Jýrnalıst jazbalary: Shirkin, bizdiń «Jetisý»!

Ol zamanda ataǵy dardaı «Jeti­sýdyń» esigin júregi alyp-ushyp ashqan kez kelgen jastyń basylymnyń «bas shtabynan» aınalyp ótýi múmkin emes dástúr bar-dy, men de dál sondaı jolmen bir kúni gazettiń sekreta­rıatyna top ete tústim. 1983 jyl­dyń qońyr kúzi. Endigi jerde jas ǵumyrymnyń aldaǵy jeti jyly «Jetisýdyń» esiginde ótetinin bilgen joqpyn, árıne. Bastyǵymyz Jumash aǵa Arǵymbaev, úsh orynbasary Syrym Qulajanov pen Kólbaı Adyrbekov jáne men, fototilshi Nurmanbet aǵa Qızatov, sýretshimiz Taýjan Esbergenova, tehnıkalyq redaktorymyz Álııa Seıilhanova, kesh­kisin TASS pen QazTAG-tan kelip túsetin aqparattar taspasyn muqııat oqyp, kerekti degenin nó­mirge saralap daıyndaıtyn Mástýra Úsenova apaı, bárimiz – «shtab» qura­myndaǵy bir qaýym elmiz. Aptasyna bes ret shyǵatyn gazettiń óndiristik-shyǵarmashylyq taýsylmas taýqymetin jýrnalıst qaýym jaqsy biledi. Úsh jigit kezektesip kúndelikti nómirdiń maketin syzamyz, bet oqıtyn kezekshilerdiń tizimin daıarlaımyz, jazylǵan maqalalardyń redaksııadan baspahanaǵa ýaqtyly jetkizilýin qadaǵalaımyz. Materıaldar sehqa kýrer qyzdar arqyly, ǵımarattyń qabyrǵasyna qaǵylǵan pnevmatıkalyq poshta arqyly da tasymaldanady. «Kúıip bara jatqan materıaldy» sehqa ózimiz-aq attaı jelip jedel aparyp salamyz da qorǵasyn men qara maıdyń ortasynan kúıelesh-kúıelesh kúıde redaksııaǵa oralamyz. Soǵan qaramastan, azdy-kópti bedelimiz de joq emes. Kez kelgen tilshi, bólim meń­gerýshisi nemese ataǵy dardaı jýrnalıst aǵalarymyzdyń ózi kúndelikti sekretarıatqa bir bas suqpaı ketpeıdi, óıtkeni jazylǵan maqala túgeldeı bizdiń qoldan ótedi, maketke ilinedi. Maqalanyń gazet betinde áriptester aıtatyndaı jutynyp shyǵýy da tek qana bizdiń sheberligimizge, bas shtab jaýyngerleriniń shyǵarmashylyq tapqyrlyǵyna baılanysty.

Merekelik nómir shyǵardyń qarsa­ńynda Jumash aǵamyz bas shtab­tyń otyrysyn jasap, «Al bar ónerlerińdi ortaǵa salyńdar, kóreıin...» dep qysqa qaıyratyny bar. Minezi birtoǵa, artyq sózi joq, óz jumysyna sondaı tııanaqty aǵamyzdyń sol bir-aq aýyz sózi bizdi dúr silkintip, shabyt­tandyryp tastaıdy. Dereý shúıirkelesip, «qyzyl» nómirdi qalaı tańǵalarlyqtaı etip shyǵaramyz dep jantalasamyz. Osyndaıda ǵoı, sekre­tarıattyń ystyq-sýyǵyn basy­nan ótkizgen, jaı-japsaryn bes saýsaqtaı jaqsy biletin nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Rysbek Sársenbaev aǵamy­zdyń dálizde tez-tez basyp, asyǵys ótip bara jatqan jerinen sekre­tarıatqa kilt burylyp, bas suǵatyny. Tájirıbeniń aty tájirıbe, bolashaq gazet betteriniń sondaılyq ádemi jutynyp turatyny óz aldyna, Rys-aǵam maket paraqtaryn oınata syzyp otyryp, «Kólbaı, sen myna buryshqa búgingi taqyrypqa keltirip shaǵyn novella daıynda, ...sen myna qıyqqa búgingi tabıǵattyń syryn asha­tyn mınıatıýra jazyp jibere ǵoı» dep sekretarıattyń qym-qýyt ju­mysymen júrip, qolyna qalam ustaı almaı «sýyp» qalǵan bizderdiń tońymyzdy jibitip, maqala jazýǵa qamshylap qoıýdy umytpaıtyn. Shirkin, sekretarıat!

Tús áletinde jurttyń birazy aýyl sharýashylyǵy bólimine opyr-topyr jınalady. Tórde – bólim meńgerýshisi Muǵalimbaı Jylqaıdarov aǵamyz arqasyn tik ustap, qaqqan qazyqtaı qalpynda qolyndaǵy qalamy tynymsyz jorǵalap, maqala jazyp otyrady. Úlken sary ústelde ol kisige qarama-qarsy orny bar Saryaǵa (Habdishahar Ámirenov) bólim bastyǵynan sál tómenirek syrǵı jaılasyp, doıby taqtasyndaǵy «jan berip, jan alǵan» saıysty qyzdyryp jatady. Saryaǵańmen saıysqa túsetinder kezekke turyp sap túzeımiz, biraq eshkimdi shaq keltirmeıtin chempıon aǵamyz kez kelgen shaıqasty uzaq­qa sozbaıtyn... Anda-sanda Seı­dolla Sadyqov pen Ásker Isaqov aǵala­rymyz «daý» shyǵarsa, sabyrly Saryaǵa «Áı, qoı deımin-áı...»-den ári aspaı, «Sen aınalaıyn, kelesiń kim ediń, kele ǵoı, aınalaıyn...» dep oıyn­dy kelesi qarsylaspen jalǵaı beretin. Shyn soǵysty kórgen maıdanger-ofıser Saryaǵanyń kez kelgen adammen alǵashqy til qatqandaǵy sózi «Sen, aınalaıyn ózi...»-den bastalýshy edi. Perdesi joq úlken de qalyń shyny terezeden shaqyraıyp túsken kún sáýlesi onsyz da shart ta shurt shaıqas júrip jatqan shaǵyn bólmeni dálizge qaraǵan esigi ashyq tursa da, mı qaınatqandaı etip ysytyp jiberedi. Suıyqtaý bitken tóbe shashy sheginip turatyn is ústindegi Muǵalimbaı aǵam qaq mańdaıyn qyzdyrǵan álgi kún­niń qyzýyna shydaı almaı kózi jumylyp, balbyrap bir sát ún-túnsiz qalady. «Jeńilýge» kezekke turǵan biz sekildi momyndardyń bir kózimiz oıyn taqtasynda bolǵanymen, bir kózimiz sonda... Qyzyq, aǵamyzdyń qolyndaǵy qalamy qısaımaǵan sol kúıi, aq qaǵaz­dyń betinde, jazý bitken tusta, kenet... toqtap qalady. Meńgerýshi kózin rahattana jumyp bir sáttik paý­za jasap otyrǵan shyǵar deıin desek, murny pysyldap, tap osylaı uıyqtap ketken sekildi. Bólimniń «qan maıdannyń» ortasyndaǵy qyzmetkeri Saryaǵam mundaı saq bolar ma, meńgerýshisi jaǵyna kóz qyryn da salmastan «Áı, Muǵalimbaı...» dep bir daýys­tap qoıatyny sol eken, oblystaǵy aýyl sharýashylyǵynyń eń bilgir-akademıgi Jylqaıdarov aǵamyz, selk etip, oıanady. Oıanǵan mezette... saýsaqtary arasynda qısaımaǵan kúıi qyzmetin kútip turǵan álgi qalamsapqa qaıta jan bitip, turǵan ornynan ármen qaraı qozǵalyp, aq qaǵazdyń betinde jorǵalap bara jatady... Jastar jaǵy Muǵalimbaı aǵanyń mundaı qabilet-qylyǵyna tań-tamasha qalyp, aýzymyz ashylatyny sonda ǵoı!..

Shirkin, aǵalar! 

* * *

Birde redaksııadaǵy asa bedeldi Joldashan Bozymbekov aǵany aldy­myzǵa salyp, Nurmanbet aǵa­nyń boz­jorǵasy – «altylyq» «Jıgý­lı­men» Almaty qalasynyń aınala­syn alty aınalyp shyqtyq. «Jetisýlyqtarǵa» saıajaı kerek! Muǵalimbaı aǵam oblys­tyq aýyl sharýashylyǵy basqar­masy arqyly birqatar saıajaıǵa laıyq jer aýmaǵynyń mekenjaılaryn aldymyzǵa jaıyp tastady. Talǵar jaqqa bardyq. Jeri shuraıly-aq, biraq ıadrolyq-fızıkalyq ınstı­týttyń túbi ujymǵa unamady. «Radıa­sııa bar... qaýipti». Qapshaǵaı baǵy­tyndaǵy ekinshi kópirden keıingi sol qanattaǵy jazyq dalaǵa sý tartý qıyn. Esik jaqtaǵy tas úgitetin kom­bınattyń mańyndaǵy jazyq – shań-tozań... Ujym kóp tolqydy. Sodan aqyry barshamyz baıaǵydan armandap júrgen Alataýdyń bókterine de jolymyz tústi-aý. 

...Almatynyń ıyǵynda taý bók­terin ala ornalasqan «Kamenskıı» keń­sharyna tań bozynan jettik. Dı­rektory Zaharchenko degen azamat Sary aǵamdaı zor deneli kisi eken, sálemimizdi júre alyp, «Ýazı­gine» otyrǵan boıda, «artymnan erińizder» dep, ıshara jasady. Qazirgi «Taýsamaly» shaǵyn aýdany etekte qalyp, buralań jolmen taý bókterlep órge uzaq júrdik. Joldashan aǵam: «My­na dırektor, bizdi qaıda bas­tap barady ózi?» dese, Nurmanbet aǵam: «Jóke, bizge beretin jerdiń aýma­ǵyn bıikten kórseteıin degen shyǵar...» deıdi áńgimeni ázilge bu­­ryp. Aınalyp-aınalyp júrip, bir búıirden aldymyzdan shyqqan bıiktegi alańqaıǵa eki mashına quıryq tistese kelip kilt toqtadyq. Jazdyq jeńil jeıdesiniń túımeleri aǵytylyp ketken dırektor taý bókterine jaıaý shyqqandaı-aq alqynyp tur. Mańdaıy tershipti. 

– Mine, dostar... men sizderdi eń shuraıly jerdiń tórine alyp keldim, – dep alshańdaı basqan dırektor, tómen qaraı tip-tik sozylyp jatqan etekti nusqap, arly-berli júrdi. – Myna qyrdyń ústinen bastap... sizderge beremin, 1,5 gektar. 

Búkil Almaty kóz aldymyzda munartyp turdy. Taý samaly esti. Shyn máninde tamasha-aq jer. Til­shiniń qııalyn qoısaıshy, shirkin, ketti sharlap: «... myna jerden bir qujyra salsaq, Almatyny tóbeden kórip, masattanyp-aq otyrady eken­biz. Radıasııa joq, tas-tozań joq, ańy­raǵan dala da emes». 

Oıymdy Joldasqan aǵam buzdy. 

– Keshirińiz, sizdiń aty-jónińiz kim edi...– dep sóz bastaǵanymen dırektormen óziniń tanysý nıetine qulyq­syz ekenin baıqatqan aǵamyz, aspaı-saspaı bylaı dep, tóbemizden jaı túsirdi.

 – Aınalaıyn, qymbattym, túsin­bedim... sonda sen bizdi aıý júretin jerge alyp kelip jaqsylyq jasadym dep tursyń ba? Mundaı taý qyra­tynda osy jerdiń ómirbaqı ıesi – meniń ata-babam da turmaǵan. Qoı, qaı­taıyq. Bul máseleni joldas Zaharchenko sheshpeıdi, obkom she­shedi, – dep bizge buryldy. Álgi qııal-ǵajaıyp eles kózden bul-bul ushty. 

Qaıtar jolda Rysbek aǵamnyń kásipodaqtaǵy beıresmı orynbasary retinde «Aǵa...» dep áńgimeni bas­taı bergenimde, rýlde kele jatqan Nurmanbet aǵa: «Apyraı, Jóke, tegi bulardyń basynýyn qarashy-á, siz qatty aıttyńyz, jaqsy aıttyńyz...» dedi. Eki aǵama ýáj aıta almadym.

Joldashan aǵamnyń «aıý júretin jer týraly áńgimesin» redaksııadaǵy áriptester lezde aýyzdan-aýyzǵa ilip qyzdyryp alyp ketti. Jurt rıza. Arada úsh kún ótti. Redaktorymyz Per­nebek Beısenovtiń qabyldaý ból­mesine «Kamenskıı» keńsharynyń qabyldaý bólmesinen telefon shalyndy. Hatshy qyz Kúlııa Qurmanálıeva «Sizben sóıleskisi keledi...» dedi maǵan. Túkke túsinsem buıyrmasyn. Atymdy atap ejelgi tanysyndaı ishi-baýyryma kirip sóz bastap ketken Zaharchenkonyń ózi. «Men sizderge Jandosov kóshesinen onsha alys emes jerden «Aıbolıt» balalar demalys ornynyń taý betkeıi jaǵynan 1,7 gektar jer taptym. Tańerteń kelińizder. Alma baqty beremin ...» deıdi. Mán-jaıǵa tez qanyqtym, «rahmetimdi» aıtyp úlgerdim. Bir ýaqytta, týys­qa­nymdaı bolyp bara jatqan keńshar dırektory Zaharchenko, «...esińde me, siz­derde anaý aq shashty, ashýy qatty aq­saqal bar ǵoı... sol kisini alyp kel­­meı-aq qoıshy, jaraı ma...» dedi ótinip.

Kúre joldan onsha alys emes, samsap pise bastaǵan almasy bar, oty belýarǵa jetken jer telimderin reti­men bólip jatqanda, rıza kóńildegi kúlli ujym shýyldap, tóreligi árkez júrip turatyn Joldashan aǵama qarap, qıylyp «Jóke, birinshi ýchaskeni ózińiz alyńyz!» dedi. Sonda Joldashan aǵam «Joq, aǵaıyndar, eńbek myna eki azamattyki, Nurmanbet pen Talǵatqa ózderi qalaǵan jerinen bereıik, men úshinshi bolaıyn!..» dedi. 

Sol kúni «jetisýlyqtar» zańdy túrde ıemdengen saıajaı teli­miniń aport almasyn keshke deıin kúrsil­detip jep, qaryq boldy. Joldashan aǵam men arqyly Zaharchenkoǵa báribir sálem joldady: «Bizge ne sebepti alma baǵyn usynyp otyr? Jaýabyn bersin...». Araǵa kóp kún salmaı Zaharchenkonyń orynbasary «Memlekettik komıssııanyń sheshimine sáıkes uzaq jyl boıy aport otyrǵyzylǵan alma baǵy jer teli­miniń eskirýine baılanysty basqa qajettilikterge jumsalsyn» degen qujatty mórin basyp alyp kelgenin de umytqan joqpyn.

Qaıran, Joldashan aǵa!

* * *

Qolyna túsken materıaldyń bólme­sine kirgeninen shyqqany tez, jyl­dam oqylyp daıyn bolatyn redak­­tordyń orynbasary Ján­ábil Temir­bekov, únemi jymıyp qana jú­retin aqyn aǵa Shekerbek Sady­han­uly men onyń shaıyr inileri Islam Beısebaev, Aıtaqyn Ábdiqalov, orman janashyry Qojan Esjanov pen halyqtyq baqylaý betiniń ıesi Marat Ábdihalyqov, sporttyń maıyn ishken Moldahan Muqataev pen Meırambek Tólepbergenov, «Jetisýdyń» hanym­dary – bólimge aýysqandaǵy óz basty­ǵym Gúlsan Saǵymbekova men Gúlshat apaı Baıanbaeva, ekeýmiz bir kúnde dúnıege kelgen Jankúmis Jamankına, Gúljamal Ábýǵalıeva apaı, óte mu­qııat Ásem Tasybekova, feletonıst-satırıkter Basqar Bıtanov, Nur­tan Tólepbergenuly, jas jazýshy Qýan­dyq Túmenbaev, sekretarıattyń has sheberi Erǵazy Ásembekov sekildi kil jaqsy áriptestermen qyzmet isteý qandaı baqyt. Keıingi býyn Ar­man Sqabylov pen Ábdez Rahmanov, Beken Nurah­metov pen Tórehan Danııa­rov «Je­tisýdyń» san jyldyq asqaq ta aby­roıly bedelin túsirmeı gúlden­dir­gen naǵyz redaksııa sarbazdary der edim.

«Jetisýdyń» turaqty túrde óte­tin aptalyq lezdemesin aıtsaıshy. Arnaıy sóz bermese nemese ıek qaqpasa alǵa sýyrylyp shyǵý áde­timizde joq bolatyn. Árıne, ja­syq­tyqtan emes. Asqar taýdaı aldyńǵy býyn aǵalar bizdiń atymyzǵa, jazǵan maqalamyzǵa bir aýyz ǵana jyly lebizin bildire oty­ryp tárbıeledi. Sonyń ózi ǵula­ma­lardan dáris alǵanmen teń edi-aý. Asyl minezdi ardaqty aıaýly aǵalarymyzdyń ar­qamyzda turǵ­anyn qatty sezinýshi ek. Biz ol jyl­dary esh qamsyz qyzmet ettik. Shyǵarmashylyq erkindikti, jazýdaǵy muqııattylyqty, tazalyqty sol kisilerden úırendik. Shirkin, biz­diń «Jetisý!» deı júrip, ósip-órken­dedik. ...Joldashan aǵam sol zamannyń ózinde ýaqyttyń kóshinde jıileı soqqan qan tamyrynyń búlkilin dál sezip, ıdeıa aıta qoıýdyń sheberi-tin. Kúıip turǵan quqyqtyq salada Meırambek úsheýmiz aǵanyń aspan kók tústes «Pobedasymen» qala men dalany sharlap júrip aıǵa jýyq nómir aralatyp «Tuman túrilip barady...» atty maqalalar serııasyn jazǵanymyz esimde. Sıyrdyń tilinen kempiraýyzben qysyp súırese jeńil kóliktiń ishine erkin kirip, syıyp ketetini týraly qyzyqty derek sonda jazylǵan...

«Jetisýdyń» bir kezdegi redaktory, redaksııa ardageri aıaýly aǵa Áb­dýáli Qaraǵulovtyń (aqyn Oljas Súleı­menovtiń ákesi) «Sátti oılar saǵatynan» dáris alýdyń ózi nege turady. Kil jaısańdarmen, jaq­sy­larmen ótkizgen, paı-paı... jeti jyl! Aıtar da kóp, jazar da jetip-artylady, átteń. Aıtpaqshy, árip, útir, núktege ǵana emes ja­zyl­ǵan maqalanyń ıdeıasyna deıin asa saq ári qyraǵy júretin Baıan Nur­ǵalıeva bastaǵan korrektor qyz­darymyzdyń tııanaqtylyǵy men uqyp­tylyǵyna barshamyz osy kúnge deıin qaryzdarmyz degen oıda júre­min únemi. Bıylǵy jaz ortasynda júz jasaǵaly turǵan qazaqtyń aqsaqal gazeti – Almaty oblystyq «Je­tisý» gazetiniń ómirinen ózim ǵana sary maıdaı saqtap júrgen tarıhı jazba­lardyń birer úzigi osy ǵana... 

Shirkin, bizdiń «Jetisý!» 

Talǵat SÚIINBAI,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY