QYZYLJARDYŃ QASIETTI QARAShAŃYRAǴY

Qyzyljarlyqtar áli kúnge qazaq tilindegi jalǵyz oblystyq basylym bolyp tabylatyn gazet re­daksııasyn qasıetti qarasha­ńy­raq­qa balap, qadir tutady. О́ıtkeni, “Kedeı sózi”, “Bostandyq týy”, “Keńes aýyly”, “Lenın týy” ataý­larymen shyqqan gazetimizde ár jyl­dary uly aqyn Maǵjan Juma­baev, kórnekti qoǵam qaıratkerleri, jalyndy kósemsózshiler Smaǵul Sádýaqasov, Qoshke Kemeńgerov, ataqty aqyn-jazýshylar Sábıt Muqanov, Áljappar Ábishev, Ábdilda Tájibaev, Jaqan Syzdy­qov, Jumaǵalı Saın, Dıhan Ábilev, Seıitjan Omarov, Safýan Shaı­mer­denov jáne basqa belgili tulǵalar qyzmet etkeni málim. “Kedeı sózi” gazetinde jarııa­lanǵan “Avtonomııa kimdiki?” atty maqalasynda Maǵjan Jumabaev: “Aıly, kúndi, qandy otty tarıhy bar, keń, baı, tereń tili, ádebıeti bar, basqalarǵa úılespeıtin tóresi, sharýasy bar – qazaqtiki... Júz jyldar orys aqsúıekteri men baı­larynyń tepkisinde eldigin umyt­paǵan Alashtiki. Aıazdy kúni aınal­ǵan, bultty kúni tolǵanǵan, qury­ǵyn naızadaı qadaǵan, qý tolaǵaı jastanǵan, er qazaqtyń avtonomııa­sy bul!” dep shattana jazyp, ata-babalarymyz ańsaǵan azattyq jaı­ly asyl armanyn búkpesiz bil­dir­gen eken. Maǵjannyń izin basqan keıingi býyn qalamgerler de sóz júzinde halyqtar teńdigin pash et­ken Keńes ókimeti tusynda ár­daıym ulttyq qundylyqtary­myz­dy, ana tilimiz ben ata salt-dás­túr­lerimizdi qasterleýge hal-qader­lerinshe kóńil bólip, qalyń oqyr­man qaýymnyń kókeıindegi oı-pikirdi dóp basyp, kótere bilgen. Alaıda, is júzinde ultsyzdandyrý saıasatyn júrgizgen kommýnıstik bılik uly Maǵjannyń óshpes rýhy sezilgen, qazaqshyl basylymnyń aıtqan sózderin qulaǵyna da qystyrmaı, Qyzyljar óńirindegi qazaq mektepterin jappaı japqy­zyp, bir kezde Esildeı esile aqqan ana tilimizdiń arnasyn barynsha ta­ryltyp, qurdymǵa jibere jazdaǵa­ny málim. Osylaısha oqyrman­darynyń qatary seldiregen gazet redaksııasy Tyń ólkesi qurylǵan tusta, 1963 jyly múldem jabylyp tynyp, talaı jýrnalısteriniń jumyssyz qalǵandyǵy da tarıhtan belgili. Araǵa úsh jyl salyp, 1966 jyly qaıtadan ashylǵan gazettiń jan-jaqtan jınalǵan shyǵarma­shy­lyq ujymy kompartııanyń ekijúzdi ıdeologııasynyń sheńbe­rinde, qatań senzýranyń astynda jumys isteýge májbúr bolsa da, qarashańyraqtyń otyn qaıta mazdatyp, ulttyq qun­dy­lyqtary­myzdy ulyqtaı nası­hattaý isin odan ári jalǵastyrdy. Gazettiń osy baǵyty, ásirese, eli­mizge demokratııa men jarııaly­lyq lebi jetken ótken ǵasyrdyń sekseninshi-toqsanynshy jyldary aıqyndala tústi. О́ńirdegi jalǵyz qazaq basylymynyń jýrnalısteri “Týǵan tildiń týyn jyqpaıyq” de­gen aıdar ashyp, ana tilin ardaqtaý, ata salt-dástúrlerin jańǵyrtý máselelerin múmkindiginshe ótkir kóterdi. Máńgúrttik dertine jappaı shaldyǵa bastaǵan Qyzyljar qazaq­tarynyń ulttyq sana-sezimderin oıatyp, namystaryn qamshylaýǵa aıanbaı kúsh salyp baqty. Sol kez­degi áriptesterimiz Málik Muqanov, Zeınolla Ákimjanov, О́mir Esqalı, Qoshan Qalı “Qazaq tili” qoǵamy­nyń belsendi músheleri retinde kózge túsip, Pe­tro­pavl qalasynda al­ǵashqy qazaq syny­byn ashýǵa tikeleı atsa­lys­ty. Olar ózge de til jan­ashyr­­la­ry­men birge qala qa­zaq­tarynyń pá­­ter­lerin ara­lap, ata-analar­dy mektepke ba­ra­tyn bala­la­ryn qazaqsha oqytýǵa berý jó­nin­de aýyzba-aýyz úgit júrgizdi. Ta­laı úıden “Qazaq tili kim­ge kerek? Balamyz oryssha bil­mese, bola­shaqta nanyn taba al­maı qalady”, degen júrek qarıtyn sýyq sóz estip, mańdaılary tasqa tıgendeı taýlary shaǵylyp shyqty. Sóıtip, 1990 jyly mektepke bara­tyn búl­dirshinderi bar 80 shaqty ulty qa­zaq ata-ananyń nebary 15-iniń ǵana qoldaýyn taýyp, orys mek­tebiniń janynan tuńǵysh qazaq synybyn ashtyra alǵan ultjandy azamattardyń sol is-áreketteri rýhanı erlikpen para-par emes pe. Osyndaı til taǵdyryn el taǵ­dyry dep túsingen jýrnalıster, basqa da zııaly qaýym ókilderiniń jergilikti bıliktiń aldyna másele qoıyp, tabandylyqpen talap etýi­niń arqasynda 1996 jyly Petro­pavlda alǵash qazaq mektebi de ashyl­dy. Kileń qazaqtar turatyn aýyl­dardaǵy orysshaǵa aınaldy­rylǵan mektepter de qaıtadan qa­zaq tilinde bilim berýge kóshirildi. Osy­laısha gazet jýrnalısteri bitel­gen bulaqtyń kózin ashqandaı úlken is tyndyrdy. Bul ulttyq múdde jolynda bastaryn báıgege tikken alash arystarynyń ósıet­te­rine adaldyqtyń bir aıǵaǵy bolsa kerek. Elimiz óz egemendigi men táýel­sizdigin jarııalaǵan toqsanynshy jyldardyń basynda Qyzyljar óńirinde saıası jaǵdaı kúrdelilenip, jar astynan shyǵa kelgen jaý pı­ǵyldy bazbireýlerdiń qos azamat­tyq, qos memlekettik til, orys avto­nomııasyn qurý máselelerin kóterip, eldi dúrliktirgeni málim. Sol syndarly kezeńde de gazet jýr­nalısteri paryz ben parasat bıiginen kórinip, jurtshylyqty sa­byrǵa shaqyryp, arandatýshy­lar­dyń aram nıetterin áshkereleı toı­tarys berip otyrdy. Bul rette, ásirese, eki tilge birdeı jetik, oraq tildi sheshen, daryndy kósemsózshi Málik Muqanovtyń orystildi oqyrman qaýymǵa oı salatyn, ult arazdyǵyn qozdyrýshy ázázilderdi ońdyrmaı áshkereleıtin, keshegi keńes ımperııasyn kókseýshilerdi táýbege shaqyratyn birneshe kó­lemdi maqalasy qyzyljarlyq­tar­dyń aıryqsha nazaryn aýdardy. Osylaısha turǵyndar arasynda keńi­nen tanymal bolǵan áriptes aǵamyz keıin oblystyq máslıhat­tyń balamaly saılaýyna qatysyp, daýsyz basymdyqpen jeńiske jetti. Málik Muqanov Qyzyljar óńiriniń kókeıkesti máselelerin der kezinde kóterip, ádildik pen shyndyq týyn jelbiretip ótken el ardaǵy, óz za­manynyń Maǵjan rýhty qaıratker azamaty edi. Qyzyljar zııalylarynyń tu­raq­ty minberine aınalǵan basylym betterinde el men jer taǵdyry, til men dil, din taqyrybyndaǵy ja­rııalanymdardyń qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýǵa tıgizgen yqpaly zor bolǵandyǵy anyq. Mu­nyń oń nátı­jeleri keıingi jyldary oblysymyzdyń rýhanı salasynda bolyp jatqan eleýli ózgeristerden baı­qalady. Ásirese, jergi­lik­ti turǵyndarynyń qata­ry seldir sanalatyn bizdiń óńirdegi memlekettik tilge betburys kóńilge úlken senim uıalatady. Máselen, elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin oblysymyzdaǵy qa­zaq balalarynyń nebary 30 paıyzy ǵana óz ana tilinde bilim alǵan bolsa, bul kórsetkish ústimizdegi oqý jylynda 57 paıyzǵa jetti. Buryn jalǵyz ob­lystyq mektep-ınternat­tan basqa, birde-bir qazaq mektebi bolmaǵan Petro­pavl qala­synda búginde 6 orta bilim mekemesi jas urpaqqa ana tilimizde tálim-tárbıe berý ústinde. Tipti olardyń ózi de azdyq etkendikten, oblys ákimi Serik Bilálovtiń tapsyr­ma­symen bos oryndary bar orys mektep­teriniń janynan qazaq synyptary men daıarlyq toptary ashylyp ja­tyr. О́ńirimizde ulty basqa 267 búldirshin óz qalaýlary­men qazaq mektepterinde bilim alyp júr. Mine, osylaı táýelsizdik jyl­da­ryn­da Qyzyljar óńirinde de ana tilimizge qulshynystyń artýynyń arqasynda “Soltústik Qazaqstan” ga­zetiniń taralymy da eki eseden astam ósip, búginde 10 myń danadan asty. Oblys basshylyǵy redaksııa qyzmetkerleriniń shyǵarmashy­lyq­pen jumys isteýine qolaıly jaǵdaı týǵyzý máselesin únemi nazarda us­taýda. Gazetimizge jergilikti bıýd­jet­ten beriletin memlekettik tap­sy­rys kólemi jyldan-jylǵa ulǵaı­tylyp, qazirgi dúnıejúzilik daǵda­rys kezinde de basylymymyz qar­jydan muqtaj­dyq kórip otyrǵan joq. Jýrna­lısterdiń eńbekaqysy ósirilip, tehnıkalyq quraldarmen jabdyq­talýy jaqsartylyp keledi. Bıyl­dan bastap basylymnyń ár nómiri túrli-tústi etilip, kórkem­delip shyǵarylý ústinde. “О́zi bir kúndik, sózi myń kún­dik” sanalatyn gazetti shyǵarýshy qa­lamgerler eńbegi qashan da qur­metke laıyq. “Soltústik Qazaq­tan­nyń” jýrnalısteri de ataq-ma­rapattan kende emes. Bolat Qojah­metov, Amandyq Jantemi­rov, Zarap Qusaıynov syndy qalamgerlerimiz “Mádenıet qaıratkeri” qurmetti ataǵyna ıe. Al redaksııanyń keıingi jyldary qordalanyp qal­ǵan kókeıkesti máselelerin taban­dylyqpen sheship, ujym qataryn daryndy jastarmen tolyqtyryp, basy­lymdy shyǵarmashylyq jańa bıikke kótere bilgen burynǵy bas redaktor Jarasbaı Súleımenov Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty atanyp, Parla­ment Májilisiniń depýtaty bolyp saılandy. Túıindeı aıtsaq, toqsanǵa kel­gen shejire gazetimizdiń ótkeni – ónegeli, búgini – berekeli, bolashaǵy nurly úmitke toly. Káribaı MUSYRMAN, “Soltústik Qazaqstan” oblystyq gazetiniń bas redaktory, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi