Keńes Odaǵy osydan 69 jyldaı buryn Semeı polıgonynda alǵash ret ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizdi. Qazaqstan tarıhynda bul kún qaıǵy-qasiret ákelgenimen, máńgi este qalady. Halqymyz ben jerimizdi ýlaǵan ıadrolyq synaq qyryq jyldaı ýaqytqa sozyldy. Osy polıgonda 450-den astam synaq jasalypty. Olardyń jalpy qýaty Hırosıma qalasyna tastalǵan bombanyń eki jarym myńyna teń eken.
Dúnıe júzinde qýat-kúshi jaǵynan ekinshi orynda turǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jaýyp, tajal otyn óshirý elimiz úshin ońaı bola qoıǵan joq. Ony «tunshyqtyrýǵa» Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qosqan úlesi ólsheýsiz boldy. Sonyń nátıjesinde keıbir «qysym-qarsylyqtarǵa» qaramastan Prezıdent 1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı ıadrolyq synaq-polıgonyn jabý týraly tarıhı Jarlyqqa qol qoıyp, halqyn ajal aýzynan, jerin ekologııalyq apattan arashalap qaldy. Sodan beri 27 jyl ótti, onda birde-bir synaq jasalǵan joq. Polıgonnyń úni máńgige óshti. Sol kúngi Qazaqstan halqynyń qýanyshy, Elbasyna degen shynaıy alǵysy sheksiz edi.
«1991 jyly 29 tamyzda bizdiń elimiz úshin de, búkil álem úshin de tarıhı mańyzy zor oqıǵa boldy. Bizdiń jerimiz ben halqymyzǵa 40 jylǵa jýyq qasiret shektirgen mılıtarızmniń eń ǵulamat synaǵy shırek ǵasyr buryn zańdyq turǵydan toqtatyldy», – dedi Memleket basshysy 2016 jylǵy tamyzda ótken «Iаdrolyq qarýsyz álem qalyptastyrý» atty halyqaralyq konferensııada sóılegen sózinde. Prezıdenttiń sol taǵdyrsheshti sheshiminen soń ıadrolyq derjavalar da polıgondarynda synaq ótkizýdi toqtatýǵa májbúr boldy. Qaýip-qaterdiń qara bultyn seıiltý de dál osyndaı edi. О́ıtkeni – bul elimiz halqynyń ondaǵan jyldar boıy kútken qalaýy bolatyn.
Bizdiń elimiz keıin álem boıynsha tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq qarý túrlerinen óz erkimen bas tartyp, halyqaralyq qoǵamdastyqty taǵy da tań qaldyrdy. Jasyratyny joq, sol kezde keıbir «aıtqyshtardyń» Qazaqstan óziniń atom arsenalyn ustaýǵa múmkindigi bolmaǵandyqtan bas tartty, degen pikirler aıtqany da esimizde. «Qazaqstan ýrannyń qory jóninen álemde ekinshi orynda, al óndirý boıynsha birinshi orynda tur, – degen edi Prezıdent atalǵan oǵash pikirge baılanysty. – Bizdiń elimizdiń ekonomıkalyq áleýeti keıbir «tabaldyryqta» turǵan memleketterdiń ishki jalpy óniminen artyq bolatyn. KSRO taraǵannan keıin bizde áskerı ıadrolyq baǵdarlamalardy júrgizetin mamandar da, qajetti ınfraqurylym da bar edi».
Rasynda da, Jer sharynda taǵy bir ıadrolyq derjavanyń paıda bolýy saıası erik-jiger men ýaqyttyń enshisinde edi. Biraq Qazaqstan óziniń erik-jigerin basqa máselede tanytty. Osylaısha, elimiz «Iаdrolyq klýbqa» múshe memleket bolýdan qaǵıdatty túrde bas tartty. AQSh jáne Reseımen birlesken maqsatta oqtumsyqtar men jarylǵysh quraldar zalalsyzdandyryldy. Keıinirek, óńirdegi ózge eldermen birge Ortalyq Azııany ıadrolyq aımaq dep jarııalaǵan Semeı kelisimine qol qoıyldy. Iаdrolyq qarýdy taratpaýdyń jáne ıadrolyq qarýsyzdanýdyń jahandyq úderisiniń jańa kezeńin bastap berdi. Bulaı deıtinimiz, 1991 jyldyń 29 tamyzyna deıin ıadrolyq qaýipsizdik salasynda negizinen ıadrolyq qarý túrlerin shekteý sharalary ǵana qoldanylyp kelgen bolatyn.
Anaý bir jyly Japonııanyń Fýkýsıma AES-inde oryn alǵan alapat apat búkil qoǵamdastyqqa beıbit atom keshenderi men nysandarynda qaýipsizdikti qamtamasyz etý tehnologııasynda problemalardyń bar ekenin naqty túrde kórsetip berdi. Mine, bul ıadrolyq qaýipsizdik júıesin qalyptastyrý kezek kúttirmeıtin ótkir de ózekti másele retinde qarastyrý qajettigin dáleldep otyr. Solaı bola tursa da, jekelegen memleketter ıadrolyq qarýǵa ıe bolý nıetterinen taımaı keledi. Ras, osy ǵasyrdy ıadrolyq energetıkasyz elestetý múmkin emes. Mamandardyń pikirine qaraǵanda, 2035 jylǵa qaraı álemdik ekonomıkanyń energııa kózderin qajet etýi eki esege artady eken. Sondyqtan da atom energııasyn beıbit maqsatqa paıdalaný úshin oǵan BUU men MAGATE-niń qatań baqylaýy qajet-aq. Al qazaqstandyq tarap jıi kóterip júrgen ıadrosyz álem ol – ıadrolyq energııany áskerı maqsatta qoldanýǵa tolyq tyıym salý degendi bildiredi.
Búginde bizdiń elimiz jahandyq ıadrolyq qarýsyz álem qozǵalysynyń kóshbasshysyna aınaldy. Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý, ony synaqtan ótkizýdi toqtatý, ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselelerine baılanysty bastamalar da kóterip júr. Olardyń barlyǵy halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan qoldaý tabýda, osyndaı ózekti máseleler qarastyrylǵan halyqaralyq jıyndar da ótkizilip keledi. Elbasynyń G-GLOBAL ıdeıasy, halyqaralyq «ATOM» jobasy, «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi osylarǵa naqty mysal ári dálel bolyp tabylady. Sondaı-aq Qazaqstan Prezıdentiniń usynysymen BUU 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep belgiledi.
Qazaqstan – ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy barlyq halyqaralyq sharttardyń belsendi qatysýshysy. Elimizdiń ıadrolyq qarýdan azat álemge umytylysy – jalpyulttyq Máńgilik El ıdeıasynyń mańyzdy quramdasy.
