О́ıtkeni kópshilikke bul pikirdiń ózi shyndyqtan onsha alys ta emes, árqaısymyzdyń kúndelikti kórip, ishten tynyp kúńirenip júrgen jaǵdaı bolsa, qaıtersiz.
Aýlalarda uzaqty kún, túnniń bir ýaǵyna deıin kóbine dop teýip, ıá basqadaı oınap júrgen jas óskin balalardyń oryssha aıqaı-shý, shat daýystary jer jaryp, jańǵyryǵyp jatady. Arasynda oryssha tuzdyqty bylapyt sózder de ketip jatady. Aıaldamalarda, avtobýstarda, saýyq-saýda oryndarynda súıkimdi kishkentaı ǵana jetkinshek ul-qyzdarmen oryssha sóılesip turǵan ájelerdi, jas analardy kóresiz. Bir qyzyǵy, álgi súıkimdi bala sýdyratyp oryssha shúldirlep jatqanda birtúrli, súıkiminen aırylyp júre beretin sııaqty. Árıne, ara-arasynda, oqta-tekte qazaqsha sóılesýshilerdi de ushyratasyz, biraq ondaı jubanysh tym sırek, kótermelep aıtsaq, onnyń biri ǵana.
Kóńilge tipten qonbaıtyn bir túsiniksiz nárse sol, kúlli sabaq qazaq tilinde júretin, jas urpaǵymyzǵa bilimdi ana tilimizde berip jatqan qazaq mektepterine bara qalsańyz, onda da kóretinińiz – úziliske shyqqan oqýshylardyń dálizderde, aýlalarda bir-birimen oryssha shýlasyp, dýyldasyp jatqany. Ásirese, osy bir jaǵymsyz jaıt aqylǵa múldem syımaıdy-aq. Tildi, dildi, dástúrdi saqtaıdy dep úmit artyp ulttyq mektepte oqytyp jatqan, ult bolashaǵy deıtin qarakóz baldyrǵandardyń óz ana tiline degen mundaılyq nemquraıdylyǵy, selt etpes samarqaýlyǵy qaıdan shyǵady, qaıdan týyndaıdy? Jandy jaralaıtyn, kóńildi nalalaıtyn osyndaı keleńsizdikterdiń túp tamyry qaıda jatyr, sińirdeı sozylyp bitpeı qoıǵan siri sebebi nede?.. Iá, sharasyzdyqtan suraqty osylaı qoıýǵa týra keledi.
Álbette, osy bir taǵdyrsheshti máselede eshkim de kináni óz moınyna alýǵa qulyqsyz. «Buǵan kináli teledıdar men ınternet» deıdi jelidegi bir jazarman. Ekinshisi orta men kósheni kinálaıdy. Úshinshisi bar kináni ana sútimen birge ana tilin darytpaǵan, náresteni sharana kezinen bastap ýyz tárbıege jarytpaǵan ata-anaǵa aýdarady. Endi bireýler syn jebesiniń ushyn balabaqsha men bilim berý salasyna ákelip tireıdi. Bulardyń eshqaısysyn durys emes, orynsyz dep aıta almaspyz. Soǵan qosa, óz tarapymyzdan qazaq tilin qazaq urpaǵynyń meńgerýi oraıynda osyndaı túıtkildi qıyn jaǵdaı qalyptasýynda eń aldymen qazaqtyń ózi kináli der edik. Iá, ózimiz.
Biraq kinálini izdep taýyp, aıybyn betine basqannan másele ózdiginen sheshile qalmasy jáne anyq. Jurttyń bári pragmatık bolyp alǵan. «Ulttyq namys» degen nársege, juqalap aıtqanda, pysqyrmaıtyn bolyp barady, ári-beriden soń soǵan shaqyryp pafosty áńgime aıtqan paqyryńnyń ózin kúlki qylady. Qaıtemiz, «qazaq pen qazaq bir-birimizben qazaqsha sóıleseıikshi» degen rııasyz jón sózge de ılikpegen qazaqpyz ǵoı. Balasymen áýeli ózi bastap basqa tilde sóılesýshi qandastarymyz «nege bulaı?» degenińe bet baqtyrmaıdy, solaı bolýynyń, qazaq balasynyń tili qazaqsha emes, oryssha shyǵýynyń myń túrli syltaý-sebebin alǵa tartady. Qalaı úgitteseńiz de, qazaq tiline ıimeıdi, yqylas tanytpaıdy. Oıpyrym-aı, óz qazaǵyna ógeı bolarlyqtaı qazaq tili neden jazdy dep keı-keıde qapalanatynymyz da osyndaıda.
Árıne, ısi qazaq barda, táýelsiz Qazaq eli barda qazaq tili de bar, ómir súre bermek. Barlyq basqa halyqtardyń tilderi sııaqty, qazaq tili de sanǵasyrlyq zamandardyń tolaǵaı tolǵaǵymen dúnıege kelgen. Kıesi qara jerden de aýyr, ulttyń bar qasıetin boıynda saqtaǵan sondaı qazynaly qara qazan tilimizdi qurmettemeý, kúndelikti ómirdegi qoldanysyn kúrmep ustaý eshbir qısynǵa kelmeıdi. Problemanyń asqynǵany sonshalyq, bul ot basynda, oshaq qasynda aıtylyp sheshiletin másele tóńireginen múldem alystap ketken. Qazaq tiliniń memlekettik mártebesi is júzinde, naqty ómirde Ata Zańda aıtylǵandaı dárejede kórinis tabýy úshin qosymsha tetikterdi zańnamalyq túrde iske qospasa, istiń ilgeri basýy neǵaıbil.
Osy arada mynadaı bir oı keledi. Antıkalyq dáýirdiń ǵulamasy Arhımed: «Meniń qolyma tutqa berińdershi, men dúnıeni tóńkerip tastaıyn!» degen eken. Sol sııaqty, qazaq tiliniń ýaqyt ótken saıyn meńdegen máselelerin birjola sheshý úshin jańaǵydaı bir myqty tutqa qajet sııaqty. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ondaı tutqa – qazaq tiline degen qajettilik. Zańdy negizde tildiń qoldanys aıasyn barynsha keńeıtetin ómirlik jaǵdaılar týǵyzylmasa, memlekettik mekemeler, qarjy, bank, sot júıeleri memlekettik tilge sóz emes, is júzinde kóshpese, qazaq tiliniń basyndaǵy qazirgi bulty tarqamaıdy. Qazaq tiliniń qydyryndaı qutqarýshysy, barlyq túıtkildi máselelerin tóńkerip tastaıtyn tutqasy − ana tilimizge degen qajettilik deıtinimiz de sondyqtan.
Bir qýanyshty habar: Astana irgesindegi Qoıandy aýylyndaǵy mektepte bıyl 18 qazaq synyby ashylatyn bolypty. Soǵan jalǵas Talapker, Qosshy aýyldarynda da qazaq synyptary jyldan-jylǵa kóbeıe túsip otyr. Til tutqasy, qazaq tiline degen qajettilik osy jas jetkin bolashaǵymyz úshin aýadaı qajet.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
