Tarıhy tereńnen bastaý alatyn Otyrar óńiri az zerttelip júrgen joq. Orta ǵasyrlarda Otyrar nemese Farab dep atalǵan qala Otyrar – Farab aımaǵynyń astanasy bolǵan. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, «Otyrar» ataýy – «qonys turaq», al, «Farab» – «ótetin jer, ótkel» maǵynasyn beredi eken.
Otyrar qalasynyń ataýlary ár jıhankezdiń jazbalarynda árqalaı atpen berilgen. Ásirese, Otyrar, Otyrarbend, Farab, Turar, Tanband, Tarban degen ataýlar jıi kezdesedi. Bir derekterde Farab ne Barab degen jer ataýy soǵdynyń Parab, ıaǵnı «ózenniń arǵy jaǵalaýy», «ótkel orny» degen sóziniń arabtyq grafıkalyq úlgisi bolyp tabylady. Al A.Ábdirahmanovtyń pikirine súıensek, Farab sózin Irannyń Pýrob, ıaǵnı «sýy mol, sýly jer» degeninen taratady.
Bul jerde qazirgi tańda atalyp júrgen Otyrar ataýynyń qashan paıda bolǵany, naqty qandaı maǵyna beretindigi týraly derek áli kúnge naqty bolmaı otyrǵany shyndyq.
Endigi kezekte, osy óńirden áli kúnge deıin ara-tura kezdesip qalatyn kóne ataýlar men kıeli oryndarǵa keler bolsaq, Naryn men Qaradarııa ózenderiniń Ferǵana qazanshuńqyryndaǵy qosylǵan jerinen bastaý alatyn Syrdarııa ózeni týraly alǵashqy derek Gerodottyń «Álem kartasy» eńbeginde aıtylady. Jalpy, qazirgi ýaqytta Syrdarııa ózeniniń kóne ataýlarynyń birneshe nusqasy saqtalyp otyr.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ýahıt Shálekenovtiń 90 jyldyq mereıtoıyna arnalyp shyǵarylǵan «О́negeli ómir» jınaǵynan Syrdarııa ózeni jaıynda qyzyqty málimet kezdestirýge bolady. Ǵalym Avesta kitabyna júrgizilgen zertteýlerine súıene otyryp Ranhy ózenin Syrdarııanyń eski ataýy degen pikirdi alǵa tartady.
Syrdarııa ózeniniń buǵan deıin de, budan keıin de kóptegen atqa ıe bolǵany belgili. Bulardyń ishinde kópshilikke tanys birqatar ataýlarǵa jeke toqtalatyn bolsaq, kóne grekterden jetken málimetten ózendi «Iаksart» ataýymen kezdestiremiz. «Yakhsha Arta», ıaǵnı, «Úlken marjan» ataýymen belgili bul ózendi Gaı Le Strenjdiń «Shyǵys halıfat elderi» atty eńbeginde Syrdarııa ózenin jergilikti halyq «Shash» ózeni dep ataıtyndyǵyn, al, XIV ǵasyrda mońǵoldar bul ózendi Gúlzarııan dep ataǵanyn jazady. Al túrikterdiń qoıǵan ataýy Syrsý bolsa, arabtardan jetken derekterde «Seıhýn» degen atpen atalǵany aıtylady.
Arheolog-ǵalym M.Qojanyń «Ortaǵasyrlyq Otyrar: Ańyzdar, Derekter, Zertteýler» taqyrybynda jaryq kórgen eńbeginde Syrdarııa ózeni men onyń eski arnalary týraly kóptegen ańyzdar men qundy derekter keltirilgen.
El arasynda Syrdyń orta aǵysyn mekendegen ulystar men taıpalardan qalǵan, qazirgi tańda umyt bola bastaǵan Shanshar, ShámilDúr, О́gizsaı syndy jekelegen etnoataýlar ara-tura kezdesip qalady. Qazirgi tańda bul ataýlar turaqty túrde qoldanylmasa da aýyzeki dıalektıkada, maqal-mátelder arasynda jáne epostyq jyrlar men ańyz-áńgimelerde kezdesedi.
Tarıhtan belgili, IH-H ǵasyr aralyǵynda Syrdyń orta jáne tómengi aǵysyn Oǵyz taıpasy mekendegen bolatyn. H ǵasyrdyń birinshi jartysy men
HI ǵasyrdyń basynda qypshaq taıpalarymen bolǵan urys nátıjesinde uly kósh oryn alyp, Syrdarııanyń orta jáne tómengi aǵysynda ornalasqan Oǵyz taıpalary qazirgi Túrikmenstan jerine kóshken bolatyn. Otyrar jerinde oǵyz taıpalarynan qalǵan Shanshar, О́gizsaı syndy etımologııalyq ataýlar kezdesedi.
Al Syrdarııa ózeniniń eski arnasy bolyp tabylatyn «О́gizsaı» ataýy da osy taıpalardan qalǵan bolýy múmkin degen pikir qalyptasyp otyr. Sonymen qatar Otyrar aýdanynyń ortalyǵy Sháýildir ataýy da oǵyzdardan qalǵan belgi bolýy múmkin degen pikir týyndap otyrǵany shyndyq.
Otyrar óńirinen anyqtalyp otyrǵan kóne ataýlardy zertteýde tarıhı-geografııalyq mańyzy men landshaftyq ereksheligine, sharýashylyǵyna basa nazar aýdarǵan durys sııaqty. Qazirgi tańda Otyrar óńirinde tolyqtaı bolmasa da toponımıkalyq ataýlar birshama zerttelgen. Aldaǵy ýaqytta zertteý jumysyn budan ári jandandyryp, keń aýqymda júrgizýdi qolǵa alý qajet.
Sábıt PÁRMENQUL,
Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń qyzmetkeri
