Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, qazaq ániniń bilgir mamany B.Erzakovıch: «Qazaq halqynyń tóńkeriske deıingi rýhanı mádenıetiniń qýaty – ulttyq mýzyka óneri boldy. Ol ǵasyrlar boıy aýyzeki ulttyq-mýzykalyq-poetıkalyq mádenıet arqyly jasaldy. Onda adam men tabıǵattyń sulýlyǵy, rýhanı estetıkalyq kózqarastar dúnıesi men ómir týraly fılosofııalyq baıyptaýlar jáne turmystyq etıkalyq hám adamı qundy negizder kórinis tapty» deıdi. Úlken oqymysty bul paıymy arqyly halyqtyń rýhanı qýaty áninde ekenin meńzese, qazaq topyraǵynda týǵan taǵy bir ǵalym G.Potanın «maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi» degeni belgili.
Osy oraıda, halyqtyń ulttyq-rýhanı qaınary onyń án ónerine tereń sińirilgenin ańǵarǵan otarlaýshy ıdeologııa keńestik dáýirde qazaq ánin aqsatý úshin baryn saldy. Mundaı qasiretti naýqanǵa, ásirese ǵasyrlardan tamyr tartqan qunarly halyq ánderi kóptep ushyrady. Qazaq mýzykasyn zertteýshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, halqymyzdyń 12 myńǵa tarta áni bar eken. Osylardan taspaǵa túsip, aıtylyp júrgeni 250-ge jýyǵy ǵana. Basqasy joıylǵan. Nege?
Keńestik kezeńde memlekettik ıdeologııa salasynda jumys atqarǵan jazýshy Bekejan Tilegenov 1992 jyly jaryq kórgen «Tuıyq ómirdiń qupııasy» atty roman-tolǵaýynda, Qazaq Keńestik Respýblıkasynyń ıdeologııa jónindegi hatshylary qazaqtyń ulttyq aspaptar orkestriniń rólin kemitip, ásirese dombyrany joıyp, qazaq ónerin sımfonııalyq orkestrge aınaldyryp jiberý úshin atsalysty, deıdi. Sonymen qatar qazaq án óneriniń zertteýshisi Ahmet Jubanovty «KSRO halyq ártisi» ataǵyna usynǵanda, respýblıka ıdeologtary «qazaqtyń ulttyq ónerin zerttegen adamǵa mundaı ataq berý jaramaıdy» dep, syzyp tastaǵany taǵy bar.
Ulttyq mýzyka – án ónerine shabýyl jasaý munymen aıaqtalǵan joq. 1958 jyly Máskeýde ótken qazaq óneriniń onkúndigine Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptar orkestrin aparý kerek pe, joq pa degen talas bastalǵanda, dekadany ótkizý jónindegi komıssııa tóraǵasy: «Qazaqtyń mýzykasy kimge kerek, Máskeýge onyń qandaı qajeti bar?» dep sheshim qabyldaǵan.
Mundaı keleńsiz áreketterdi aıta berse taýsylmaıdy. Mysaly, kompozıtor Ilııa Jaqanov, 1920-30 jyldary qazaqtyń kóp áni jańa sosıalıstik qoǵamnyń nasıhat quralyna aınalyp, óziniń o bastaǵy sózinen, máninen ajyrady. Sol kezderde kolhozdastyrý, saýatsyzdyqty joıý, áıel teńdigi naýqany bastalǵanda Úkili Ybyraıdyń «Tolqyn» áni: «Elim bar kolhoz bolyp dúrildegen» dep, «Aqbaıan» áni: «Oı, Lenın, qarańǵyda kóp eliń» degen qaıyrmamen shyrqalsa, Úlebaıdyń qaljyńdap shyǵara salǵan «Dýdaraı» áni ulttar dostyǵy úshin Márııam Jagorqyzynyń áni bop el sanasyna sińdi. Yqylym zamannan beri bir sózine qylaý túspegen ánderimiz osylaı «jańa sıpatqa» ıe boldy.
Qazaq ániniń maıtalman oryndaýshysy jáne ónertanýshy zerdeli tulǵa Jánibek Kármenov: «1933 jyly 200-den asa halyq áni sottaldy. Munyń bárine taǵylǵan aıyp – «feodaldyq dáýir týyndylary» nemese «eskiniń sarqyty» degenge saıady. Keıbiri arnaıy tapsyrmamen «jańa zamanǵa» laıyqtalyp sózi nemese áni ózgertildi. Bul naýqan 1951 jyly taǵy bir qyraǵylyqpen júrgizilip, barlyq ánder qatań senzýradan ótkizildi. Ásirese dinı ataýy bar sózder tutqyndaldy. Osylaı úsh myń jyldyq tarıhy bar qazaq ániniń qanaty qatygezdikpen qyrqyldy. Qatal ýaqyttyń dıirmeni janyshtap, ashtyq pen túrmeden aqsóńke bolǵan el mádenı murasynan, áninen aıyrylǵan soń, arqasy jaýyr, murny tesik taılaqtaı bárinen bezip, jetekke júre berdi. Rýhanı tapshylyqqa, toqyraýǵa ushyrady. Tól sóz túrmege ketti. Jańa jasandy sóz janǵa jaryq túsirmedi. Kóptegen ánder aıtylmaı umyt qaldy. Tipti qazaq dalasyn jaıaý aralap tirnektep júrip jınaǵan A.Zataevıchtiń 1500 áni shań jutyp arhıvte qaldy. Qyzyǵyp qolyna alǵan jan «zamannyń qyraǵylyǵynan» qoryqty. Sebebi bul ánder joǵarydaǵy suryptaýdan ótpeı qalǵan edi» dep jazypty 1990 jyly jaryq kórgen «Halyq ánderi men kompozıtorlarynyń ánderi» atty eńbeginde.
Qazirgi tańda halyq ánderi men halyq sazgerleri týyndylarynyń sózderi bir-birine aýysyp, shatasyp júrýi, maǵynasyz mátinderdiń telinýi, saıyp kelgende, joǵarydaǵy zaýaldyń kesiri. Ándi tonaý – tarıhty tonaý. Eń bastysy – sol án avtorlaryna jasalǵan qııanat. Sondaı qııanat kórgender arasynda alash ardageri Ahmet Baıtursynovtyń «Aqqum», «Qarakóz» ánderi Júsipbek Aımaýytovtyń «Qyzyl bıdaıy», Maǵjan Jumabaevtyń «Súı, jan sáýlem», «Sen sulý», «Iаpyr-aı», taǵy basqa avtorlyq ánder halyq ánine telinipti.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
