Oral qalasynda týyp-ósken Tabıǵat Tólemisuly kishkentaıynan qolónerge qumar bolypty. Balqııa apaı ulynyń vannadaǵy sabyn ataýlyny qoımaı, qyrnap-jonyp, neshe túrli músin jasap tastaıtynyn jyr qylyp aıtady. Birde Tabıǵat plastılınnen adamnyń basyn jasap, tońazytqyshqa salyp qoıǵan eken. Ashyp qalǵan anasy qoryqqannan shalqasynan túse jazdaǵan. Osyndaı «qyzyqtaryna» qaramaı, bala boıynan óreli ónerdiń ushyǵyn kórgen ana ony árdaıym qoldap, kórkemóner mektebinde oqytypty. Keıin Tabıǵattyń ózi ónerdiń sońyna shyndap túsip, áýeli Almaty kórkemóner ýchılıshesin, odan soń Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetin bitirdi.
– Men «jalqaý» sýretshimin, – deıdi Tabıǵat ázildep. – Tabıǵattyń ózi jasaǵan ǵajaıyp nárselerdi sál ǵana óńdeı salamyn.
Tabıǵat Tólemisuly aǵashtan, súıekten, múıizden, teriden, tipti metaldan da talaı týyndylardy jasady. Biraq onyń eń súıikti kásibi – kádimgi terini aınaldyrý.
Shyndyǵynda qazaq qolónerinde teri óte jıi qoldanylatyn materıalǵa jatady. At ábzelderi, torsyq, kúbi, saba sekildi kúndelikti turmys buıymdary, jarǵaq shalbar, bylǵary ton – osynyń bári de mal baqqan qazaqtyń kúnde kórip júrgen buıymy ǵoı. Saqtalýy qıyn bolǵandyqtan talaı-talaı teri jádiger umytylyp, halyq jadynan joq bolyp ta ketti. Áıgili Buqar jyraýdyń «Sen – buzaý terisi shónshiksiń, Men – ógiz terisi talyspyn!» dep shamyrqanatyny esińizde me? Dál osy talystyń ne nárse ekenin izdenip júrip taýyp, qalpyna keltirip jasaǵan da – Tabıǵat.
– Kóne hıkaıalardyń birinen talys týraly mynadaı ańyz estip edim, – deıdi Tabıǵat. – Bir kisiniń búkil maly jutqa ushyrap, taıaǵyn ustap qalypty. Biraq baıdyń qoly sheber eken, ólgen jylqylarynyń bas terisinen talys degen ydys jasap, sony satyp, keıin qaıta mal jıyp, sharýasyn túzegen. Usta-sheberlerdiń aspap-saımanyn salýǵa laıyq sómke – talys qazir Tabıǵattyń úıinde kúndelikti qoldanylatyn buıymnyń birine arnalǵan.
Tabıǵat kishkentaıynan qalada ósip, orys mektebinde oqysa da malsaqtyǵynan ajyramaǵan naǵyz qazaqtyń ózi. Onyń ár týyndysynan neshe túrli haıýannyń, jan-janýardyń bir elementin kórmeı qoımaısyń. Tipti keıde ony áıgili «ań stılin» qalyptastyrǵan saq-skıf sheberleriniń sońǵy tuıaǵy emes pe eken degen oı da kelip qalady. «Kók ógiz», «Dońyz», «Kónek», «Talys», «Aqqý», t.b. kóptegen jumystar Tabıǵattyń osy bir «ań stılin» sheber meńgergenin, árbir janýardyń ózine tán minez-qulqyn bir ǵana shtrıhpen bere alatynyn dáleldeıdi.
Qys kelip, el-jurt soǵym soıýǵa kiriskende Tabıǵat bir jasap qalady. Bul onyń qoımasyn shıkizatqa toltyratyn ýaqyty. Tanys dostary, kórshi-kólemi sýretshiniń osy «osaldyǵyn» jaqsy biledi. Neshe túrli múıiz-tuıaq, bas-sıraq, súıek-saıaq, teriniń pushpaǵy, túıeniń moıyny, jylqynyń qylquıryǵy, t.b. zattar kelip jatady. Bir kórgende qajetsiz sekildi osy nárseler Tabıǵattyń qolynan ótkende adam tanyǵysyz ózgerip, óner týyndysyna aınalatynyna olardyń kózi san ret jetken ǵoı. Teri óńdeýdiń mashaqaty kóp, ıis-qońysy taǵy bar, sonyń bárine shydap qana qoımaı, otaǵasyna dem berip otyratyn Meıramgúl Jaıdarqyzynyń orny bir bólek.
...Men Tabıǵatty kópten kórmep edim. Jaqynda jolyqtyq. Astanaǵa kóshkeli kórmelerden kórinbeı, aty-jóni estilmeı ketip edi. Úı salypty. Qyzyn uzatyp, kelin túsiripti. «IýNESKO klýby» balalar kórkemsýret mektebinde sabaq beredi eken. Qatty qýanǵanym, Tabıǵat shyǵarmashylyǵyn da umytpapty. Kishigirim mýzeıge uqsaıtyn úıin aralatyp, sońǵy kezde jasaǵan jumystaryn kórsetti. Baıqaǵanym – sýretshi sońǵy kezde aǵashty kóbirek paıdalanypty. Alyp kesirtke, qumaı tazy, múıiztumsyq, qarǵalar... Bul jerde de Tabıǵat Tólemisulynyń «jalqaýlyǵy» kózge uryp tur: shym-shytyryq aǵash butaqtarynyń arasynan ózine kerek qımyl-qozǵalysty dál taýyp, sál-pál «óńdeı» salǵanda, tyń týyndy ózindik minezimen tirilip sala bergen.
– Kópten kórmege qatysqanym joq. Biraq sońǵy kezde jasaǵan jumystarymnyń bári bir serııaǵa kiredi. Osy jumystarym arqyly qorshaǵan ortanyń ekologııasyna, adam janynyń ekologııasyna kórermen nazaryn aýdarǵym keledi. Astanada jeke kórmemdi uıymdastyrsam dep armandaımyn, – deıdi Tabıǵat Qojanbaev.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
