Arhangelka aýyldyq okrýgi aýmaǵynda múıizdi iri qara malynan brýsellez aýrýynyń shyǵýyna baılanysty shekteýdiń jarııalanǵanyna ájeptáýir ýaqyt bolǵanyna qaramastan epızootııalyq qaýipsizdik sharalary júıeli túrde júrgizilip otyr dep aıtý qıyn. Árıne, dabyl qaǵylysymen epızootııaǵa qarsy kúres jasaǵy jetip, aýrý maldar oqshaýlanǵan.
Sanıtarlyq soıý oryndaryna ótkizilgen. Degenmen jeke kásipkerdiń brýsellezge shaldyqqan maldary mezgilimen suryptalyp, oqshaýlanǵanda 11 adamnyń qanynan kesel belgileri tabylmas edi. Anatolıı Shýshomoın jetekshilik etetin «Er-Agro» JShS-i indettiń negizgi taralý kózi sanalǵanymen, túpteı kelgende, jiptiń bir ushy «Janbaı» sharýa qojalyǵyna kelip tireledi. Turǵyndardyń janaıqaıynan keıin máseleniń mán-jaıyn anyqtaý maqsatymen aldymen at basyn feldsherlik-ambýlatorııalyq pýnktke tiredik. Onyń meńgerýshisi derekter bermek túgili aty-jónin aıtýdan bas tartty. Eshbir adam zardap shekken joq degen emeýrin tanytyp, at-tonyn ala qashty.
Soǵan qaraǵanda bolǵan oqıǵaǵa boıamasyz túsinik berýdiń ornyna jasyryp-jasqaýǵa beıim be dep qaldyq. Esesine aýyl turǵyny Toǵjan Jarasbaeva jaıyp salǵan shyndyqtan biraz jaıtqa qanyqqandaı boldyq. Mektepte muǵalim bolyp jumys isteıtin otaǵasynyń aýrýhanada emdelip jatqanyna jarty aıdan asypty. Uzaq jatýyna alańdaýly. Áýkesi jer syzǵan eki sıyrdan aýrý qozdyrǵyshtary tabylysymen birden etke ótkizýge týra kelgen. «Jylyna eki ret tekserip, qan alyp turatyn. Aıaqasty saıtandaı sap ete qalǵan indettiń saldarynan talaı otbasy nápaqasynan qaǵylyp qaldy. Keseldiń qaıdan kelgenin eshkim ashyp aıtpaıdy. Suraı qalsaq ózimizdi kinálap shyǵa keledi. О́temaqyny qashan óteri belgisiz», deıdi Toǵjan muńyn shaǵyp.
Biz «Er-Agro» JShS-i dál aýyl irgesinde turǵyzǵan mal qoralaryn baryp kórdik. Veterınarlyq zańnamalar men zooveterınarlyq talaptarmen úılespeıtini kórer kózge badyraıyp tur. Ǵımaratty salýǵa eshqandaı qujat rásimdelmegen. Ony aýdandyq veterınarııa bóliminiń jetekshisi Syrǵabek Baıjanov ta moıyndady. Oǵan kim ruqsat berdi, baqylaý nege jasalmady degen saýalymyzǵa jaýap bere almaǵan kúıi jer shuqydy.
– «Er-Agro» seriktestigi maldardy ózge sharýashylyqtan ruqsat qujatsyz ákelýdi ádetke aınaldyrǵan. Osy sebepti juqpaly aýrý jeke sektordyń malyna da taralyp otyr. Memlekettik jobalarǵa qatysý úshin ár fermada tirkeý nómiri bolýy tıistiligine qaramastan bul talap ta óreskel buzylǵan. Soǵan qaramastan jeńildetilgen sýbsıdııany qalaı alǵany tańdandyrmaı qoımaıdy. Qazir bul sharýashylyqta úkimettik baǵdarlama boıynsha ákelingen maldan 40 bas qalǵan. Munyń bári zańsyzdyqtarǵa kóz juma qaraý saldarynan, – deı kelip, janymyzda jolbasshy bolyp júrgen Vrýır Gevorkıan byltyr alǵashqy aýrý belgileri bilinisimen dabyl qaqqanyn, jergilikti bılik durys qulaq aspaǵan soń oblys basshylyǵyna deıin barǵanyn jetkizdi. Ol osynda aýyldyq kooperatıv birlestigin quryp, turǵyndardan et, sút ónimderin jınaýdy uıymdastyrýǵa bel sheshe kirisipti. Kóldeneń kók attydaı kılikken keleńsizdik qolyn shiderlep baılap tastaǵan tárizdi.
Biz oryn alǵan jaǵdaıǵa oraı oblys ákiminiń birinshi orynbasary Aıdarbek Saparovpen áńgimeleskenimizde, ol erekshe juqpaly jáne epızootııalyq keselderdiń aldyn alý, dıagnostıkalaý sharalary júıeli júrgiziletinin, udaıy baqylaýda ustalynatynyn, qarjy jetkilikti mólsherde bólinetinin aıta kelip, kóp jaǵdaıda jekelegen qojalyqtar men qoǵamdyq mal ıeleri mańyzdy mindetke júrdim-bardym qaraıtynyn, ult densaýlyǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý sekildi ortaq talapty oryndaı bermeıtinin ashyp aıtty. Oǵan naqty mysaldar keltirdi. Esil aýdanynda seriktestik dırektorlary ózara ýaǵdalasyp, maldardy almastyrǵan. Onyń aqyry juqpaly derttiń týyndaýyna soqtyrǵan.
Ǵ.Músirepov aýdany «Malaıa Bobrovka» fermerlik sharýashylyǵy veterınarlyq baqylaýsyz Qostanaı oblysynan brýsellezben aýyratyn maldar ákelgen. Keıin aýdannyń birneshe sharýashylyǵynda osy aýrýdyń oshaqtary tabylǵan. Tımırıazev aýdanyna qarasty «Kereı» sharýa qojalyǵynyń basshylyǵy veterınarlyq qyzmettiń kelisiminsiz 200 bas iri qara maldy syrttan satyp alǵan. Kóktemge salym sıyrlardyń túsik tastaýy kúdik týdyryp, alynǵan synamalar nátıjesinde brýsellezge shaldyqqany belgili bolǵan. Tabynnyń jartysy etke jóneltilgenimen qalǵan maldy bergisi joq. Sanıtarlyq soıýǵa ótkizbeýdiń amal-aılasyn qarastyryp, sotqa júgingen. Sot qaıtadan synama alý jóninde sheshim shyǵarǵan. Yrǵalyp-jyrǵalyp, ýaqyt ozdyrýdyń sońy jaǵdaıdy ońaltýdyń ornyna kúrdelendirip jiberýi ábden múmkin.
Demek, Aıdarbek Seıpilulynyń sózi negizsiz emes. Veterınarııa basqarmasynyń basshysy Altynbek Abdollaevtyń aıtýynsha, okrýgterde 177 veterınarlyq qosyn ornalasqan. Bul salada 500-ge jýyq mal dárigeri jumys istese, úshten ekisi aýyldyq jerlerde. Byltyr bir myńǵa jýyq veterınarlyq zańnamanyń buzylý oqıǵasy tirkelgen. Zańdy jáne jeke tulǵalarǵa qatysty 800-deı uıǵarym shyǵarylyp, 364 ákimshilik aıyppul salynǵan. Tórt sharýashylyqqa shekteý qoıylǵan. Oblysta saryp keseline shaldyqqan maldardyń sany respýblıkalyq kórsetkishten tómen bolsa da toqmeıilsýge áste bolmaıdy.
Birqatar fermada sanıtarlyq ótkizý oryndary, jas tólder bólimsheleri qarastyrylmaǵan. Veterınarlyq jáne zootehnıkalyq qyzmetter júıesi qurylmaǵan. Bárinen de mal sharýashylyǵy baǵdarlamalaryn júzege asyrýdy jeleý etip, arnaýly ruqsat qujatynsyz mal satyp alý oqıǵalarynyń tyıylmaı kele jatqany qynjyltady. Birer jyl buryn Rassvet okrýgine qarasty Semıpolatnoe eldi mekeninde jarııalanǵan karantın de basqalarǵa sabaq bolmaǵan sııaqty. Osy aýyldyń N.Chernyshov esimdi turǵyny aýrý maldardy dereý etke jóneltýdiń ornyna jón-josyqsyz baıbalam salý arqyly qoǵam nazaryn aýdarmaq bolǵan. Alty ret sottasyp, aıǵaı-shýdan eshteńe ónbegenine qazir qatty ókinýli. Áli kúnge deıin 1,7 mıllıon teńge aıyppuldy óteýmen keledi. Endi mine, osy okrýgte ornalasqan «Janbaı» sharýa qojalyǵynan shyqqan juqpaly aýrýdyń jeke sektorǵa taralýyna «Er-Agro» seriktestiginiń esh qujatsyz ákelgen 65 bas asyltuqymdy gereford sıyry basty sebep bolǵan.
Tipti mindetti karantındik sharalardy júrgizýdi qajet dep tappaǵan. Sóıtip Arhangelka aýyldyq okrýgi boıynsha eki júzden astam mal pyshaqqa ilikken. Endi juqpaly dert kórshi Novokamenka eldi mekenine de tarala bastaǵany baıqalady.
Sanaly ǵumyrynyń 47 jylyn veterınarııa salasyna arnaǵan bilikti mal dárigeri Álim Tólebaevtyń myna pikiri oı salady.
– Úkimetten, oblys tarapynan júıeli kómektiń berilip jatqanyna qaramastan jergilikti jerlerde pármendi sharalardyń sıyrquıymshaqtanyp ketetinin, tapsyrmalardyń júrdim-bardym oryndalatynyn tájirıbeden kórip júrmiz. Byltyr Arhangelka okrýgi boıynsha qan alý jospary oryndaldy degen aqpardy turǵyndar áshkere etti. Teksere kelgende otyz shaqty otbasynyń maly qamtylmaı qalǵany belgili boldy. Myna «qyzyqty» qarańyz. «Janbaı» sharýa qojalyǵynan aýrý mal shyqty degen sybys taralysymen «Er-Agro» seriktestigi odan ákelingen maldyń bir bóligin keri aparyp tastaǵan. Taıynsha aýdanyna qarasty «Alabota» asyltuqymdy kásipornynan satyp alynǵan qunajyndar esh qujatsyz ákelingen. Keı maldar jalpy tizimde júrgenimen, sanda bar da sanatta joq. Olardan alynǵan synama zerthanaǵa saqtaýǵa tapsyrylýy tıis emes pe? Mundaı kózboıaýshylyqtardy aýdandyq veterınarlyq stansanyń basshysy Ismaǵzam Qudasov jaqsy bilgenimen, kóz juma qaraıdy. Qanshama qyzmettik hat jazylsa da, kemshilikterden qorytyndy shyǵarýǵa asyǵar emes.
Ashyǵyn aıtý kerek, okrýgterde jumys isteıtin mal dárigerleriniń mehnatty qyzmetin jeńildetý joldary oılastyryla bermeıdi. Eńbek shartynda qarastyrylmaǵan birqatar mindetti oryndaýǵa májbúr. Jalaqy atqarylǵan jumystyń kólemi men jasalǵan aktiler negizinde tólenýi, mal sanyna qaraı kómekshi berilýi tıis degen talaptar jıi buzylady. Roshınsk aýyldyq okrýginde qanshama qarjy jumsap, veterınarlyq pýnkt ashylǵanymen jumys istemeıdi. Menińshe, elektr stansa, fotoapparat, smartfon sekildi kereksiz zattardyń ornyna qajetti qural-jabdyqtar alynsa tıimdi bolar edi. Basshylar jyldyq emdik ótemaqyny esh kedergisiz alsa, mal dárigerleri úshin qol jetpes arman, – dedi oıyn búkpesiz aqtarǵan maman.
Túrli juqpaly mal keselderiniń aldyn alý, taralýyna jol bermeý, adamdardyń densaýlyǵyna nuqsan keltirmeý jergilikti atqarýshy organdardyń pármendi baqylaýy men memlekettik veterınarlyq-sanıtarlyq qyzmettiń sapaly atqarylýy nátıjesinde júzege asatynyn eskersek, mańyzdy mindetke salǵyrt qaraý joǵarydaǵydaı keleńsizdikterge kıliktireri sózsiz.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Qyzyljar aýdany
