyp qaıtqany osynyń aıǵaǵy. Arada kóp ýaqyt ótpeı «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 12 maýsym kúngi sanynda Darhan Qydyráliniń «Túrkistandy túgel bılegen Eńsegeı boıly er Esim el jadynda» atty kólemdi maqalasy jaryq kórdi. Mine osy eńbekte tarıhı derekter kóptep keltirilgen. Men de kópshiliktiń janaıqaıy retinde kópten beri kóterip júrgen máselede bar, týǵan jer tarıhynan mol maǵlumat beretin maqalada keltirilgen derekterdi qaıtalamaı-aq qoıaıyn. Maqala avtory sóziniń sońynda «Er Esim qaharly bıleýshi ǵana emes, qazaq eldigine oń reforma jasap, danalyqtyń muzart shyńynan alys bolashaqqa sáýle túsirgen kóregen kósem, tutas Túrkistannyń túgel bıligine qol jetkizgen qudiretti han bolǵanyn» aıtady. Onyń joryqtaǵy surapyl erlikteri men alyp beınesi el jadynda máńgi jańǵyryp, ańyz-jyrlardyń altyn arqaýyna aınalǵanyn da eske sala kele avtor eńsegeı boıly Esimniń ordasy qonǵan «Tórtkúltóbeniń» «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy arqyly memleket qaraýyna arnaıy alynyp, tıisti arheologııalyq jumystar júrgiziletin ýaqyt jetkenin aıtqan bolatyn. Oblys ákimi Janseıit Túımebaev bul máseleni aıryqsha nazarǵa alatynyna da senim bildirdi. Kúni keshe Túrkistan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev «Tórtkúltóbege» arnaıy keldi. Iаǵnı, tarıhı orynnyń qaıta jańǵyryp, oǵan qatysty ıgi isterdiń qolǵa alynýyna el gazeti «Egemen Qazaqstan» bastamashy bolyp otyr», − deıdi ólke tarıhyn tereń zerttep, osy baǵytta oqyrmandaryna birneshe jınaqtaryn usynǵan tarıhshy-ustaz О́mir Shynybekuly.
Iá, Túrkistan bolyp qaıta qurylǵan oblystyń tuńǵysh ákimi, túrkolog ǵalym Janseıit Túımebaev aýdandarǵa jasaǵan alǵashqy saparyn da Tólebı aýdanyndaǵy tarıhı orynnan bastady. Qasqasý aýyldyq okrýgi, Keńesaryq eldi mekenindegi «Esimhan tóbe» (Dáýittóbe qalashyǵy) tarıhı ornynda aýyl azamattarymen kezdesken oblys ákimi Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy sheńberinde atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtala kele, «Esimhan tóbege» kóńil bólinetinin aıtty. Tarıhshylardyń deregine súıensek, «Esimhan tóbe» arheologııalyq eskertkish Saıramsý ózeniniń oń jaǵasynda ornalasqan. «Dáýittóbe» qalashyǵyna 2006 jyly Túrkistan oblysy ákimdiginiń «Tarıhı mádenı murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi ortalyǵy» MKQK zertteý júrgizgen. Kóne qalashyq týraly derekter Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynda saqtaýly. Ǵalymdardyń boljamy boıynsha «Esimhan tóbe» XIV-XVIII ǵǵ. salynǵan. «Esimhan tóbeni» nasıhattap, ǵalymdar men tarıhshylardyń kómegimen zertteý jumystaryn júrgizgen jón. Ol jumystarǵa qoldaý kórsetýge daıynbyz. О́ńirimizde tarıhı oryndar kóp. Biraq sony durys paıdalana almaı otyrmyz. Mysaly, osy jerge kelgen saıahatshylar aýyldyń turǵyndary ázirlegen ulttyq taǵamdardy tutynyp, etnografııasymen tanysýy tıis. Osy arqyly týrızm damıdy. Biz tarıhı oryndardy nasıhattap jańǵyrtý arqyly jas urpaqty otansúıgishtikke tárbıeleımiz», − degen oblys ákimi Janseıit Túımebaev osy mańnan tabylǵan tarıhı jádigerlermen tanysyp, aýyl aqsaqaldarymen pikir almasty.
Sózimizdiń basynda aıtyp ótkenimizdeı, tarıhı orynnyń aýmaǵynda baspana salyp alǵandar bar. Bul oraıda oblys ákimi aýdan ákimine naqty tapsyrmalar berdi. Iаǵnı, barlyq jumys zań sheńberinde atqarylyp, aýyl turǵyndaryna basqa jerden jer telimderi beriletin bolady. Sondaı-aq jergilikti ákimdikke «Esimhan tóbeni» zerttep-zerdeleýge qatysty arheologııalyq jumystar júrgizýge, týrızmdi damytý boıynsha atqarylar isterge júıeli jospar jasaý tapsyryldy. Osylaısha el gazeti «Egemen Qazaqstan» kótergen másele oblys ákimi tarapynan naqty isterge ulasyp otyr.
Aıta ketelik, oblys ákimi Tólebı aýdanyndaǵy jumys saparynda taý eteginde qazaqtyń bıleri týraly 10 serııaly kórkem fılminiń túsirilim barysyn kórdi. Oblys ákimdiginiń qoldaýymen «Saq» kınostýdııasy qolǵa alǵan bul fılmde Tóle bı jáne ózge de bı-sheshenderimizdiń qaıratkerligi beınelenbek. «Osyndaı kórikti mekenderde etnoaýyldardy kóbeıtý kerek. Tabıǵaty keremet jerde jurt demalyp qana qoımaı, tarıhymen tanysady. Jaqynda arab tarıhshylarynyń biri jazǵan derekti oqydym. Onda túrki áskerleri óte aıbyndy ári batyr ekeni aıtylady. Biz óz tulǵalarymyzdy, batyrlarymyzdy, bılerimizdi jas urpaqqa dáripteýimiz kerek. О́z tarıhy týraly áserli fılmderdi kórip ósken urpaq ultyn maqtan tutatyn bolady. Túsirilip jatqan fılmde ultymyzdyń ulaǵatty tulǵalary, halqymyzdyń salt-dástúri, batyrlyǵy, sheshendik óneri, jaýyngerligi kórsetiledi. Mine, bul Elbasymyzdyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasymen úılesedi», − dep J.Túımebaev túsirilim tobynyń jumysyna sáttilik tiledi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
