...Chývstvýıý sebıa takje v dolgý ı pered tovarıshamı
akmolınsamı, prekrasnaıa mýzyka kotoryh zaslýjıvala
by spesıalnogo ıssledovanıe na meste,
gde, mejdý prochım, eshe jıvy takıe vydaıýshıesıa
starye akyny, kak Ibraı ı Estaı.
A.V.Zataevıch
Estaı (azan shaqyryp qoıǵan aty Esmaǵanbet) jaıynda jazylǵan eńbek kóp emes. Biraq, múlde joq deýge de bolmas. Aýyzsha jetken estelikter, jazbasha jetken suhbattar, ómiri men shyǵarmashylyǵyna baılanysty birlijarym ǵylymı, tanymdyq maqalalar bar. Estaıǵa baılanysty materıaldardyń deni totalıtarlyq rejım tusynda jazylǵandyqtan, shyndyqqa janaspaıtyn tustary da joq emes. Baspadan jaryq kórgen kitaptarda da, el aýzynan jınalǵan áńgimelerde de «Estaı parasatty adam edi»,-degen sóz jıi kezdesedi. Qazir toqsanǵa kelip otyrǵan ánshiniń nemeresi Zeken Janábilqyzy on segizge kelip uzatylǵansha Estaıdyń qolynda bolypty.
Bala kezimde «bula bop óstim»,-degen eken Estaı aqyn. – Aǵam Nurmaǵanbet kórshi aýylǵa toıǵa barmaqshy edi, men de baramyn dep qıǵylyq saldym. On-on bir jastardaǵy kezim. Nurmaǵanbet meni ertpeı, aýyldyń bir top jigitimen birge atqa minip tartyp ketti. Eregisip artynan jaıaý shyqtym. Tóńirektiń bári qamys, qopa. Qas qaraıa adastym, zárem ketti. Kóz baılandy. Qamystan shyǵa bere janyp turǵan eki kóz kórdim. Qasqyrdyń kózi túnde janady degendi estigenim bar, jylap jiberdim. Biraq sol janyp turǵan kózge qaraı júre berippin. Jaqyndaı kele úıdiń terezesinen kóringen sham ekenin túsindim. Esik aldynda Jemis áýlıe júr eken.
– Estaı, qaıdan júrsiń?-dedi.
– Aǵamnyń sońynan toıǵa keldim,- deımin.
– Sen endi olardy tappaısyń, búgin osy úıge qon. Tańerteń aýylyńa qaıtarsyń dedi. Uıqydan turǵan soń Jemis áýlıe: – Estaı, seni jel esip ótedi, esken jelde nesibeń bar, ataqty adam bolasyń,-dedi.
«Aýyldyń bir attyly adamyna mingesip aýylǵa qaıttym. Jolda samal jel esip ótkendeı boldy, attan túskende áýendetip, án salyp tústim»,- degen eken nemeresine aıtqan esteliginde ánshi.
Estaı 1873 jyly Pavlodar ýezi, Aqkól bolysy, Burymtal aýylynda dúnıege kelgen. (keı derekterde 1868 jyly dep jazylǵan)
2011-jyly Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń janynan qurylǵan folklorlyq ortalyqtyń basshysy Bazaráli Múttekeevke Aqkól-Jaıylmada Estaıdyń kózin kórgen ánshi, qıssashy Káken Táshimov degen aqsaqal bar, sol elde bolǵan ónerpazdar jaıynda, Estaı týraly kórgenin, estigenin taspaǵa túsirip alý kerek degen usynys aıttym. Bazaráli (marqum) ózi de Jeti sý men Saryarqanyń dalasyn kezip júrip el ishinde tanylmaı qalyp qoıǵan talaı ónerpazdyń únin altyn qorymyzǵa tabystaǵan jan edi, meni birden qoldady. Kóneniń kózi Káken aqsaqaldan Aqkól-Jaıylma ónerpazdary týraly el arasynda saqtalǵan derekterdi alyp qaıttym. Aqsaqaldyń aıtýynsha Aqkólde ónerpaz kóp bolǵan. «Ánshi- Ahmettiń Muftıi, Isaqtyń Aqyshy, Tóleýbaıdyń Shaıahmeti, Sábittiń Qojany, kúıshi ári dombyra sheberi Álhambek, aqyn-Dosmaqtyń Ǵabbasy (pushyq Ǵabbas), qıssashy Ybyraıdyń Temirbolaty, aǵaıyndy Ábdirahmannyń Táshimi, Áshimi bar. Táshimniń oryndaýynda «Jer men kóktiń jaralǵany», «Eńlik-Kebek», «Ázireti Áli», «Ermek», «Qalqaman-Mamyr», «Kesik bas», «Kúlshe men Nazymbek» sııaqty jıyrma bes qıssa bilýshi edi. Káken aqsaqal sol joly bizge «Kúlshe men Nazymbek», «Kesik bas» qıssalaryn jáne «Balqadısha», «Qarǵam-aý» ánderin aıtyp berdi. Dombyrany ǵajap tartady, Baıǵabyl arqyly jetken Estaıdyń án bastardaǵy «qara shertisin» sulý qaıyrdy. Seksennen asqan qarııanyń ándi jas adamsha jınaqy, qalyqtatyp salǵanyn kórgende tań qaldym. Min joq! «Men án salýdy Múftıden úırendim, Estaıǵa án salǵyzý qıyn edi»- deıdi qarııa. «Esekeń, qıssa aıtpaıtyn, tyńdaǵandy unatatyn. Birde qoranyń artyna shyqsam Estaı men Ahmettiń Múftıi kógalda kórpe tósep áńgimelesip otyr eken, jaqyndap kelgenimde, áı, bala, júgirip baryp dombyra alyp kele ǵoı dedi Estaı. Dombyrany Múftıge ustatty. Múftı ándi maldasyn quryp otyryp aıtty. Án áýeni joǵarylap kóterilgende ol da orynynan turyp kete jazdap, án salqyndap báseńsigende orynyna qaıta otyrady eken. Uzaq shyrqady. Estaı, «Pa, shirkin!»-dep Múftıdi qoshtap otyrdy. Isaqtyń Aqyshyn talaı tyńdadym. Estaıdan ándi kem salmaýshy edi. Bular Estaımen tabaqtas, dámdes bolǵan ónerpazdar.Osyny kózim kórdi»,-dedi kónekóz.
Aqkól-Jaıylmada erteden qalyptasqan ánshilik dástúrdiń bar ekenine bir dálel Mustafa Búrkitbaıulynyń «Búrkitbaı» áni. Mustafa Baıanaýla jaqtan kelip osy óńirden ózine unaǵan tamasha ánshilik úlgi kórgenin bylaı baıandaıdy:
– Aqkólge barǵanymda ánge saldym,
Elinen Qanjyǵaly órnek aldym.
Balasy Súıindiktiń ánge qumar,
Ýilin, yrǵaǵymen alyp qaldym.
Bul án salý sheberligine, vokal mádenıetine, án kopozısııasyna bas ııýi.
Mustafa Estaıdan álde qaıda buryn týǵan kompozıtor. Onyń Aqkóldiń ánshilik mektebin ózine úlgi tutyp, munsha joǵary baǵalaýynan sol óńirde qalyptasqan, tamasha ánshilik dástúr bolǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Mustafa Búrkitbaıulynyń «Búrkitbaı» áni ekiniń biri shyrqap salatyn jeńil týyndy emes. Ánshiniń sheberi ǵana aıta alatyn kúrdeli án. «Búrkitbaı» áni osy dástúrdiń tamasha eskertkishi retinde Qalı Baıjanovtyń aıtýymen A.V.Zataevıchtyń «Qazaqtyń 1000 án-kúıi» jınaǵynda hatqa túsken jáne Bısmılla Balabekovtyń oryndaýynda ún taspasy saqtalǵan.
Osydan-aq, Estaıdyń, onymen zamandas ánshilerdiń Aqkól-Jaıylmada ejelden qalyptasqan án ordasynyń túlegi ekenin aıqyndaı túsedi.
Ákesi Berkinbaı ómirden erte ótkennen soń, týǵan aǵasy Nurmaǵanbettiń panasynda ósken Estaı joqshylyq kórmeıdi. Aýyldaǵy Jaqyp degen moldadan saýat ashady. Anasy Kúlıpa «...aqyn, adýyn minezdi jan» («О́zińdeı bop jan týmas» R.Toqtarov) bolypty. Nemere aǵasy Tóleýbaı qajy el ishinde abyroıly, tóńirekke belgili adam bolady da, Estaıdyń el aldyna shyǵyp ónerpaz bolýyna úlken yqpal etedi.
«On bes-on alty jastar shamasynda Tóleýbaı aǵama erip Qoıandy jármeńkesine bardym»,- dep nemere inisi Qyzdarbek Ámirenovke aıtqan eken. Sol saparda aqyn Shóje men ánshi Jarylǵapberdini kóripti.
«Shóje soqyr, kózi kórmeıdi. Jarylǵapberdi birneshe án shyrqady, ishinde «Aǵash aıaq» áni de bar. El ánshiniń ónerine tánti boldy. Osy jerde Tóleýbaıdyń ánshi inisi bar, shyǵarsyn top aldyna dep Ertis myrzasy Berdalynyń Isasy beıil bildirdi. Qolyma dombyramdy alyp, «qulasań- nardan qula»- degendeı men de «Aǵash aıaq» ánin shyrqap saldym. Sol jerde otyrǵan bireý «qaısysy jaqsy aıtty?»-dedi. Isa myrza: «Estaıdyń bir qaıyrymy artyq boldy»,-degeni bar edi» ( Estaı. Aqynnyń aqyrǵy sapary. J.Qoǵabaev) Aqsýdyń bolysy Berdalynyń Isasy jas ánshini meseli qaıtpasyn dep kótermelep jiberse kerek.
Estaı on jetige kelgende áıgili Birjan salmen kezdeskeni týraly áńgimeni Aqkól-Jaıylma tóńiregindegi aqsaqaldardyń kóbi biledi. Shyman qajynyń shańyraǵyna, sal Birjan túsipti»,-degen sóz el ishin dúr silkindirgen sensasııa bolsa kerek. Sol saýyq keshke qajynyń tapsyrmasymen Estaıdy aldyrady. Birshama ándi siltep bolyp, Birjan sal: – men joldan sharshańqyradym, endi kezekti sizderge bereıin,- deıdi.
Sol jerde otyrǵandardyń bireýi Tóleýbaıdyń jigiti keldi depti. Qajynyń tapsyrmasy boıynsha Estaı sal Birjannyń kelýine baılanysty arnaý óleń shyǵaryp, ándetip sálem beredi.
– Assalaýmaǵaleıkúm, Birjan aǵa.
Synaldyq qajy úıinde bar ma shara?
Kórsetpeı qalaı qyzmet tura alamyn,
Jol berse kezek surap sizdeı dara,-dep, zor daýysty jas jigit asqaqtatyp salady. Sulý ún otyrǵandardy eleń etkizse kerek. «Úlkenderdiń biri «bala qalaı?»-depti Birjanǵa. Birjan: «daýysynda arýaq bar, zamanynda ánge basqaly tur eken»,-dep baǵa bergen eken. Bul shamamen 1889, 1890 jyldar bolsa kerek. Aqkólden attanǵanda Birjan sal Estaıdy ózimen ertip ala ketedi. Úsh aı qasynda ustaıdy, án úıretedi. Jıyrma jastar shamasynda Aqan serini kóredi.
Estaı men Qorlannyń kezdesýi, olardyń arasyndaǵy mahabbat týraly derekter Ahmet Jubanov, Saparǵalı Begalın, Qaıym Muhamethanov eńbekterinen kezdesedi. S.Begalın men Q.Muhamethanovtyń estelikterinde kóp aıyrmashylyq joq. Áńgimeniń barysy bylaı bolǵan:
«Estaı bastaǵan joldastarymen kelgen kúıeýdi qaıyn jurty qurmetpen qarsy alady. Kúıeý kelgen aýylda oıyn-saýyq bastalady. Maraldynyń el bıleýshileri, rýy qypshaq Suńqar degen bolysy, Sultan degen bıi bolady eken. Sultannyń boı jetken Husnı, Horlan atty eki sulý qyzy bar eken. Osy eki boıjetken qudashalar toı-dýmannyń ortasynda bolady. Toı-dýmannyń gúli ári ánshisi, ári aqyn, segiz qyrly jas jigitke Horlannyń kóńili aýady. Estaı da qyzdy unatady. Sóılesedi, syrlasady. Horlannyń aıttyryp qoıǵan jeri bar eken. Súıisken eki jas sol joly serttesip sóz baılasady. Estaı kelesi jyly Horlandy alyp qashpaq bolyp, Qojahmet degen joldasymen Horlannyń kórshi aýylyna jasyryn keledi. Sultan aýylynyń Estaıǵa tilektes Ábdildá, Nurǵazy degen jigitteri de bar eken. Úshqamys kólin jaılap otyrǵan Sultan aýylyn qansha qorysa da qyzǵa jolyǵa almaıdy. Aqyry istiń sáti túspeıdi. Bulardyń syryn sezip qoıǵan Sultan qudasyna habar aıtyp, Horlandy tezdetip uzatyp jiberedi. «Horlan» ániniń tarıhy qysqasha osylaı eken» («Eki kezdesý» Q. Muhamethanov 52 bet Estaı)
Qorlan sulýǵa qoly jetpeı shermende bolǵan Estaı aqyn «Aıryldym ǵashyq jardan Qudaı almaı, Qur ishim tolǵaı bered jylaı almaı»,-dep kúńirenedi. Jas júregin án terbetken Estaıdyń tula boıyn ókinish, qaıǵy bılep ketedi. Aqkólden Maraldyǵa jetkenshe qııalynda mápelep kelgen Qorlan sulý alyp júrekten án bolyp týady.
Bir qyz bar Maraldyda Qorlyǵaıyn,
Qudaıym bergen eken kún men aıyn.
Muratqa izdegen jan bári jetpes,
Darıǵa jete almadym ne qylaıyn.
Jıyrma jasyna deıin arqanyń aıtýly ánshileriniń biregeıine aınalǵan Estaı «Qorlan»-daı shedevr ándi osylaı ómirge ákeledi. «Qorlan» Estaıdyń tyrnaqaldy týyndysy. Án, Estaı esimin áıgileýmen qatar, qazaq halqynyń án mádenıetin bir beleske kótergen teńdesi joq mýzyqalyq shyǵarma retinde moıyndalady.
«...Mýzyqalyq teorııadan qur alaqan bolǵan kúnniń ózinde Estaı osy bir shyǵarmasymen án shyǵarýdyń klassıkteriniń qataryna bir-aq sekirip shyqty deýge bolady. О́ıtkeni joǵaryda aıtylǵandaı «Horlan» baıyrǵy túsiniktegi: biz estip, bilip júrgen án qurylysynan ózgeshe. «Horlan»-Estaı shyǵarmashylyǵynyń shyńy, júregi dese qatelespeımiz. Áńgime ánniń qaı kezde shyqqanynda emes, qalaı shyqqanynda. Sondyqtan kompozıtordyń jas, tájirıbesi áli baıymaǵan kezinde jaryq kórse de, «Horlan» shynaıy, úlken júrekten shyqqan rýhanı perzent». (Zamana bulbuldary A.Jubanov 256 bet)
«Qorlan» ánin aıtyp shyǵý úshin kantılenanyń sheberi bolý kerek. Iаǵnı keń tógiltip, dybysty úzbeý qajet. Bul birinshiden Estaıdyń sol kezdegi hal-kúıi yza men ókinishke toly bolǵanymen, Birjannyń da, Aqannyń da tárbıesin kórgen ánshiniń kemeline kelgeniniń belgisi. Sol sebepti bul ándi oryndaýǵa kóp ánshiniń batyly barmaıdy, sheberligi jetpeıdi. «Qorlandy» tamyljytyp aıtý úshin Estaıdyń ánshilik mektebin tereń meńgerý kerek, kúshti ánshilik forma kerek. Osy ánniń tabıǵatyna qarap otyryp-aq jıyrma jastardaǵy Estaıdyń qaı deńgeıde án salǵanyn tuspaldaýǵa bolady.
«Qorlan» týmysy bólek jannyń bitimi bólek týyndysy, qazaq ániniń kókjıegin keńeıtip poema deńgeıine kótergen shyǵarma. Kompozısııasy qazaq ánderiniń kóne úlgisinen bólek. Ánniń bir tonalnosten ekinshi tonalnoske ýaqytsha kóshetin otklonenıesi bar. Birinshi shýmaq qaıyrmaǵa ulasady, qaıyrma ádettegi án qaıyrmasynyń sharttaryn tolyq buzyp, qaıyrma men shýmaq aralasyp ketkendeı ózgeshe forma quraıdy.
Qorlanǵa arnap shyǵarǵan ánderiniń biri «Bir mysqal» (Qorlannyń sıpaty)
Kóziniń qaralyǵy qaraqattaı,
Sózi bar aq qaǵazǵa jazǵan hattaı.
Kózindeı quralaıdyń oınaqtatyp,
Arman ne sony qushqan adamzatty-aı.
...
Aq kóılek, qyzyq kamzol, laǵyl etik,
Otyrmyn ǵashyq jardy óleń etip.
Shirkin aı «Husnı-Horlan» degen shaqta,
Aldymnan shyǵar ma ediń kóleń etip...
«Qorlan» men «Bir mysqal» ánderi Estaıdyń kompozıtorlyq, ánshilik ónerimen qosa erekshe daryndy aqyn bolǵanynyń belgisi. «Bir mysqal» mýzykalyq formasy jaǵynan sol kez úshin ol da Estaı eńgizgen jańalyq. Aqkólde kıssashylar kóp bolǵanyn maqalanyń bas jaǵynda aıtqan bolatynbyz, sol qıssa-dastandar Estaı shyǵarmashylyǵyna mol áserin tıgizedi. «Bir mysqal», «Jaı qońyr», «Naz qońyr» ánderi forma turǵysynan qıssadan alys emes. Tipti qıssanyń yqshamdalǵan túri degen pikir aıtar edim. Áýeni uqsamaǵanymen pishini bir.
«Bir mysqal» kompozıtordyń jas kezinde 20 men 25 jas aralyqtarynda shyqqan bolsa «Jaı qońyr» men «Naz qońyr» Estaıdyń egde tartqan shaqtarynda shyqqan ánder. Estaıdyń «Qara kóz», «Sandýǵash», «Aqjalmash», «Iýran-aı» ánderi de kompozıtordyń jigittik dáýirinen qalǵan belgi.
«Qara kóz» ániniń basy sazdy kelip, qaıyrmasy oınaqy melodııaǵa qurylǵan. Bul da tyńdaýshynyń qulaǵynan ketpeıtin soqtaly týyndy. Ánniń qysqasha tarıhyn S. Begalın avtordyń óz aýyzynan estigen eken. «Estaı birde joly túsip Omby shaharyna barady. Sol jolynda Qypshaq aýylynyń belgili adamy Jansary degen baıdyń úıine qonady. Úı ıesi Estaıdyń ánshi ekenin bilgen soń «qonaq káde» retimen óleń aıtqyzady. Jansarynyń boı jetken Qarakóz degen qyzy bar eken, sol Estaıǵa án qolqasyn usynyp, birneshe án aıtqyzady. Estaı attanyp ketedi. Biraq qyzdyń kórki Estaıdyń kókiregin kernep, oı tolǵanysyna jeteleıdi. Sol Omby jolynyń ózinde «Qarakóz» ánin shyǵarady»(S.Begalın «Esten ketpes eshqashan»).
«Sandýǵash» áni tabıǵaty jaǵynan «Qorlanǵa» jaqyn. Ol da syzyltyp, úzbeı salýdy qalap turady. Ándi túsinbeı shoshańdatyp aıtatyndarǵa qol emes.
Sal keýde sandýǵashtaı saırap turǵan,
Merýert tas Samarqanda jaınap turǵan.
Bozbala toptan tańdap bir sulý al,
Tasyndaı dıirmenniń oınap turǵan.
«Aqjalmash» ániniń mýzykasy Estaıdyń esh ánine uqsamaıdy. Bul bir oqshaý turǵan shyǵarma. Bir qaraǵanda jańa zaman ánderiniń basy sekildi kórinedi. Ánniń ortan belinen asqanda ǵana eskishelep qazaqy kóne tásilderge aýysady.
Men ánime salaıyn-Aqjalmashqa,
Otyrǵansha erigip bostan-bosqa...
Men saǵyndym qalqany umyta almaı,
Barsań sálem aıta bar qalamqasqa
Aı, Aqjalmash,
Qaldy-aý keıin qalamqas.
Halyq arasyna keń taraǵan ániniń biri «Jaı qońyr».
«Ertistiń arǵy jaǵy-Arqanaty,
Ánshiniń dombyrasy-qolqanaty.
Jaǵalap qara Ertisti Estaı aqyn,
Dep salǵan «Jaıqońyrǵa» ánniń atyn
...
Jıyrma bes ketkeniń be bir qaramaı,
Men júrmin osy kúnde at jaramaı.
Otyz ben qyryq bestiń arasynda,
Basýshy em aıaǵymdy generaldaı»,
- jigit kezin, jigit aǵasy bolǵan kezderin súısinip eske alady. Jıyrma bes, otyz ben qyryq bes- dep kele jatyp toqtaǵanyna qaraǵanda án elýler shamasynda shyqqan. Án harakterinen, sóz mátininen seriliktiń lebi esip tur. «Jaı qońyr» oınaqtatyp, jeldirtip aıtqandy qalap turatyn án.
«Iýran-aı» Maıra Shamsýddınovaǵa arnalǵan án deıdi kóz kórgender. О́nertaný ǵylymdarynyń kandıdaty Z.Qospaqov: «Estaıdyń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmeti» degen maqalasynda 1988 jyly Qyzyl tý gazetinde shyqqan materıalǵa súıene otyra «Iýran-aı» áni jaıynda mynadaı derek beredi. «Kórkem, sulý beıneli, qazaq ánin asqaqtata shyrqaıtyn osy bir aqsary noǵaı qyzy Estaı aqynnyń júreginen oryn alady. Ol oǵan arnap «Iýran» ánin shyǵarady. Maıranyń búrkenshik aty Nıýrany Estaı qazaq qyzdarynyń Eran, Gúljan, Raýshan attaryna uıqas etip, Iýran dep alǵan».
«Iýran-aı» Estaıdyń kóterińki kóńil kúıde keletin áni. Ánge Jaıaý Musa shyǵarmashylyǵynyń yqpaly baıqalady. Estaıdyń: «Jas kúninde Jaıaý Musa ánderin oryndadym»,- degeni bar. Bul uqsastyq Musa ánine esi kete ǵashyq bolǵanynynan qalǵan belgi bolsa kerek.
Salǵanym sal qara atqa jappaı kúmis,
Bilmegen asyl jaıyn adam emes.
Osy ándi Iýran degen qyzǵa aıtqan,
Estaıyń basqa janǵa salǵan emes.
Qyz bopty Qaraótkelde Iýran atty,
Aýzynan shyqqan sózi baldan tátti.
Qolǵa alyp dombyramen shyrqaǵanda,
О́zine teń kórmegen adamzatty.
Negizi án mátinine qaraǵanda Estaı Maıranyń ánshiligin joǵary baǵalaǵan sııaqty. Sebebi ol kezde qazaq áıeli aıqaılap, arqyratyp ánge salmaıtyn edi. Maıra qazaq ánin qalyń kópshiliktiń aldynda oryndaǵan (sahynalaǵan) áıel zatynan alǵashqylardyń biri, tipti birinshisi de bolýy múmkin. Estaıdyń ózi jańashyl kompozıtor, sol sebepti ol Maıra boıyndaǵy erekshelikti, talantty tanı bilgen.
Estaı jıyrma besten asa án shyǵarǵan eken. «Qoshtasý» sońǵy áni.
Seri bop, saıran salyp, dúnıe kórdik,
Sal Birjan, Aqan seri qasyna erdik.
Taǵdyr sol ótken ómir qaıta oralmas,
Shaý tartyp, turalaıtyn halge keldik.
...
Aqynyń, ánshiń bolyp erkeledim,
Keshegór, qosh aman bol ardaqty elim.
Estaıdyń bolady endi sózi tamam,
Aqtyq sóz, aıtylǵan hosh, osy meniń.
Estaıdyń «Qorlany» barıton daýysqa arnalǵan án. Estaıdyń daýys regıstri de tómen bolýy kerek. «Al, onyń daýysy maǵan qobyzdyń qońyrqaı, muńly únindeı áser etti»,-dep jazǵan mýzykatanýshy B.G.Erzakovıch.
Pavlodar óńiriniń ánshiligindegi nazar aýdaratyn bir jáıt ol sol óńirdegi ánshilikke «barıton» mánerinde án salýdyń ústemdik etýinde (domınırovanıe barıtonovoı manery penıe Q.Aıtbaev). Kereký qońyr daýysty ánshilerdiń mekeni dese de bolady. Qalı Baıjanov (barıton), Temirbolat Arǵynbaev (barıton), Jabaı Toǵandyqov (bas), Sháken Aımanov (barıton), Erbol Aıtbaev (joǵarǵy bas). Bul halyq ánin aıtýshylar. Akademııalyq vokal dep atalatyn óner túrinen Káýken Kenjetaev (barıton), Shahmardan Ábilov (barıton), Beıimbet Qojabaev (bas). Tenorlardyń ózinen barıton máneriniń taby baıqalyp turady. Mysaly Pavlodarlyq tenor Baıǵabyl Jylqybaev pen Semeılik tenor Mádenıet Eshekeevty salystyryp kórińiz. Mádenıetke Júsipbek Elebekovtyń, Júsipbekke Ámire máneriniń yqpaly baıqalsa, Baıǵabylǵa sol óńirde bolǵan Estaı, Qalı Baıjanovtardyń áseri mol bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Tipti Bısmılla Balabekovtyń keı ándi tym sozbalaqtap alýynyń sebebi barıtonsha mánerdi kókseýinen bolsa kerek. Biraq Balabekov ánshiliginde jınaqylyq joq. Tenorǵa sozyp aıtý jarasa bermeıdi.
Jetpis úsh jasqa kelgende Estaıdyń syrqattanýy jıilep ketedi. 1946 jyldyń qańtar aıynda aýdanǵa shaqyrtý alady. Estaı aýyryp júredi de jolǵa shyqpaıdy. Shaqyrtý qaǵazy qaıta kelgen soń, Toǵaıbaıdyń Oqasyna at jektirtip ekeýi sol kezdegi aýdan ortalyǵy Krasnokýtskige júrip ketedi. «Ústine kıgen tulyby bar, aǵam shanaǵa otyrdy. Kóshiri Oqas. Olar qozǵalyp ketti, men úıge kirip birshama ýaqyttan soń qaıta shyqsam jeńgem Esekeńniń artynan áli qarap tur eken.
– Jeńeshe, nege tursyz? Salqyn tıip qalady, úıge kirińiz-degenimde;
– Aǵańdy shyǵaryp salyp turmyn ǵoı, dep teris aınala berdi» - dep Qyzdarbek aqsaqaldyń estelik aıtqany bar. Estaı eki ret úılenedi. Birinshi áıeli aýyryp qaıtys bolady. Odan eki ul, eki qyz qalǵan. Balanyń úlkeni Jánábilden jáne Kúláı, Kántáıdan qalǵan urpaq bar. Jánábil ekinshi dúnıejúzilik soǵystan oralmaǵan. Kenjesi Jákósh on segiz jasynda Omby men Aqkóldiń arasynda qatty boranda adasyp mert bolǵan sııaqty. Ol 1931,1932 jyldar. Anyǵy belgisiz. Jákóshtiń aqyndyǵy týraly aýyzeki aıtylǵan estelikter bar. О́zimnen asady dep erekshe jaqsy kórgen eken.
Estaı orta jasqa kelip qalǵanda ámeńgerlik jolmen Zaǵıshaǵa úılengen. Zaǵısha erekshe sulý adam boldy deıdi kórgender.
Bir-birin qadirlep ótken kórinedi. Nemeresi; «Estaı atam men Zaǵısha apamnyń tatýlyǵy, sılastyǵy qandaı edi...ondaı adamdar qaıda..»-deıdi.
Estaı aýdan ortalyǵyna jetkennen keıin nasharlap qalady. Dárigerler jaǵdaıynyń aýyr ekenin eskertedi. Aqkólge jetýdiń endi qıynǵa túsetinin sezgennen soń Chkalov sovhozynyń 2-bólimshesinde turatyn jaqyn inisi Káribaıdyń úıine aparady. «O dúnıelik bolyp ketsem súıegimdi elge súıremeı, osy jerge qoıyńdar, Qorlan bergen júzikti de ózimmen birge jerleńder» dep amanat aıtqan desedi. 1946 jyly naýryzdyń 15 kúni Kýıbyshev aýdanynda (qazirgi Aqtoǵaı aýdany) Birjan, Aqanǵa shákirt, Baıǵabyl, Júnis Sháımardanovqa ustaz bolǵan, teńdesi joq kompozıtor ómirden ótedi. Sol kúni aqynnyń jary Zaǵısha da Aqkólde dúnıe salǵan eken.
Q. Aıtbaev
L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq
Ýnıversıtetiń «Fılosofııa» kafedrasy,
«Mádenıettaný» mamandyǵynyń 1-kýrs
magıstranty
