Qazaqstanda búginde 165 selolyq aýdan bar. Solardyń kóbi HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary qurylǵany belgili. Osylardyń ishinde orny bólek, ataǵy keń taraǵan erekshe aýdandardyń biri 1928 jyly 5 qyrkúıekte qurylǵan burynǵy Semeı – qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Shyńǵystaý aýdany. Bir tarıhı derektege qaraǵanda 1930 jyly bir aıdaı aýdanǵa sol kezdegi Qazaqstannyń atyshýly basshysy I.Goloshekınniń aty da berilipti. Belgisiz sebeptermen, múmkin tym oǵash bolǵandyqtan ba, bir aıdan keıin burynǵy aty qaıtarylypty. 1940 jyldan Qazaq SSR-i halyq Komıssarlar Keńesi sheshimimen Abaı aýdany dep atalady.
Búginde jergilikti ólketanýshylar, ǵalymdar ǵylymı aınalysqa qosqan 1926-1927 jylǵy sanaq qorytyndysyn qamtyp, Lenıngrad qalasynan basylyp shyqqan «Ves Kazahstan» atty statıstıkalyq jınaqta sol kezdegi 123 aýdanǵa anyqtama bere kele, solardyń biri de biregeıi Shyńǵystaý aýdany týraly da naqty derekter bar. Bul derekter óte aýqymdy da qundy. 1928 jyly aýdandaǵy 6 847 sharýashylyqta 34 628 adam turatyny, olardyń 99,6 paıyzy qazaqtar, al eýropalyqtar 139 adam nemese 0,4 paıyz ekendigi kórsetilgen. Aýdan ekonomıkasynyń negizgi baǵyty mal sharýashylyǵynyń áleýeti basym.
Aýdannyń 90 jyldyq tarıhy kúrdeli, qyzyqty jáne mazmundy. Onyń elimizdegi rýhanı, mádenı, tarıhı ornyn 1967 jyly Muhtar Áýezovtiń 70 jyldyq mereıtoıyna baılanysty belgili halyq aqyny Q.Altynbaevtyń «Shyńǵystaý» atty tamasha tolǵaýyndaǵy myna bir joldar dóp belgilegendeı: «Mıllıon qoıyn órbitken, Kóde saıyn tól bitken. Jýsanyn julǵan serkege, Sere qarys shel bitken. Topyraǵy torqadaı, Japyraǵy qamqadaı, Shóbi shyny tortadaı, Qara sýy sorpadaı, Shyńǵys degen jer osy... Týǵyzdy Shyńǵys Mamaıdy, Týǵyzdy Shyńǵys Abaıdy, Bazaraly, Táýkedeı, Saıyp qyran talaıdy. «Aǵash aıaq» án salsa, Kúńirendirer mańaıdy. Shákárim, Sháker, Kókbaılar, Shalqar shabyt, otty oılar, Ońdy-soldy boraıdy... Solardyń bári «Anam»» dep, han Shyńǵysqa qaraıdy, Eń sońynda tolǵatty, Muhtardaı Gımalaıdy...».
Aqyndyq has sheberlikpen shalqyǵan, tógilgen osy joldar el tarıhyndaǵy Abaı aýdanynyń rýhanı ornyn anyq kórsetedi. Qalıhan Shyńǵystaýdy «Aýdan dep atalǵanymen aqyndar planetasyndaı» dese, jazýshy Asqar Súleımenovtiń 1981 jyly 22 tamyzda «Abaı poezııasy» kúnderi kezinde Qaraýylda aıtqan «Abaı – jol, adamdar – tuıaq. Sol jolmen Shyńǵystaý óleń mekkesine kemeńger de keledi, keshe de keledi» degen sózderindegi «óleń mekkesi» degen beıneli baǵasy búginde tilimizge turaqty, qasıetti uǵym bolyp máńgilike tirkeldi. Abaı aýdanyna qasıetti Qaraýylǵa, rýhanı mekkege shynynda kemeńgerler qapysyz, tolassyz, mol keldi. Olardyń eń basynda uly Muhań, Sábeń, Ǵabeń (Músirepov), Baýyrjan, Oljas bastaǵan, kezindegi Odaq pen ondaǵy respýblıkalardyń nebir ataqty qalamgerleri men óner sheberleri, ǵalymdar, kosmonavtar keldi. Qajymuqan da kelip ónerin kórsetken. Al Qazaqstannyń óziniń qalamgerleri men óner ıeleriniń kelmegeni joq. Memleket jáne qoǵam qaıratkerleri de barshylyq. 1973 jyldyń mamyr aıynda Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev arnaı issaparmen bolyp, aýdan ómirimen muqııat tanysty. Al Elbasy Nursultan Nazarbaev Abaı aýdanyna táýelsizdik jyldarynda úsh ret: 1991 qazanda, 1995 jyl 10 tamyzda,1998 jyly 25 qarashada keldi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń úsh ret tabany tıip, aralaǵan aýdandar, bizdińshe, elimizde neken-saıaq. Bul da aýdannyń el tarıhyndaǵy birtýar mártebesi men bedeliniń naqty dálelindeı.
Aýdan tarıhy týraly aıtqanda myna bir tarıhı derekke nazar aýdarý kerek. Bul – urpaqtar jadynda júrer tarıhtyń eń bir zulmat betteri, jantúrshigerlik qubylys. 1928 jyly aýdan qurylar qarsańynda Shyńǵystaýda, joǵaryda keltirgendeı, 34 myńnan astam adam turǵan. Al on jyldan keıin 1939 jyly sodan 6 839 adam qalǵan. Aýdan halqy sol 1928 jylǵy deńgeıge bir jetken emes. Aýdanda ábden tolysqan, kemeline kelgen, halqy ósken 1990 jyldardyń basynda 21 myńnan astam ǵana adam turdy. Búginde 14 myńdaı adam mekendeıdi. Osydan-aq keńestik áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat, zorlyqpen bolǵan kolhozdastyrý aýdan halqynyń búkil genofonyna, bolashaǵyna qanshama zııan, qasiret ákelgenin paıymdaýǵa bolady...
Aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı damýynyń sharyqtap ósý, damý jyldary ótken ǵasyrdyń 70-90 jyldary arasynda boldy. Aýdan áýelden mal sharýashylyǵyna, onyń ishinde qoı sharýashylyǵyna mamandanǵan. HH ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda aýdannyń 11 keńsharynda 585 myń qoı, 11 myń iri qara, 15 myńdaı jylqy boldy. Sharýashylyqtar jyl saıyn memleketke 145 myń sentner et, 12 850 sentner jún tapsyryp otyrdy. Sol kezdegi dástúr boıynsha aýdandar men oblystardyń jumysyn baǵalaýdyń eń bir abyroıly ádisi – odaqtyq jáne respýblıkalyq aýyspaly qyzyl týlarmen marapattaý bolǵanyn búgingi urpaq bile bermeıdi. Onyń qasynda úlken, qomaqty qarjylaı syılyq bolatyn. 1970-90 jyldary aralyǵynda Abaı aýdany 8 ret Búkilodaqtyq, 9 ret respýblıkalyq jarystardyń jeńimpazy atanǵan. Oblystyq jarystardaǵy júldeler júzdep sanalady.
Osyndaı ozyq jetistikterge jetken aýdannyń jekelegen eńbek ozattary mártebe-marapattaýdan qur qalmaǵany zańdy da tabıǵı qubylys edi. Qolda bar derekterge qaraǵanda, osy jyldary ǵana aýdan boıynsha 140 adam Keńes Odaǵynyń orden, medaldarymen marapattalǵan, solardyń ishinde eldiń eń joǵarǵy nagradalary Lenın ordenimen 5 adam, «Oktıabr revolıýsııasy» ordenimen 4 adam, Eńbek Qyzyl Tý ordenimen 20 adam, ártúrli dárejedegi «Eńbek dańqy» ordenimen 30 adam marapattalǵanyn aıtý – tarıhı paryz da qurmet. Mysaly, Arhat keńsharynan eki adam Sosıalıstik Eńbek Eri atandy. Biri 23 jasynda Lenın ordenimen marapattalyp, 1966 jyly 24 jasynda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Ulttar palatasyna depýtat bolyp saılanǵan, aýdan jastarynyń úzdik ulany, maqtanyshy – bitim bolmysy, kisiligi bólek Bolat Baǵdatov bolsa, biri – Eńbek Eri mártebesine teńestiriletin – «Dańq» ordeniniń úsh dárejesiniń tolyq ıegeri О́rtqalı Qasymjanov edi.
...Tarıhı sheginis. Aýdan halqy qashanda adal eńbegimen, uıymshyldyǵymen, birligimen kózge túsken. Mysaly, KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1948 jylǵy 23 shildedegi Jarlyǵymen Abaı aýdany boıynsha 11 adamǵa Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berilip, 11 adam Lenın ordenimen, 21 adam Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, 12 adam medaldarmen marapattalǵan. Bul nagradalar Abaı eli azamattarynyń bet-beınesin tanytýdaǵy birer shtrıh, derekter ǵana... Abaı elinen shyqqan azamattar men basshy kadrlar, óner ıeleri, ǵalymdar týraly aıtý úshin osyndaı birneshe maqala kerek.
Osy ýaqytqa deıin aýdandy iskerlik deńgeıi, bilimi men biligi ártúrli 16 birinshi hatshy, al keńestik júıe tarap, ákimdik basqarý engizilgennen bergi ýaqytta 8 ákim basqarypty.
Abaılyq dýaly aýyz qarttar, búgingi kýágerler soǵys aldyndaǵy jyldardan bastap basqarǵan myna bir birinshi hatshylardyń esimin erekshe iltıpatpen, qurmetpen ataıdy. El jadynda adaldyǵymen, iskerligimen izi, isi qalǵanyn, Abaı aýdanynyń damýyna shynaıy úles qosqanyn aıtady. Olar: Muhamedıev Harıs (1939-1947), Serkeshev Tursynbek (1950-1951), Nurbaev Kárim (1961-1969), Mataev Hafız (1969-1973, 1978-1991) jáne Sembaev Násen (1975-1978).
Árıne, ýaqytynda olardyń múmkindikteri Máskeýdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, ıdeologııalyq saıasatyna baılanysty ártúrli boldy. Kópke deıin alys aýdandarǵa kóńil bólinbegeni belgili. Ár aýdannyń naqty óndirigish kúshteri, tarıhı-tabıǵı jaǵdaıy, eńbek resýrstary esepke alynbady. Bul basshylardyń sheberligi – sol qıyn kezeńderde, ásirese soǵystan keıingi uzaqqa sozylǵan joqshylyq, kedeıshilik, tarshylyq tusynda aýdan halqynyń áleýmettik-turmystyq, mádenı, bilim jaǵdaıyn kóterýge umtylýy boldy.
Olardyń ıgi isteri Shyńǵystaý jurtynyń jadynda. Sol qaıratkerlerdiń ishinen eki basshynyń erekshe eńbegin atap ótý – ádiletke qurmet, tarıhqa adaldyq, inilik paryz. Kárim Nurbaev Abaı aýdanyn 8 jyldaı biliktilikpen basqardy. Kadrlar turaqtady. Mektep isi durys jolǵa qoıyldy, aýdan basshylary halyqtyń naqty jaǵdaıyn bilýge, sony sheshýge umtylatyn boldy. Ol kezde aýdan kolhozdary jappaı sovhozdarǵa aınaldyrylyp, memlekettiń ortalyqtanǵan rezervinen tehnıka, qurylysqa qarjy molynan bóline bastady. Bul da basshylardyń jumysyna úlken qoldaý boldy. Kákeń Abaı aýdanynan eki márte Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılandy. Birneshe orden, medaldar aldy.
Jalpy aýdan tarıhynda erekshe iz qaldyrǵan, el-jurtyn bilim men mádenıettiń bıigine bastaǵan saıası tulǵa, sheber uıymdastyrýshy Hafız Mataev bolǵany búkil respýblıka jurtshylyǵy moıyndaǵan aqıqat. Biz ol kisimen birge biraz qyzmet istedik, mine, aldymyz elý jyldaı bilemiz.
Saıasattaný, jalpy ǵylymı basqarýda «negizgi býyn» degen óte ózekti uǵym, ári tetik bar. Bıleýshi, basshy, qaıratker, tulǵa sol negizgi býyndy dóp basyp, ustaı bilýi kerek. Hafekeń osy talapty áýelden durys tanyp, dál, sheber ustaı bilgen deımiz.
Eń bastysy, Mataevtyń basqarý stıline mynadaı úsh qasıet tán edi: kadrdy durys, sabyrmen iriktep, mindetti naqty qoıý, sodan keıin qatań talappen únemi qadaǵalap, jaýapkershilik suraý, oǵan degen senim, ádil baǵalaý. Aýdandaǵy ár ujymnyń naqty jaǵdaıy men múmkindikterine tereń taldaý jasap, ondaǵy ahýalǵa tereń iskerlikpen, biliktilikpen úńilip, baǵyttap otyrý. Osy stıl aýdanda 17 jylda óz jemisin tolyqtaı berdi deı alamyz. Hafekeń ózine de, ózgege de talapty óte joǵary qoıyp, údesinen shyǵýdy bir sát esten shyǵarǵan emes. Myna bir faktini aıtý shart. Hafekeń basshylyqqa kelgende uly Abaıdyń 125 jyldyǵy jaqyndap qalǵan edi. Bul aýdanǵa, onyń jas basshysyna úlken syn edi. Sol mereıtoıdy oıdaǵydaı ótkizýdiń jolyn aýdan basshysy dál tapty.
Respýblıka astanasy Almatyǵa baryp, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Tóraǵasy B.Áshimovtiń qabyldaýyna qol jetkizip, aınalasy bir aıdyń ishinde – 1970 jyldyń mamyr aıynda «Abaı aýdanynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý týraly» Qazaq KSR-i Mınıstrler Keńesiniń arnaıy qaýlysy qabyldandy. Bul aýdan ómiriniń áleýmettik-mádenı damýyna qan júgirtken sheshim boldy. Onda – aýdan aýyldarynda jańa tıpti, jobaly mektepter, aýdandyq mádenıet úıi, aýdan ortalyǵynda turǵyn úı qurylysyn damytý, Abaıdyń Jıdebaıdaǵy mýzeı úıin jańadan salý, aýdannyń barlyq keńsharlaryn memlekettik elektr júıesine, ortalyq televızııa júıesine qosý, Semeı-Qaraýyl tas jolyn tolyq asfalttaý jáne basqa da naqty is-sharalar bar edi. Endi eldiń eńsesi kóterildi. Abaıdyń 125 jyldyq toıy keıbir sharalardyń kúrdeliligine baılanysty dúrkirep, bir jyldan keıin, 1971 jyldyń 30-31 mamyr kúnderi ótti. Sol mereıtoıdan bastap H.Mataevtyń úıymdastyrýshylyq qabileti, keń tanymy men órisi, bıik mádenıeti men sheshendigi el aýzynda jıi aıtyldy. Sodan bastap ol kisi sol bıikten bir tómendemeı únemi ósý, tolysý, kemeldený, bıikteý jolynda boldy.
Sol jyldary Abaı aýdany kadrlar tárbıeleýdiń ustahanasyndaı boldy. Basshy kadrlardyń tamasha býyny, bútindeı bir shoǵyry qalyptasty. Solardyń birazynyń esimin mundaı mereke kúni atap ótý paryz. Olar aýdan ekonomıkasyna, mádenıet pen áleýmettik salaǵa erekshe úles qosqan R.Ǵabdýllın, A.Taıǵulov, E.Shuqyjanov, O.Arǵynbekov, B.Orynbaev, Sh.Maqashev, Q.Qonysbekov, J.Júnisjanov, S.Bıǵozın, M.Saparov, S,Meıirhanov, M.Janbolatov, O.Sádýaqasov, M.Kenjebekov, Á.Ábdına, T.Janǵalıev, J.Sadýaqasov, Q.Ádilhanov, J.Juldyzbaev, M.Tolǵanbaev, M.Myrzaqasymov, N.Qumarova, B.Sydyqov, T.Bıtenov, M.Janbolatov, J.Ekibaev, Sh.Iskakova jáne basqa da abyroıly azamattar bolatyn.
Abaı aýdany jastarynyń boıynda ónerge qushtarlyq, rýhanı tolysýǵa yntyzarlyq tolastap, toqtaǵan emes. Abaı aýdanyna 1943 jyly kelgen saparynda M.Áýezov: «Qaraýyl jurtshylyǵynyń kórkem óner jolyndaǵy tárbıe-tájirıbesine kóp kóńil bóletin, ózi ásem, ánshi, raıkom sekretary Tursynhan joldas...» dep baǵa bere kele, aýdan jastarynyń ónerge qulshynysyn, tamasha talǵamyn atap ótedi. Muhań aıtyp otyrǵan raıkom hatshysy 1941-1945 jyldary Abaı aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan, bolashaq halyq jazýshysy, asa kórnekti ǵalym, aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Tursynhan Ábdirahmanova ekenin búgingi jastar bilýi kerek. Sol zamannan ónerge, ánge, kúıge qushtarlyq Abaı eli jastarynyń bir erekshe qasıetine, minez daǵdysyna, rýhanı azyǵyna aınaldy. Abaı, Shákárim, Muhtar, Álmahambet, Muhametjan dástúrleri úzilgen emes. Kámen Orazalın Muhań keńesimen Qaraýyldan kindigin bir úzbeı, ondaǵan shákirtterdi qanattandyrdy, úlken ádebıet jolyna saldy. Olardyń qatarynan shyqqan R.Seısenbev, S.Orazalın, M.Ibraev, B.Saparalın, S.Janbolatov, T.Janǵalıev, T.Ábdikákimov. A.Kemelbaeva, M.Ospanovty búkil el biledi. Al ánshilik ónerdiń qaı ýaqytta da aýdannyń rýhanı salasynda únemi tolysý, jańǵyrý, shyrqaý jolynda kele jatqany – búkil elge aıan, bultartpas shyndyq.
Mysaly, 60-jyldardyń aıaǵynda qazaqtyń án ónerine eki juldyz jarqyraı qosyldy. Olar – Jánibek Kármenov pen Baıan Saǵymbaeva. Olar jeke-dara emes edi. Olarmen birge aýdannan nebir ánshiler shyǵyp, ataqty «Qalamqas» ansambliniń tóńiregine toptasty. Sol shoǵyr qazir de óz bıiginen tómendegen joq. Rýhanı jańǵyrýǵa, rýhanı ósýge Shyńǵystaý jastarynyń úlesi alda da súbeli de ajarly, mándi bolyp, injý-marjandaı jarqyraı, tolysa kórinerine senim kámil.
Mereıtoı ústinde aıtylar bir aq tilek, keleli oı – keleshek tarıhynda, onjyldyqtarda tolysý, ósý jolyndaǵy qasıetti Shyńǵystaý – Abaı eli, onyń qasıetti topyraǵy dúldúl aqyndy da, kemeńger jazýshyny da, jeztańdaı ánshilerdi, nebir óner sheberin, oıshyldardy túletip, tárbıeleri sózsiz degen asyl úmit. Bul – uly Muhańnyń da armany edi. M. Áýezov 1957 jyly qyrkúıek aıyndaǵy sońǵy kelgen, elmen qoshtasýdaı bolǵan saparynda Qaraýylda sóılegen sózinde bylaı dep armandaı, asqaqtaı, úmitpen tolǵanǵan eken: «... Apyraý, Shyńǵystyń eli men jeri, seniń uıqyda túsimnen, oıaýda oıymnan ketken jeriń bar ma, aıtyńdarshy! ... Meniń sizderge aıtaıyn degen armandy, ıá asyl armandy jáne bir sózim. Shyńǵystyń eli men jeri: sender dúnıege Abaıdy bergensińder... Sender áli de halqyma Abaıdaı perzent beresińder... berýge tıissińder... beresiń (jazýshy osy jerde kózine jas alypty) . Men sony kóre almaı ketip bara jatyrmyn. Álde, sol myna qara tabandarym arasynda tur ma eken? Meni osyndaı oı býnaıdy jurtym» depti. Qandaı asyl arman, aq tileý, qamqor júrek! Búgingi bizdiń tilek te osyndaı. Bolashaqta uly Muhań armany júzege assyn, Shyńǵystaý keleshekte Abaıdaı, Shákárimdeı, Muhtardaı uldar tolǵatsyn.
Erlan SYDYQOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık,
Náýbát QALIEV,
EUÝ professory, saıası ǵylymdar doktory
