Bizdi aýyldyń aldaǵy 30-40 jyldaǵy perspektıvasy tolǵandyrady. Turǵyndar mıgrasııasynyń jyldan-jylǵa ósý tendensııasyna qaraǵanda, osy merzimde teristik oblystardyń aýyldarynda jumys isteýge qabiletti adamdar qalmaıtyn sııaqty. Aýylǵa jańa tehnologııa, ozyq tehnıka jetkizýden buryn bizdi osy másele qatty oılantýy kerek sekildi. О́ıtkeni adamdy asyraıtyn qara jerimiz ben jaıylymdarymyz bos qalyp, azyq-túliktiń bárin syrttan tasıtyn jaǵdaıǵa jetip qalýymyz múmkin.
Sondyqtan bizdiń memlekettik ıdeologııany júrgizetin barlyq qyzmetterimiz – aýyldaǵy mamandyqtardy jappaı nasıhattap, olardyń mańyzdylyǵyn, elge qajettiligin jastardyń boıyna sińirip, patrıottyq sezimdermen úılestirip, keńinen taratýdy, jas sanalardy soǵan qyzyqtyrýdy qolǵa alýy kerek dep sanaımyz.
Amerıkalyqtar bir jyldary kovboılardy («sıyrshy bala» degen sóz) qatty dáriptep kóptegen kınolar túsirip, kórkem ádebıetter jazyp, teatr týyndylaryn shyǵaryp edi, qarapaıym «malshy» degendi ǵana bildiretin osy mamandyqqa jastar arasynda jappaı qyzyǵýshylyq týdy. Olardyń kıetin ýnıformalaryn jastar modaǵa aınaldyryp, saltanatpen júretin boldy. Vestern janrynda túsirilgen fılmderdegi kovboılar obrazy AQSh-tyń turaqty brendine aınaldy. Jyl saıyn ótkiziletin rodeo jarystary barlyq amerıkalyq balalardyń qatysqysy, tamashalaǵysy keletin sport túri boldy. Eger biz de malshylar men dıqandar ómirin óner týyndylarymen nasıhattaı bilsek jáne olardyń óz jumystarynda úlken tabystarǵa jetip, kóp qarajat tabatynyn kórsete bilsek, bazarlarda aýyr júkterdi tasýmen ǵana aınalysyp júrgen myńdaǵan jastarymyz aýyldarǵa baryp, mal ósirýge tyryspas pa edi? Dıqan bolyp, dán egýge umtylmas pa edi? Baǵban bolyp, jemis-jıdek ekpes pe edi? Qurylystarda bireýlerge jaldanyp, arasynda aldanyp, eshqandaı kvalıfıkasııany qajet etpeıtin qara jumystardy ǵana istep júrgender sóıtip óziniń stıhııasyn tabar edi ǵoı.
О́tken ǵasyrdyń 30-60 jyldarynda Keńes odaǵynda aýyl eńbegin dáripteıtin, aýyl mamandyqtaryn nasıhattaıtyn qanshama tamasha kınolar, teatr týyndylary, kórkem shyǵarmalar, án-jyrlar boldy. Máselen, «О́z otyńdy óshirme», «Traktorıster», «Jıvet takoı paren» degen fılmder, «Shopan áni», «Traktorshy qaryndas», «Jylqyshynyń áni», «Sý tasýshy «vodovoz» jáne t.b. tamasha ánder aýyldaǵy barlyq mamandar men mamandyqtardy qatty nasıhattap, jastardy eleńdetti. Sonyń arqasynda dalany eshqashan kórmegen, qalada týyp-ósken jastar da aýylǵa asyqty. Tipti Almaty, Máskeý, Lenıngradty tastap, óz erikterimen aýyldarǵa kelgen jastar boldy. Qazir de óz zamanymyzǵa laıyqty ádistermen jastardy osylaı, aýylǵa tartýymyz kerek. Sonyń ishinde eshkimniń kómeginsiz, ózdiginen jer alyp, jumys istep, mal ósirip jatqan jeke adamdardy halyqqa keńinen tanytyp, nasıhattap otyrǵan jón. Bul iste uly Abaıdyń: «О́z qaıratyńa súıenip eńbek et, eńbek etseń qara jer de beredi, qur tastamaıdy», degen sózderin uran etip kótergen durys. Sonda halyq arasynda qara jerdiń qasıetin tanýǵa degen umtylys týady. Burynǵy «Shopandar toıy», «Malshylar sleti», «Saban toı» degen sııaqty sporttyq jarystarmen úılestiriletin ádemi jıyndar jańa mazmunmen tolyqtyrylyp, turaqty ótkizilip tursa da jastardyń aýylǵa degen yntyzary artady.
О́ziniń «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev: «Áleýmettik jańǵyrtý jo-lyndaǵy aıtarlyqtaı kedergi ınfantılızm sekildi keń taraǵan qubylys bolyp tabylady» degen edi. О́mirge degen osy jeńil kózqaras, «aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» júrýge daǵdylaný bizdiń qazaq arasynda ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri qatty «jabysty» dep aıtýǵa bolady. Aýyldaǵy ata-analardyń bári balalaryn malshy bolýdan saqtandyryp, traktorshy bolýdan shoshyndyryp, «munda ústi-basyń qap-qara, maı-maı bolyp júrgenshe qalaǵa ketip, taza jerde jumys iste» degenge azǵyrýmen bolǵany jasyryn emes. Tipti aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna oqytýdan da balalaryn tyıǵan ata-analar bar. Mysaly, «zootehnık bolsań – malshymen birdeı júresiń», «agronom bolsań – ala tańnan turyp-ap, dala kezesiń» degen sııaqty úrkitken sózderdi jıi estýge bolatyn. Osyǵan ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastalǵan «jabaıy kapıtalızmdegi» eńbekke degen teris kózqarastyń qalyptasýyn qosyńyz. Bul kezde «az jumys istep, kóp tabý», «aýadan aqsha jasaý» degen sııaqty formýlalar paıda bolyp, ol absolıýttik bıikke kóterildi. Mine, osyndaılardyń kesirinen qazir jastardyń bári qara jerden qol úzip, nápaqasyn basqa jerden tabýǵa tyrysýda.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń sheńberinde osy bir isti qolǵa alyp, jastardy aýylda jumys isteýge, qara jerden lázzat alýǵa umtyldyrýymyz kerek. Sonda ǵana biz elimizdiń aldynda turǵan azyq-túlik baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qol jetkizemiz, jerimizdiń nárin halyq ıgiligine aınaldyra alamyz. Al bizdiń jerimiz, uqsata bilgen adamǵa óte baı, onda mal da ósirýge, dán de, jemis-kókónis te shyǵarýǵa bolady. Osy oraıda evreı halqynyń taǵdyry týraly aıta ketken jón. Olar Taıaý Shyǵystan jer alyp, óz aldyna memleket qurǵanda alǵan jerleri týraly Izraıldiń burynǵy Premer-mınıstri Shımon Peres bylaı degen edi: «Biz ózimizdiń jerimiz bolǵanyn armandadyq. Biraq bizdiń qolymyzǵa tıgen jer – armandaıtyn jer emes edi. Bul Taıaý Shyǵystyń myńnan bir bóligi bolatyn. Onyń ústine bul jer bizge qushaǵyn jaıǵan joq. Onda tek batpaq, shirkeı, ońtústiginde shól, tastar boldy. Bizge tek syńsyǵan masa men taqyr tastyń birin ǵana tańdaý kerek boldy. Basqa tańdaý joq. Eki kól boldy – onyń bireýi óli, ekinshisi ólýge jaqyn. Ataǵy alysqa jaıylǵan ózen boldy, biraq onyń sýy joq edi. Naqty aıtqanda sý múlde bolǵan joq.
Biz sol jerge kelip, ne isteýdi bilmedik. Shyn máninde bilmedik. Sosyn biz tabıǵattyń eń úlken baılyǵy – adam degen qorytyndyǵa keldik. Qorytyndymyz bizdi aldamady: aqyry bizde jer adamdy emes, adamdar jerdi baıytty».
Mine, sol jerdi qazir evreıler adamǵa senýdiń, adamnyń qabiletine ıek artýdyń arqasynda jer jánnatyna aınaldyryp otyr. Qazir olardyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi (IJО́) 36,5 myń AQSh dollaryna teń. Bul Taıaý Shyǵystaǵy eń joǵary kórsetkish. Salystyrý úshin aıtar bolsaq bizdegi IJО́ 7,4 myń dollar ǵana.
Al bizdiń jerimiz evreılerdiń jerimen salystyrǵanda «túgin tartsa – maıy shyǵatyn» deıtindeı áldeqaıda qunarly. Adamdarymyz da evreılerden kem emes, bizdiń de olardiki sııaqty eki qol, eki aıaq, bir bas, bir júregimiz bar. Tek sonyń bárin iske qosyp, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp», jumysqa jumyldyra bilýimiz kerek.
Aýyl turǵyndaryn, aýyl eńbekkerlerin dáripteý, olarǵa zor qurmet kórsetý búgingi tańda kóptegen eldiń memlekettik ıdeologııasyna aınalǵan. Mysaly, AQSh-ta da fermerlerge degen qurmet óte zor. Olardyń tapsyrystary birinshi kezekte oryndalady. Kóptegen memlekettik qyzmetter «fermerlerge kezeksiz kirýge bolady!» dep jazyp qoıady. Hımııalyq qospalary bar «fastfýd» ónimderden qashatyn amerıkalyqtar fermerlerdiń taza ónimderin alýǵa qushtar. Bul eldiń bıligi jańa jumys oryndaryn aýyl sharýashylyǵy salasynda ashýdyń perspektıvasy joǵary ekendigine kózderi jetken. Qazir «bir fermer 75 adamdy asyrap otyr» degen sııaqty urandar aýyl eńbekkerlerine degen qurmetti arttyra túsýde. Al bizde kerisinshe, fermerlerdi emes, úlken korporasııalardy nasıhattaý kóbirek, biraq olardyń jalpy óndirisi shaǵyn qojalyqtarǵa qaraǵanda áli de mardymsyz. Mysaly, Qazaqstanda óndiriletin súttiń 68 paıyzyn áli kúnge shaǵyn fermerler beredi.
Aýylǵa jastardy tartý ıdeologııasyn qyzý júrgizýmen qatar, memleket barlyq óńirlerge, tipti eń alys túkpirlerdegi qonystarǵa deıin qatty joldar tartý jáne shaǵyn fermerlerge túrli jeńildikter berý baǵdarlamasyn da qolǵa alýy kerek. Sonda aýyl jaınap, dala oınap keter edi ǵoı. Jastardyń aýylǵa degen yntyzarlyǵy da, qara jerde jumys isteýge degen qulshynysy da artar edi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
