Iаǵnı ınsýlt syrqatynyń ońaı jeńile qoıatyn jaý bolmaı turǵany anyq. Sondyqtan qarapaıym turǵyndardyń osy bir dertten qorǵanýdaǵy saýattylyǵy men mamandar biliktiliginiń mańyzy ýaqyt ótken saıyn arta túsýde. Máseleniń mánisine úńilgende sheshimin kútken problemalar men memlekettik deńgeıde qaralýy tıis túıtkilderdiń barshylyq ekenin baǵamdaısyz. Insýlt – shuǵyl medısınalyq kómekti qajet etetin aýrý. Mıǵa qan kelýi toqtaǵan kezde paıda bolyp, birneshe mınýttan keıin-aq mı jasýshalarynyń tirshiligi toqtaı bastaıdy. Sondyqtan elimizde atalǵan máselelerge qatysty dástúrli túrde túrli jıyndar men basqosýlar ótip turady.
Bul rette Insýlt problemalaryn úılestirý respýblıkalyq ortalyǵynyń bastamasymen «Insýlt mektebi» ǵylymı-praktıkalyq konferensııasy, Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda qazaqstandyq ınsýlt qyzmeti mamandarynyń jyl saıynǵy dóńgelek ústeli, medısınalyq reabılıtologtardyń jıyndary ispetti alqaly basqosýlardy ataýǵa bolady. Bul jıyndardyń baǵdarlamasynda elimizdegi ınsýltke qarsy kúres qyzmetin uıymdastyrý, trombolıkalyq terapııa, ashyq neırohırýrgııa jáne endovaskýlıarlyq operasııalar jasaý, ońaltý arqyly emdeý, dıagnostıkany neırovızýalızasııalaý syndy ózekti máseleler tóńireginde bilikti dárigerler oı-pikir, tájirıbe almasady. Bul otandyq medısınanyń osy saladaǵy ozyq emdeý isin qalyptastyryp, ınsýltke ıilmeý sharalaryn alǵa jeteleı túsedi.
Máselen, «Qazaqstan kardıologtar qoǵamy» RQB basqarmasynyń tóraǵasy, medısına ǵylymdarynyń doktory Sáýle Ábseıitovanyń aıtýynsha, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýymen 2009 jyldan beri qolǵa alynǵan baǵdarlamalardyń arqasynda birqatar jumys atqarylyp, mamandardyń biliktiligin jetildirýmen birge ınsýltty erte anyqtaýda naqty qadamdar jasaldy. Alaıda jiti júrek aqaýy sanalatyn ınfarkt pen mıǵa qan quıylý, ıaǵnı ınsýltty dárigerler túrli qan tamyrlarynyń kúrt aýrýǵa ushyraýy dep tanyǵanymen qarapaıym halyq úshin bul ekeýi bir-birinen aıyrǵysyz.
Eki derttiń shynynda da uqsastyqtary bar. О́ıtkeni ekeýinde de jedel kómek jasalmasa naýqastyń jaǵdaıy qıyndap ketedi. Mundaı kezde týǵan-týystary, alǵashqy kómek kórsetýshi dáriger, jedel járdem men sanıtarlyq avıasııa qyzmetkerleriniń pasıentti esh jańylyssyz qajetti mamanǵa alyp kelýi óte ózekti. Bul jerde ár adamnyń biliktiliginiń mańyzy zor. Alaıda elimizde osy jaǵdaıdy rettep otyratyn arnaıy ortalyq joq. Sáýle Raıymbekqyzynyń aıtýy boıynsha, eger kórshi Reseıdegi sııaqty arnaıy ortalyq qurylǵan bolsa, ınsýltpen kúreste barlyq uıymdastyrý mamandaryn ádistemelik turǵyda qoldaý, jańa tehnologııalardy engizý, halyqaralyq qaýymdastyqpen birlese qımyldaý, halyqaralyq regıstrǵa qazaqstandyq málimetterdi kirgizý sııaqty baǵytta kúndelikti jumys atqarý tıimdi bola túser edi.
Bul oraıda Astanaǵa arnaıy kelgen Italııa ınsýlttyq uıymynyń aımaqtyq úılestirýshisi Francheska Romananyń aıtýynsha, ınsýltqa ushyraǵan pasıentke jedel kómek kórsetýde dıagnozyn tez anyqtap, ınsýlt kodyn qoıyp, eń jaqyn jerde ornalasqan mamandandyrylǵan kómek beretin ortalyqqa jetkizý óte mańyzdy. Sonymen birge aýrýhanadan shyqqannan keıingi ońaltý, saýyqtyrý sharalarynyń da aıtarlyqtaı orny bar.
«Keıde ońaltý jumysyn pasıenttiń qalǵan barlyq ǵumyrynda kórsetý qajettiligi týyndaıdy. Taǵy bir problema – buryn ınsýlt alǵan pasıenttiń aýrý qarmaǵyna qaıta túsý qaýpi. Eger pasıent tarapynan da, maman tarapynan da jaqsy jumys atqarylsa, aýrýdyń qaıtalanýyn 80 prosent jaǵdaıda keri qaıtarýǵa bolady. Munda mamandardyń biliktiligimen qatar naýqastardyń saqtanýy, dertke sebep bolatyn araq pen temeki syndy zııandy zattardan boıyn aýlaq salyp, salamatty ómir saltyn ustanýy, sportpen dostasýy mańyzǵa ıe», deıdi Francheska Romana.
Búginge deıin otandyq medısınada balalardy saýyqtyrý máselesinde birshama jaqsy jumys júrgizilgenimen, eresekterge qatysty bul iste kúmiljı beremiz. О́ıtkeni elimizde balalarǵa arnalǵan ońaltý, úılestirý ortalyqtary jumys istegenimen, eresekterge mundaı jaǵdaı qarastyrylmaǵan. Medısınalyq joǵary oqý oryndarynda Almaty men Qaraǵandyda ǵana arnaıy kafedra bar. Máselen, Eýropa elderinde reabılıtasııa boıynsha arnaıy mamandar daıarlanady.
«Bizdegi problema, otandyq reabılıtasııa salasynyń áý basta fızıoterapııa jáne emdik sıpattaǵy deneshynyqtyrý retinde qurylyp, apparatty fızıoterapııaǵa basymdyq berilýi deýge bolady. Al Eýropa elderinde reabılıtologtar medısınalyq fakýltetterde oqyp, ýnıversıtet qabyrǵasynda arnaıy maman retinde daıarlanady. Bizde emdik sıpattaǵy deneshynyqtyrýǵa fakýltet túgili saǵat bólý qarastyrylmaǵan. Sondyqtan saýyqtyrýmen aınalysatyn reabılıtolog mamandar daıarlaý isine nazar aýdarǵan abzal», deıdi Travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń reabılıtasııa bóliminiń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵalııa Janaspaeva.
Sondaı-aq bul salada mamandardy oqytýmen qatar zańnamalyq negiz de joq. Al eńbekke qabiletti jastaǵy azamattardyń ınsýlt, ınfarkt sııaqty dertterge ushyraýy aýqymdy kórsetkishterdi qamtıtynyn eskersek, olardyń keıin eńbekke oralýyna qajet reabılıtologtar daıarlaý isi memlekettik turǵyda mán beretin másele.
Sonymen birge reabılıtasııamen aınalysý tarıfteriniń tym tómendigi mamandardyń osy ispen yqylaspen aınalysýyna kedergi keltiredi. О́ıtkeni shelektep ter tógýdi qajet etetin jumysqa tólenetin eńbekaqy mardymsyz. Bul da reabılıtasııa qyzmetiniń damýyna qolbaılaý bolyp otyr. Al shet elde bilimin jetildirgen mamandar memlekettik aýrýhanalarda eńbek etkennen góri jalaqyny jaqsy tóleıtin jekemenshik ortalyqtarda jumys isteýdi qalaıdy. Sol sebepti qymbat qyzmettiń aqysyn qaltasy kótere almaıtyn jandardyń óz muńy ózinde. Ilýde biri tabandylyq tanytyp, qaıtsem de qatarǵa qosylamyn demese, kópshiligi ınsýlt shyrmaýynan shyǵa almaı, múgedekter qataryna qosylýda.
Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynyń ınsýlt problemalary boıynsha úılestirý ortalyǵynyń bas mamany Záýresh Ahmetjanovanyń aıtýynsha, búginde elimizde spıchterapevt máselesi óte ózekti. Bul degenimiz – ınsýltqa shaldyqqan adamnyń sóıleý qabiletin qaıta qalpyna keltirýmen aınalysatyn arnaıy maman. Qazir ınsýlt ortalyqtarynda logoped mamandar joq. О́ıtkeni dárigerler aýyr dertten sóıleýi tejelgen pasıenttermen jumys istegileri kelmeıdi. Buǵan qaraǵanda keı áripterdi aıta almaıtyn balalarǵa durys dybystaýdy úıretý áldeqaıda jeńil. Eýropa elderinde spıchterapevt – arnaıy medısınalyq bilimi bar qyzmetker bolsa, elimizde logopedter pedagogıkalyq dıplommen ǵana jumys isteı beredi.
«Pedagogtarǵa medısınalyq mekemede eńbek etý óte aýyr. Al osy salada qyzmet atqaratyn saýsaqpen sanarlyq logopedter ózderi tirnektep júrip bilim jıǵan, túrli elderge baryp tájirıbe jınaqtaǵan jandar. Olardyń jalaqylary óte tómen. Mysaly, medısına qyzmetkerlerine deńgeıine baılanysty ústemeaqy qosylsa, pedagogıkalyq bilimi bar emdik-saýyqtyrý ınstrýktorlary men logopedterge bul qosymsha aqy berilmeıdi. Az jalaqymen qıyn jumysty atqarý ońaı emes. Medısınalyq joǵary oqý oryndarynda mamandar daıarlamaýy ınsýltti emdeýde úlken kedergi bolýda», deıdi Z.Ahmetjanova.
Italııada medısına fakýltetinde 3 jyl, keıin 2 jyl arnaıy mamandanǵan bilim alǵan logopedter ǵana jumysqa kirisetini zańdyq turǵyda bekitilgen eken. Sondaı-aq psıhologtardyń medısınalyq bilimi bolýyna da nazar aýdarylady. Shynynda, logoped te, psıholog ta pasıentke aýrýhanada em alyp jatqanda ǵana emes, dertten jazylyp, qaıtadan eńbekke aralasýǵa oralatyn jolda naýqastyń úıine kelip em júrgizetin eń qajetti mamandyqtar bolýy tıis. Sondyqtan elimizde adam óliminde júrektiń ıshemııalyq aýrýlarynan keıingi orynda turǵan serebovaskýlıarly aýrý sanatyndaǵy ınsýltpen kúres máselesin keshendi túrde qarastyryp, zańnamalyq turǵydan ózgerister engizip, úkimet nazaryna usynatyn máseleler qordalanyp qalǵan tárizdi.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
