– «Kók aspanda qyraǵy kóz bar» kitabyńyzdaǵy ózińiz esse dep ataǵan shyǵarmalaryńyz keıde kórkem týyndy sııaqty áser qaldyrady. «Elıtalyq qoqys», «Andreı» sııaqty esselerińizdi «kórkem shyǵarma» degen pikirlerdi de estidim. «Andreıdi» oqı bastaǵanymda esse ǵoı dep oıladym da, oqyp bitken soń kórkem shyǵarmaǵa jatqyzǵym keldi.
– Esse dep ataǵanymmen, olar – kórkem shyǵarma. Sebebi sońǵy jaǵynda qazaq halqynyń tragedııasyna jol ashamyn. Ony jazyp júrgen kezimde, ondaı taqyrypty aıtqyzbaıtyn. 1932 jyly halyqtyń qyrylǵanyn aıtý úshin, alystan Andreı degen kýrstasymnyń tarıhynan bastap, onyń ápkesi týraly aıtamyn. Kóp jaǵdaıda senzorlar biraz oqyǵannan keıin, ar jaǵynda eshteńe joq shyǵar dep qoıyp ketetinin estigenmin. Sodan kelip, uzaq tarıhty baıandap, jáı ǵana óziniń dosynyń tarıhyn aıtyp otyr eken dep oılatý. Al maǵan keregi – 1932 jylǵy ashtyqtyń qalaı bolǵanyn jazý. Ar jaǵynda men Ǵabıt aǵany keıipker etip kirgizem de, qyrǵyndy jazamyn. Eger men solaı sál ǵana «qýlyq» jasamasam, ol kezdegi oqıǵalardy jazǵyzbaıtyn. Keńes ókimeti qyrǵyndy ózi uıymdastyryp alyp, qazaqtan jasqana bastady. «Bul – batyr halyq, óziniń aıtqany bolmasa eshteńege kónbeıtin halyq. Osylardy erkin jibere bersek ne bolady» degen pıǵylmen ashtyq uıymdastyrǵan. Al «qyraǵy kózder» – meniń ústimnen materıal jınap, aryz jazatyndar qaıdaǵy bir Andreı týraly jazypty dep oqymaı qoısa eken deımin ǵoı.
– «Elıtalyq qoqys» atty esseńiz ótken zamannyń aýmaly-tókpeli kezeńin ǵana emes, adam mineziniń aınymaly-aınyǵysh qasıetin kórsetti. Bılik aýysarda, bılik aýysqanda ózin ustaı almaıtyn turaqsyz jandardyń, mınıstrliktegi qyzmetkerlerdiń áreketteri qatty oılandyrdy. Ábdýálı Qashtanovtar búgin de bar emes pe? (Mátekov tekti keıipker «Qorqaý juldyz» romanyńyzda da bar).
– Adamzat bar kezde, olar da bolady. Sebebi ómirdiń ózi jaqsy men jamannyń, kún men túnniń aıqasy. Kún shyqpasa qarańǵy bolyp turady. Kún shyqqannan soń, dúnıe jarqyraıdy. О́mirdiń zańdylyǵy sol. Dúnıe tek jaqsylyqtan turǵan bolýy múmkin. Biraq adamdar toqshylyqtan semirip, bárin qurtqan shyǵar dep oılaımyn. Osy oıdy Ǵabeńniń aýzyna salamyn. Ol sózdi men aıtyp otyrmyn ba, joq Ǵabeń aıtty ma, áńgime onda emes. О́mirdiń máni – aq pen qaranyń aıqasy. Jer sııaqty planetalar kóp emes. Sebebi jaqsylyq az. Kishkentaı ǵana. Al qarańǵy tún, túnek – mol. Adam óz-ózin syılaı bilse ǵana jaqsylyq saqtalady. Al jamandyq jeńse, tirshilik qurıdy. Ǵabeńniń qaramaǵynda eki jyl qyzmet ettim. Qatty qurmetteımin. Birde orys qyzmetkerimiz aýyryp qalyp, sonyń hálin bilýge Jazýshylar odaǵynan shyǵamyz ǵoı. Sol kezde men júgirip ketip, tramvaıǵa minem. Ǵabeń jáı júrip, asyqpaı keledi. Ol kisi qalyp qalǵan soń, men qaıda baramyn? Qaıtadan sekirip tústim. Sonda Ǵabeń kúlip: «Myna tramvaı Almatydaǵy e-e-eń sońǵy tramvaı dep estip pe-e-e ediń?» dedi. Sonda jerge kirip kete jazdadym. Ǵabeńniń aldynda uıatqa qaldym-aý dep oıladym. Ǵajap adam edi. Ákem aýyryp qalǵan soń, elge kettim. «Jaraıdy, bar, qaraǵym, biraq qaıtyp kel» dedi. Keıin kelsem, qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetine bas redaktor bolypty. Baryp sálem berdim. «Áı, Ákim, jaqsy keldiń. Bizge sen sııaqty synaı biletin adam kerek» dedi. Ǵabeń meniń ustazym boldy.
– Sizdiń shyǵarmalaryńyz detektıv sııaqty áser etedi. Shyǵarmashylyǵyńyzdyń óne boıyndaǵy sarkazm, ıýmordy «Ara-Shmel» jýrnalynda, osy Ǵabıt Músirepovtiń janynda jumys istegen kezińizben baılanystyrasyz. Al detektıvtiń áseri qaıdan?
– Oqyrmandy sál qyzyqtyryp alǵym keledi. Ne týraly dep oılaý kerek. Sebebi ol kezde jazýshylar tek qana jetistikti jazý kerek boldy. Gorkııdiń ózin bir-eki aptaǵa qamap tastady. Keńes ókimetin jyrlaýshy – Gorkııdiń ózin! Sholohovtyń basyna qater tóndi. Áýezov Máskeýge ketip qutyldy. Ǵabeńe de solaı boldy. Men ol kisiniń janynda júrgendikten bilemin, shyǵarmalary qatty baqylaýda boldy. Ǵabıttiń qaraýyndaǵy apparattyń teń jartysy tyńshylar boldy. Keńes úkimeti ózin kedeılerdiń memleketimiz dep jarııalady. Bárimiz solaı uqtyq. Kemshiligi ıntellıgensııaǵa tıiskeni boldy. Aıamady. Tabıǵı ókimet bolmaǵandyqtan, ózin-ózi qorǵaýǵa májbúr boldy. Tek qana aq bıleý kerek, kún jadyrap turý kerek degen kezde keńes ókimeti damymaı qaldy.
О́zin ózi saqtaı bilý – ol da óner. Ǵabeńniń aılakerligin kórdim. Ortalyq partııa qyzmetkerlerine qońyraý shalyp, aqyldasqan bolyp otyrady. «Áı, kelip, aqylyńdy aıtyp ketseńshi» dep. Ol kep, máz bop qaıtady, aqyl aıttym deıdi. Al onyń bári – jazýshy ózi de bilip otyrǵan jaǵdaı. Ákemniń densaýlyǵyna baılanysty elge qaıtyp, muǵalim bolyp júrgende Ǵabeńniń úlgisimen mektep dırektorymen saıasat oınadym. Aýdandyq bilim bóliminiń bastyǵy – ákem, sonyń ózinde meniń artymda eki adam júrdi. Bolashaq urpaqqa uzaq qyzmet etý úshin ózińdi saqtaý kerek. Bul tásil aıladan, saıasattan týǵan amal edi. Kúrese bilý – aqyldyń isi. Keýde soǵý degen ońaı, úndemeı júrip, tyńdaǵan bolyp jaza bilseń – sol kúres dep bildim. Men nege úlken romandar jazdym? Ańdıtyn adamdarmen tanys boldym. Bes-alty betten keıin kóbi oqymaıdy eken. Ony da kórdim. Sony paıdalaný kerek boldy. Nege meniń bas keıipkerlerim, sońyna kelgende ózin-ózi óltiredi? Nege? Onyń astarynda, mynandaı qoǵamǵa qyzmet etkenim kúná degen uǵym jatty. Al senzorlar ony ańǵarǵan joq. Men ózimshe, jazýshy retinde, qorytyndy jasadym. Meniń romandarym tragedııamen bitedi. Olar aıaǵyna deıin oqymaǵan soń, maǵan «múmkindik» berdi ǵoı dep oılaımyn. Dushpandy jeńý úshin aıla kerek.
– Sizderdiń jas kúnderińizde bir-birlerińizdi ashyq synaǵandaryńyzdy bilemiz. Ramazan Toqtarovqa syn aıtyp, keıin «Soltústik shuǵylasy» romanyna jaqsy pikir aıtyp, Almatyǵa shaqyrdyńyz. Qazir osy úrdis kóp baıqalmaıdy. Álde eshkim aıtpaı ma?
– Qazirgi jazýshylar týraly aıtpaı-aq qoıaıyn. Men «zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal» degen tásildi paıdalandym. Romandarymnyń basyn oqyǵanda bári jaqsy, eń sońyna qaraı burylys bolady. Men Keńes úkimetimen jasyrynbaq oınadym. Jaqsy qyzmetinde júrdim.
Ramazannyń «Soltústik shuǵylasy» degen romanyn maqtadym. Sonyń aldynda ol eki roman jazdy. Keńes ókimetin óte maqtady. Keńes úkimetin jaqsy jaǵynan maqtaǵan eki romannan soń, úshinshi romanynda, onyń óziniń bas jaǵynda maqtańqyrap, ary qaraı qýlyǵyn asyryp, eskımostardy sóz qylyp otyrǵandaı bolyp, synady. Sodan keıin ǵana men onyń ıyǵynan qushaqtap turyp: «Endi sen jazýshy boldyń» dedim. Meni bári Keńes ókimetine berilgen adam dep oılaıtyn. Biraq kóp dúnıe ishimde jatty. Saıyn, Qalıhan, Ramazan da solaı boldy. Qaıda barsaq ta, sońymyzda tyńshy júrdi. Bilip júrdik, bilmegendeı boldyq. Qalıhannyń aýylyna barǵanda, bizdiń sońymyzǵa salyp qoıǵan adamdy, eseptep otyryp taýyp aldym. Bizben birge júredi, bir dastarqanda otyrady. Qalıhanǵa aıttym. «Anadan saqtanaıyq» dedim.
– Osy taktıkany qaıdan úırendińizder?
– Tabıǵı boldy. О́zimizdi saqtaý úshin... Ondaılar kóp boldy. Bir Jazýshylar odaǵynyń ózinde elý-alpysy júrdi.
– Olardyń atyn ashyq aıtpaısyz ba?
– Aıtpaımyn. Qajeti qansha. Ketti ǵoı. Zaman ótti.
– Osyndaı adamdar bolashaqqa qaýipti ǵoı.
– Qaýipti. Eger biz egemen el bolmaǵanda, áldeqashan solardyń kesirinen qazaq taýsylar edi. Ashtyq, repressııa – bári qoldan jasaldy. Atqa minip, shaýyp júretin qazaq pen qyrǵyz. Otyryqshy halyqtan góri, biz – kóshpendiler qaýipti kórindik.
– Manana degen keıipkerińiz qazaq aýylyna kelip, aýrý taratatyn dári ekkenderin aıtady. Osy tarıhı fakti me?
– Ras sóz. Ǵabeńnen estigenmin. Halyqty azaıtý úshin istegen, ósip ketpeýin qadaǵalaǵan. Eki mıllıonǵa deıin azaıdyq. Osy táýelsizdik alǵan kezde ǵana kóbeıdik. Qazaqty qyrýdyń bar las tásilderi jasaldy.
– «Qorqaý juldyz» romany – táýelsizdik úshin kúres, sana táýelsizdigi. Báriniń birdeı bolyp bara jatqandyǵyna qarsy shyǵý ma? Qazir osy standarttaýǵa qaıta túsip ketpedik pe?
– Keńes ókimeti standarttyń eli boldy. Jumysqa barady, keledi, uıyqtaıdy, qaıtadan barady. Sonyń ıdeologııasymen júredi. Sonda ókimet tynysh bolady. «Meniń aıtqanym ǵana bolady, meniń degenimmen júresiń» degen bılik kópke barmaıdy. Keńes úkimetiniń túbine osyndaı pıǵyl jetken.
Qazirgi bıliktiń eń úlken artyqshylyǵy – halyqpen eseptesetini. Prezıdenttiń aıtqany aıtqan, biraq halyqty tyńdaıdy. Zııaly qaýymmen aqyldasyp otyrady. Bul bilgendik dep túsinemin.
– Keńes úkimetinde ultqa qatysty ár oqıǵa úlken saıası maǵyna alyp otyrdy. Qazaq jastaryna qazaqqa qatysty ár sóz bılikke unamady.
– Hrýshev keldi de tyń jerlerdi ıgerýdi bastap, eki mıllıon ózge ulttyń adamyn qazaq dalasyna ákeldi. Olar kóp isteı almaı qashty. Sodan keıin túrmede jatqan adamdardy ákeldi. Soltústiktegi alty oblysty Reseıge qosýǵa buıryq daıyndap qoıǵan. Eki kúnnen keıin buıryqqa qol qoıamyn dep otyrǵanda qulady. Biz aman qaldyq. Bir buıryq shyǵyp ketken bolsa, ne bolar edi?.. Qazaqty Qudaı saqtap qaldy. Dımash Ahmetuly kelip, kóp dúnıeniń kiltin tapty. Qazaq tarıhy ol kisige mindetti.
– Sizdiń esselerińizde sizdi de Qudaı saqtap qalǵan oqıǵalar kóp qoı...
– Kóp boldy. Men sanaǵan joqpyn. «Etikshi» degen áńgimem bar. Keıipkeri bizdiń kórshimiz boldy. Meni qasyna shaqyryp alady. «Men tek qana 38-razmer etik tigem» deıdi. Basqa etikter turady. «Aǵa, mynany satpaısyz ba?» desem, «joq» deıdi, «Keńes úkimetiniń adamdary 38-razmerdi ǵana kııý kerek. 39-40 bolsa, erteden-keshke deıin qydyratyn bolyp shyǵady. Al odan kem bolsa, erteden-keshke deıin jumys istep aıaqtary kishkentaı bolyp qalǵan eken deıdi». Jáı ǵana etikshi. Ol – óz zamanynyń eń úlken keıipkeri. Onyń brıgadıri, aýyldy basqaryp otyrǵan, oblysty basqaryp otyrǵan adamdar da masshtabyna baılanysty úlkeıe beredi. Meniń sol áńgimem basylyp shyqty. Ǵabeń arqyly. Ol kisi eshteńe bilmegen bolyp, meniń feletondaryma kúlip otyratynyn talaı kórgenmin. «Qatty ketip qalypsyń ǵoı» dep, báribir basatyn.
– «Ár jazýshynyń shyǵarmashylyq kezeńi de, balalyq (men adamnyń jasyn aıtyp otyrǵan joqpyn, sanasynyń balalyq kezin aıtyp otyrmyn) kezeńnen, bozbalalyq kezeńnen, jigittik kezeńnen, kisi bolǵan kezeńnen jáne egde tartyp, basqalarǵa aqyl aıtýǵa kóshetin aqsaqaldyq kezeńnen turady dep oılaımyn» deısiz. Osy shyǵarmashylyq kezeńderden óte almaı qalatyn da qalamgerler bola ma? Jalpy, kórkem ádebıettiń aqyl aıtqany durys pa?
– Ádebıet aqyl aıtý kerek, oǵan mindetti. Shyǵarmany oqyp, jamandyqty bilip, endi ony jasamaıyn degen oıǵa kelý kerek. Meniń shyǵarmalarymdy oqyǵan bolsań, jaqsy keıipkerlerim bar. Jaman da keıipkerim bar. Keıipkerdi tańdaıtynmyn. Júz adam kóresiń, sonyń birin osy maǵan kerek dep túısinesiń. Ony sol deńgeıde qaldyrmaı, ósirýiń kerek. Ol keıipkerdiń syrty – ózi, ishi – men. Jamandyq jasaıtyn adam bolyp ta oılanýyń kerek. Men ómirimde kisi balasyna jamandyq jasaǵan joqpyn. Biraq keıipkerlerim jasady. Men sony anaý bolyp oılana bildim. О́zińnen jıirkene bilý kerek. Meniń kúndeligimniń bári – basynan-aıaq ózimdi synaý. Men ózimdi unatpaımyn, ózime kóńilim tolmaıdy.
– Dushpandaryńyzdan da jıirkenesiz. «Jek kórmeımin» deısiz...
– Jek kórý úshin ne úshin dushpan bolǵanyn bilý kerek. Adamdar zamanǵa táýeldi. Zaman degen – qoǵam. Adam syılaı biletin qoǵam – jaqsy. Adamdar májbúrli túrde dushpan bolýy da múmkin. Keńes úkimeti qulaǵanda birde-bir adam keńes úkimeti jaqsy eken degen joq. Nege? О́zimdi-ózim bıleımin dedi. Jeke bir adam bıleı bastaǵan soń-aq is júrmeıdi. Adamzattyń tarıhy osyndaıdan turady. Jaqsy bastalyp, qıyn aıaqtalyp jatady. Alla saqtasyn. Ol úshin eń aldymen, basshy saq bolý kerek. Stalınniń kemshiligi sol boldy. Jeke basqa tabynýshylyqty asqyndatty.
– Abaı: «Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik» dep dúnıeniń maǵynasyn teretin. Sizge osy jasyńyzǵa kelgende ómirdiń maǵynasy ne eken?
– Qazaq – fılosof halyq. Qazaqtyń maqal-mátelderin qarap otyrsańyz, jartysynan kóbi fılosofııa. Dalada týǵandyqtan, dalany súıgendikten solaı. Keıde túsimde bala kúnimdi kóremin. Adamnyń túsi ózine baǵynbaıdy ǵoı. Adam ómiriniń maǵynaly bolýy – balalyq shaqqa baılanysty...
– Endigi qazaq jasynan ne kútesiz? Ol qandaı bolýy kerek?
– Qazir el tynysh. Jastar da jaqsy. Tarıhtan alar sabaq mol. Bizdiń býyn ózin ózi synaı bildi. Senderge de sol qajet! Kishkentaı ǵana ómirde adam myń qubylyp turady. О́zińdi-óziń synaı bilseń – azamatsyń. О́zińniń keýdeńdi óziń soqsań – aqymaqsyń!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
