Mınıstrlikterdiń ýáji qandaı?
Taıaýda Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Arman Evnıev áleýmettik jeli arqyly saýaldarǵa jaýap berip, janar-jaǵarmaı baǵasyn tizgindeýge qatysty atalǵan mınıstrliktiń atqarǵan sharalaryn baıandady, baǵanyń qubylýyna qatysty pikir bildirdi. Birinshi vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, bıyl kóktemgi egis jumystaryn turaqty júrgizý úshin Energetıka mınıstrligi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip «Kóktemgi egis jumystaryna dızeldik otyndy jetkizý boıynsha munaı óńdeý zaýyttaryna oblystardy bekitip berý kestesin» ázirlep, bekitken. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jyl saıyn oblys ákimdikterimen birlesip aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerge (AShTО́) qajetti janar-jaǵarmaı kólemin anyqtap, Energetıka mınıstrligine egis jáne egisti jınaý jumystaryn júrgizýge arnalǵan AShTО́ úshin dızeldik otyndy jetkizý kólemi týraly usynystardy engizedi. Biraq josparly jumystyń nátıjesi fermerlerdiń kóńilinen shyqpaı tur. Sebebi, baǵa áli de bolsa qymbat. A.Evnıev kúzgi jıyn-terin naýqanyna daıyndyq sharalaryn erterek bastap, eki mınıstrlik ókilderiniń, fermerlerdiń jáne de tasymaldaýshy operatorlardyń basyn qosyp jıyn ótkizgenin, onda ár tarap baǵaǵa qatysty oılaryn ortaǵa salǵanyn, ár aıdaǵy dızel qunyn bekitip otyratyndaryn aıtty.
− Sońǵy eki jylda memleket tarapynan kógildir otyn qunyn rettep otyrý júıesi toqtatyldy. Naýqan kezinde baǵanyń aspandap ketpeýi úshin Aýyl sharýashylyǵy, Energetıka mınıstrlikteri men operator kompanııalar jáne fermerler odaǵy birigip, ár aıdaǵy baǵany bekitip otyrý júıesine kóshtik. Fermerler úshin shilde aıyndaǵy barlyq tarap boıynsha bekitilgen dızel otynynyń baǵasy – 163 teńge. Shilde aıyna josparlanǵan jumystyń 92 prosenti oryndalyp, janar-jaǵarmaı fermerlerge jetkizildi. Baǵasy tólendi. Endi tamyz aıyna jasalatyn kelisim boıynsha baǵa 1 teńgege ósip, lıtrine – 164 teńge bolyp otyr. Otyn kólemi jetkilikti. Al joǵarydaǵy kelisim boıynsha qyrkúıek aıynda baǵa óspeıdi, kerisinshe tómendeýge tıis. Naqty qanshaǵa tómendeıtinin aıta almaımyn. Sonymen qatar, qazan aıyndaǵy baǵa qyrkúıek aıyndaǵy baǵadan tómen bolýy kerek, bul da ortaq kelisimde qarastyrylǵan. Kelisim 1 shildede bekitilgen bolatyn. Búgingi janar-jaǵarmaı beketterindegi lıtrine 180-200 teńge degen baǵanyń fermerlerge qatysy joq, – dedi Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri.
Dızel qunynyń ósýine yqpal etip otyrǵan faktordy A.Evnıev ár oblys ákimdikteriniń ártúrli tasymaldaýshy operatorlarmen jumys isteıtindigimen baılanystyryp otyr.
− Janar-jaǵarmaıdy otandyq fermerlerge tasymaldaıtyn jalǵyz operator bolýy múmkin edi. Mysaly, «QazMunaıGaz». Tasymaldaýshy dánekerler arasyndaǵy árbir tıyn úshin qanshama daýlastyq. Sharýalarǵa dızel otynyn jetkizetin benzovozdar jaqyn ornalasqan sharýa ortalyqtaryna qosymsha 10 teńgeden, shalǵaı ornalassa – 15 teńgeden alady. Bul somaǵa jetkizý quny men operatorlardyń qyzmeti kiredi. Alaıda janar-jaǵarmaı tasymaldaıtyn operatordy ár oblys ózi tańdaıdy. Al qaı óńir qandaı operator tańdaıtyny, onyń kelisilgen baǵasy qandaı bolatyny ashyq emes. Osydan barlyq oblystaǵy fermerler zardap shegýi yqtımal. Bul máseleni sheshý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan sharýa qojalyqtaryna «QazMunaıGaz» kásipornyn operator retinde bekitý qajettigi týraly usynys aıtqan bolatynbyz,– deıdi A.Evnıev.
Búginde «QazMunaıGaz О́nimderi» JShS Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Aqmola, Qostanaı oblystaryna janar-jaǵarmaıdy jetkizýshi operator retinde bekitilgen. Mekemeniń bas dırektory Qýandyq Qulmurzın janar-jaǵarmaıdyń aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshilerine jetkizilý kestesimen tanystyryp:
– Munaı óńdeý zaýytynda JJM 1 lıtri 148-149 teńgeni qurasa, ony munaı saqtaý bazasyna jetkizý quny ǵana esepke alynady. Bizdiń baǵamyz Aqmola oblysy boıynsha – 166-167 teńge, Qostanaı oblysynda – 165-166 teńge, Shyǵys Qazaqstanda – 169-170 teńge, Soltústik Qazaqstan úshin – 168-169 teńge. Biz, operatorlar baǵanyń qubylmaýyn jiti qadaǵalaımyz. Desek te, bizden basqa da operatorlar bar, olar baǵany qalaı qoıatynyna ózderi jaýapty, – dep túsindirdi.
Al munaı bıznesine qatysýshy iri kompanııalardyń biri, munaı ónimderin operatorlarǵa jetkizýmen aınalysatyn «PetroleumOperating» JShS bas dırektory Ashat Qalıaqparovtyń aıtýynsha, baǵa naryq oıynshylarynyń dıalogy arqyly qalyptasady. Eki mınıstrliktiń bekitken kestesi boıynsha munaı ónimderi MО́Z-den 150 teńgeden shyǵady. Al dızeldik otyn quny keıbir janarmaı stansalarynda 182-187 teńgege jetken.
Bekitilgen kestege qaramastan, ár tasymaldaýshy, qyzmet kórsetýshi mekeme baǵany ózinshe qubyltyp otyrǵanyn kórýge bolady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osy máseleni sheshý úshin usynys ázirlep otyr eken. A.Evnıev sıfrlandyrý aıasynda satyp alý júıesin, kelisimshart jasasýdy onlaın túrde júzege asyrý arqyly aqparat ashyqtyǵyn qamtamasyz etýdi josparlap otyrǵanyn aıtty.
− Kez kelgen fermer úshin elektrondy túrde ótinish berý arqyly operatordyń qyzmet qunyn tańdaý múmkindigi qarastyrylǵan. О́z kezeginde operatorlar da básekege qabilettilikti arttyrý úshin sapaǵa jumys isteıtin bolady. Mundaı joba keıbir óńirlerde iske asyp úlgergen, qoldau.kz portaly arqyly arzan dızel otynyn alý úshin 105 fermer elektrondy ótinish berdi, – deıdi birinshi vıse-mınıstr.
«Aqparattyq esepteý ortalyǵy» AQ pavlodarlyq bólimshesiniń basshysy Janar Slamovanyń aıtýynsha, shilde aıynan bastap jeńildikpen beriletin dızel otynyn bólý boıynsha oblysta qanatqaqty joba júzege asyryla bastaǵan. Taýar óndirýshiler portalda alqaptardy belgilep, jer ýchaskeleri boıynsha 2016-2018 jyldar aralyǵyndaǵy úsh jyldyq buıryqtar men bıylǵy jospardy engizedi. Júıe avtomatty túrde qashyqtyqtan jerdi tekseredi de, aýyl sharýashylyǵy basqarmasy sol jerde avtomatty túrde bólinetin dızel otynynyń kólemin esepteıdi. Egistik alqaptarynyń kartasy kórsetilgennen keıin bir kúnniń ishinde ótinishterdi qabyldap, fermerge kvota bekitedi. Osylaısha fermer operatormen portal arqyly elektrondy kelisimshart jasaıdy. Mundaı jańashyldyq arzandatylǵan dızel otynyn ádil bólý úshin jasalyp otyr.
Sharýalar nege narazy?
Bıylǵy kúzgi naýqan kezindegi baǵanyń kúrt qymbattaýy saldarynan egin alqaptarynyń 20 prosenti orylmaı qalýy múmkin degen aqparatty estigennen keıin «Qazaqstan fermerler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Aqmola oblysy fılıalynyń tóraǵasy Qanat Tańatulyna habarlasyp, mán-jaıdy ózinen surap bildik.
− Sharýalar egin egýge daıyndala bastaǵan kezde Energetıka mınıstrligi túrli syltaýmen baǵanyń qymbattaǵanyn jarııalaıdy. Dál osy ýaqytta munaı óndeıtin zaýyttardyń biri jóndeýge jabylady. Bul máseleni sheshýge Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ázirge shamasy kelmeı otyr. Búginde arzandatylǵan janar-jaǵarmaıdyń tonnasy – 206 myń teńge. Osynyń saldarynan egin alqaptary orylmaı qalýy múmkin. Egin egip, násibin kórem degen sharýa erteń shyǵynǵa bataıyn dep tur, – dep kúıinishin bildirdi Qanat Tańatuly.
Onyń aıtýynsha, Fermerler odaǵy aksız arqyly salyq saıasatyn ózgertý jáne de sýbsıdııa berý máselesin kóterip, Úkimettiń 500-shi qaýlysyna ózgertýler engizýdi kózdep otyr.
– Bizdiń oıymyzsha janar-jaǵarmaı baǵasynyń bıdaıǵa qatysy 1/3 bolý kerek, 1 tonna janar-jaǵarmaı 3 tonna astyqtyń baǵasynan aspaýy shart. Búginde bir tonna dızel quny bir tonna bıdaı qunynan 4-5 ese qymbat bolyp otyr, – dedi fermer. Q.Tańatulynyń aıtýynsha, Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri A.Evnıev joǵaryda aıtqan baǵany turaqtandyrýǵa qatysty kelisimnen Fermerler odaǵy habarsyz. Eshqandaı hattamalarǵa qol da koıylmaǵan.
− Biz basynda bul suraqty A.Evnıevtiń qatysýymen Energetıka mınıstirliginde, «Atameken» UKP-da talqylaýǵa salǵanbyz. О́kinishke qaraı Energetıka mınıstrliginiń ókilderi sharýalardyń pikirine qulaq salmady, al Aýyl sharýashylyq mınıstrligi men «Atameken» UKP ózderiniń dármensizdigin kórsetti. Sondyqtan BAQ ókilderindegi shý qoldan jasalǵan joq, oǵan aýyldardan, fermerlerden kelip jatqan hattar dálel. Qajet bolsa, biz kelisimsharttardy da kórsete alamyz, – dedi «Qazaqstan Fermerler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Aqmola oblysy fılıalynyń tóraǵasy.
Onyń aıtýynsha, sharýashylyqtaǵy másele munymen bitpek emes. Elimizdegi usaq jáne orta sharýashylyqtardaǵy san túıinniń kúrmeýi kúrdelenip barady.
− Statıstıkaǵa júginsek, eldegi tehnıkanyń 80%-i eskirgen. Ony jańartýǵa bólingen qarajat máseleniń 1,5%-in ǵana sheshýge jetedi. Otandyq tehnıka bizde joq dep aıtýǵa bolady. Al sheteldik tehnıkanyń baǵasy óte qymbat. Qymbat bolsa da, sharýashylyqtar qaryzǵa belsheden batyp, sol tehnıkalardy satyp alýǵa májbúr, – dedi Q.Tańatuly.
Baǵa jaqyn arada tómendemeıdi
Taıaýda Energetıka vıse-mınıstri Bolat Aqsholaqov dızel otyny baǵasynyń kúrt ósýine qatysty málimdeme jasap, máseleniń mán-jaıyn túsindirýge tyrysqan-dy. Onyń sózine sensek, sońǵy ýaqytta dızel otynyn tutyný kólemi artyp, onyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵy jáne temir jol salalaryn qamtamasyz etýge jumsalyp otyr. Ekinshiden, Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttik júk tasymalynyń artýy jáne ishki naryq pen kórshi elderdiń shekaralas aımaqtardaǵy baǵanyń dısparıtetine baılanysty otynnyń shekara asyp ketýi de negizgi sebepterdiń biri. Sonymen qatar, úshinshi munaı óńdeý zaýyty modernızasııalaýdan ótkizilgen. Shymkenttegi MО́Z modernızasııalaýdyń ekinshi kezeńinde tur. Olar endi qyrkúıekten bastap jumys istemek.
Energetıka vıse-mınıstriniń aıtýynsha, kóktemde 375 myń tonna dızel otyny shyǵarylsa, kúzgi mezgilde 394 400 tonna dızel otynyn óndirý josparlanyp otyr. Qazaqstannyń ár bóliginde jıyn-terin maýsymy ártúrli bolady. Mysaly ońtústikte astyq jınaý aıaqtalǵan kezde soltústikte endi bastalady. Josparlanǵan kólem oblystarǵa teńdeı bólingen.
Al baǵanyń ósý máselesin munaı óndirýshi, jetkizýshi kompanııalar qalaı túsindiredi? Osy rette «Kazenergy» qaýymdastyǵynyń munaı-gaz jáne energetıkalyq damý jónindegi atqarýshy dırektory Rústem Qabjanov: «Baǵa ósimi tek bir mekemege baılanysty emes. Negizgi másele shıkizatqa, munaıǵa tireledi. Birneshe jyl buryn daǵdarys kezinde munaıdyń 1 barreli 30 dollarǵa deıin túsip ketken bolatyn. Ol kezde munaı óndirýshi kompanııalar baǵany ózderi rettegen. Dál qazir barrel quny ósse de zaýyttarǵa shıkizattyń tıisti kólemi barady. Memleket tarapynan zańdy turǵyda dızel otynynyń baǵasy rettelmeıdi, baǵany naryq bılep otyr. Memleket dızeldik otyndy sýbsıdııalamaıdy», dedi ol.
Energetıka vıse-mınıstri Bolat Aqsholaqov jasaǵan málimdemege súıensek, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EEO) aıasynda 2025 jyly biryńǵaı janar-jaǵarmaı naryǵyn qurý týraly ortaq kelisim jasalmaq. Ol uıymǵa múshe elderdegi kógildir otynnyń baǵasy qandaı bolsa, Qazaqstan da soǵan saı baǵany ózgertýge múddeli ekenin jetkizdi. Eskeretin bir másele, kórshi Reseıdegi janar-jaǵarmaı quny bizdegiden eki ese joǵary. Reseı statıstıka komıteti bekitken 2018 jyldyń maýsym aıyndaǵy AI-92 markaly benzınniń quny 73,43 teńgeden joǵary bolsa, AI-95-tiń quny Qazaqstandaǵy baǵadan 69,87 teńgege qymbat. AI-98-diń quny da sharyqtap tur, eki el arasyndaǵy baǵa aıyrmashylyǵy 80 teńgeni quraıdy. Al otandyq sharýalardy shyryldatqan dızel baǵasyndaǵy aıyrmashylyq – 63,37 teńge. Energetıka naryǵynyń mamany Sergeı Smırnovtyń aıtýynsha, EEO aıasynda biryńǵaı janar-jaǵarmaı naryǵyn qurý týraly kelisimdi júzege asyrý úshin baǵa 2025 jylǵa deıin qymbattaı beredi. Qazaqstandyq otynnyń quny kórshi Reseıdegi baǵamen sáıkes kelmeıinshe, baǵa turaqtanbaıdy degen pikir bildirgen bolatyn maman. О́ıtkeni qoǵamda Reseıdegi baǵa Qazaqstandaǵymen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary degen túsinik qalyptasyp keledi. Biraq kórshi elde janarmaıdyń ózindik qunynyń 7-10 prosenti shıkizattyń qunynan, 50 prosentten astamy salyqtan quralsa, bizde benzın qunynyń 60 prosenti shıki munaıǵa, 10 prosenti salyqqa tıesili. Sergeı Smırnovtyń aıtýynsha, ishki naryqty otandyq janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etý úshin MО́Z-derdi jańǵyrtyp, onyń qýatyn tolyq paıdalaný úshin jylyna 17,5 mıllıon tonna shıki munaı óńdeý kerek dep josparlanǵan. Alaıda Qashaǵan, Qarashyǵanaq, Teńiz syndy ken oryndaryn ıgerýshiler munaıdy syrtqa tasymaldaýǵa múddeli. Iаǵnı jańǵyrtylǵan MО́Z-der tolyq qarqynmen jumys isteýge qajet shıkizatpen qamtamasyz etilmeı qala ma degen qaýip týyndaıdy.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
