– Jalpy, «aqyldy qala» qandaı bolady?
– Dál qazir dúnıe júzinde ýrbanızasııa, ekonomıkalyq ósý, ekologııalyq qaterler syndy negizgi faktorlardan turatyn proses júrip jatyr. Jappaı ýrbanızasııa qala halqynyń kóbeıýine, ınfraqurylymǵa túsetin júktemeniń kóbeıýine sebepshi bolýda, qorshaǵan ortaǵa zııan kelýde. Iаǵnı, adamdardyń ómir súrýiniń ekologııalyq jáne energetıkalyq turǵyda tıimdi joldaryn qarastyrý qajettigi týyndady. Bul problemany ómirimizge zamanaýı tehnologııalardy engizý, aqparattardy sıfrlandyrý jáne óńdelgen aqparattardy adamdarǵa usyný arqyly sheshýge bolady. Osy álemdik trendten qalmaı, zaman kóshine ilesip, halyqtyń turmys-tirshiligine, elimizdiń ómiriniń barlyq salasyna ozyq tehnologııalardy engizýdi iske asyrý úshin Smart City tujyrymdamasy ázirlendi.
«Aqyldy qala» degenimiz – aqyldy orta, bizdi qorshaǵan álem. Aqyldy aıaldamalardan bastap, aqyldy jaryqtandyrýǵa deıingi turmysqa qajetti nárselerdiń barlyǵy sonyń aıasyna kiredi.
– «Aqyldy qala» qalaı qalyptasady?
– Álemdik tájirıbede onyń eki joly bar. Birinshisi, jańadan «aqyldy qalany» salý. Iаǵnı, negizgi barlyq sheshimder jańadan salynatyn qalany jobalaý jáne salý kezinde aldyn ala qabyldanady. Birikken Arab Ámirlikterindegi MASDAR, Ońtústik Koreıadaǵy Nıý Songdo, Qytaıdaǵy Tıanszın syndy qalalardyń irgetasy qalanbaı turyp, olardy jobalaý kezinde-aq qajetti barlyq sheshimder oılastyrylǵan. Bul tásildiń kemshiligi de bar. Jańadan salynatyn qalada ómir súrý yńǵaıly, tartymdy bolǵanyna qaramastan, halyqtyń oǵan kóship barýǵa, turaqtap ómir súrýge degen qulshynysy kúshti bolatynyna eshqandaı kepildik joq. Ondaǵy halyqtyń sany aldyn ala jospardaǵydaı bolmaýy ábden múmkin.
Ekinshi joly – burynnan bar qalanyń tynys-tirshiligin, barlyq ınfraqurylym júıelerin birtindep «aqyldy qalanyń» qaǵıdalaryna beıimdep qaıta qurý, túbegeıli qaıta jabdyqtaý. Buǵan mysal retinde Amsterdam, London, Stokgolm, Fýdjısava, Barselona syndy qalalardy aıtýǵa bolady. Bul tásildik de qıyn jaǵy bar. Máselen, shahardaǵy tarıhı nysandardy saqtap qalý, qundylyǵyn joǵaltpaý kerek bolǵandyqtan ınfraqurylymyn túbegeıli ózgertý múmkindigi óte tómen.
– Smart City-diń barshaǵa ortaq qandaı da bir qaǵıdalary, belgisi bola ma?
– Árıne, onyń da halyqaralyq standarttary bolady. Qazaqstan Smart City salasyndaǵy óziniń ulttyq standarttaryn ázirlep, bekitken. Onyń negizi – qalalyq prosesterdy bir ortalyqtan basqarý. Energııany saqtaý, turǵyn úı, kólik, bilim berý, densaýlyq saqtaý, ekologııa salasyndaǵy ınnovasııalyq sheshimderdiń bári sol ortalyqtandyrylǵan basqarýdyń tarmaqtary dep túsiný kerek. Adamdardyń qaýipsizdigi, kórsetiletin qyzmetterdiń sapaly bolýy atqarylatyn jumystarǵa qoıylatyn basty talap deýge bolady.
– Smart City tabysty júzege asyrylǵan dep álemniń qandaı qalalaryn aıtýǵa bolady?
– Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, kóptegen elder jańa tehnologııalardy engizý arqyly óz qalalaryn «aqyldy» etýge tyrysady. Bul oraıda jetistikke jetken qalalardyń qatarynda Amsterdam, London, Stokgolm, Fýdjısava, Toronto, Barselona syndy shaharlardy erekshe atap ótken jón.
Jalpy, «aqyldy» qalalardyń da bir-birinen erekshelikteri bolady. Máselen, qalany damytýǵa baılanysty árqaısysynyń maqsattary ártúrli, halqynyń qajettilikterinde de erekshelik bar degendeı. Mysaly, «Dýbaı Smart City» memlekettik jobasynyń basty maqsaty kóptegen qonaqtar men týrısterge, bıznesmender men kásipkerlerge, sondaı-aq arab jastaryna baǵyttaldy. Dýbaıda táýlik boıy qoljetimdi uıaly baılanys nemese smartfon arqyly azamattarǵa memlekettik qyzmetterdiń barlyǵyn qashyqtan alýǵa múmkindik jasaldy.
2016 jyly Japonııada «aqyldy qala» – Fýdzısava ashyldy. Fýdzısavadaǵy barlyq úılerde tek kún energııasy paıdalanylady, tutynylatyn sýdyń kólemi ıýasqalarymen salystyrǵanda 30 %-ke de jetpeıdi. Qalada tek elektrli avtokólikpen, velosıpedpen, samokatpen júrýge bolady. Kóshelerde sensorlyq júıeler ornatylǵan, jaryq adam ótken kezde ǵana janyp, artynsha birden sónedi. Jer silkinisi bolǵan jaǵdaıda qalanyń ózi halyqty úsh kún boıy ystyq jáne sýyq sýmen qamtamasyz ete alady. Barlyq obektiler Fujisawa SST Square kesheninen basqarylady. Osyndaı mysaldar kóp.
– Búgingi tańda Smart City jobasy Qazaqstannyń qaı qalalarynda jaqsy damyp keledi?
– Jalpy, Qazaqstanda «aqyldy qala» jobalaryn negizinen aımaqtardyń ákimshilikteri júzege asyrady. Ákimdikter óńir halqynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, elektrondy operasııalar nysanyndaǵy memlekettik qyzmetterdiń úlesin arttyrýǵa, óńirlerdi Smart City halyqaralyq reıtıngterine engizýge, «Smart city» tujyrymdamasyna sáıkes jobalardy iske asyrýǵa basymdyq beredi. «Aqyldy qala» aıasyndaǵy jobalar Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde, sosyn respýblıkalyq mańyzy bar 3 qala Astana, Almaty jáne Shymkentte engizilýde.
– Smart City qolǵa alynǵannan bergi ekonomıkaǵa paıda ákeldi me? Halyqtyń turmys-tirshiligine qandaı jańalyqtar engizildi?
– Osy jobanyń arqasynda halyq kommýnaldyq shyǵyndardy josparlaý jáne tóleý, tótenshe jaǵdaılar kezinde burynǵymen salystyrǵanda tez áreket etý, memlekettik qyzmetterdi alý kezinde ýaqyt únemdeý syndy múmkindikterge ıe bolyp jatyr. О́z halqymyz ǵana emes, shetelden kelgen bıznesmenderdiń de ómir súrýine yńǵaıly jaǵdaı jasalyp, sol arqyly ınvestısııa tartýǵa qolaıly ahýal qalyptasyp keledi.
Smart City-diń ýaqyt únemdeý, shyǵyndardy azaıtý syndy artyqshylyqtarynan bólek, tabysty da eseleýge áseri bar. Mysaly, «aqyldy» tehnologııalardy engizý aıasynda Astanada «Sergek» júıesin paıdalaný bıýdjetke 30 mıllıon teńgeden astam tabys ákeldi. Elorda kóshelerin jaryqtandyrý boıynsha energııany tutyný 30 prosentke qysqardy.
Shyǵys Qazaqstanda qanatqaqty rejimdegi balama energııa kózderi paıdalanyla bastady. Oblystaǵy aýdandarda qazir densaýlyq saqtaý júıelerine qosylǵan 67 ambýlatorııa bar. Alǵashqy medısınalyq kómek kórsetý jáne dárigerdiń kelý ýaqyty azaıdy.
Shymkentte jol-kólik oqıǵalarynyń foto jáne beıne túsirilimi, jol erejelerin buzýdy tirkeý ýaqyty eki esege kemidi. Almaty oblysynda qalalyq kólikti basqarý júıesi iske qosylǵannan keıin qoǵamdyq kólikterdi kútý ýaqyty 30 prosentke deıin qysqardy.
Bilim berý salasyn alar bolasaq, Pavlodar oblysynyń bilim berý júıesine engizilgen ózgeristerdiń biri – ata-analar balalardyń sabaq úlgerimin onlaın jýrnaldar men kúndelikten kórip otyrady. Shymkentte 459 balabaqshaǵa balalardy qabyldaýdyń avtomattandyrylǵan júıesi engizildi, sonyń arqasynda balabaqshalarǵa kezek 2,5 esege qysqardy. Shymkenttegi barlyq mektepterde elektrondy jýrnal jáne kúndelik júıesi iske qosyldy.
Shymkentte qazir pedagog kadrlardy tańdaýdyń «T-hunter» avtomattandyrylǵan júıesi engizilgennen keıin pedagogtar quramynyń sapasy jaqsardy. Eń bastysy – sybaılas jemqorlyqtyń týyndaý múmkindigi azaıdy. «Aqtaý qalasyndaǵy beınebaqylaý júıesi bıýdjetke aı saıyn ortasha eseppen 2 mln. teńge kóleminde tabys túsirýde.
Pavlodar oblysynda «Saryarqa» shaǵyn aýdanynyń kóp qabatty turǵyn úılerin eseptegish quraldarmen jabdyqtaý» jobasy engizilgen bolatyn. Nátıjesinde byltyrǵy jylytý berý maýsymynda 26,7 mln. teńgeniń energrıasy únemdeldi. Aıta bersek, mundaı mysaldar az emes.
– Dúnıe júzindegi aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar damyǵan qalalardyń reıtınginde Qazaqstannyń qalalary bar ma?
– Jalpy, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar eń damyǵan qalalardyń tiziminde London, Stokgolm, Fýdjısava, Toronto, Barselona Seýl, Jeneva, Dýbaı, London, Vashıngton, Berlın syndy qalalar aldyńǵy oryn alady. Bizdiń Astana men Almatymyz alǵashqy 55 qalanyń ishinde.
Ázirlegen Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
