Tarıhshylar men zııaly qaýym ókilderi bas qosqan aıtýly sharada Álimǵazy Dáýlethannyń azamattyq bolmysy men qaıratkerlik qyry keńinen aıtylyp, el men jer tarıhynan syr shertetin bes birdeı kitabynyń tusaýy kesildi.
Álimǵazy Dáýlethan el tarıhynyń ejelgi jáne ortaǵasyrlardaǵy ózekti máselelerine, tarıhı tulǵalar men til, dil men din máselelerine arnalǵan ǵylymı maqalalarymen, qazaq tarıhynyń kókeıkesti taqyryptaryn qamtyǵan mazmundy zertteýlerimen Qazaqstan halyqtarynyń rýhanı ósýine, ultaralyq jarasymdylyq pen birliktiń saltanat qurýyna súbeli úles qosyp kele jatqan ǵalym. Konferensııa barysynda tusaýy kesilgen «Zar zamannyń sherli shejiresi», «Lı Báı qazaq emes», «О́mirimniń ózegi – el men jerdiń tarıhy», «Ejelgi túrkiler», «Uly Hun ımperııasynyń tarıhy» syndy ár kitaptyń arqalaǵan júgi aýyr. Qalamger ǵalymnyń shyǵarmashylyq jolyn tanytatyn shoqtyǵy bıik eńbekter qoǵamdaǵy daý týdyrǵan talaı máseleniń ara-jigin ajyratýǵa shamshyraq bolatyn qundy derek pen dáıekterge toly.
– Biz Álimǵazy Dáýlethandy tarıhshy ári ádebıetshi dep qana emes, aýdarmashy dep te tanımyz. Onyń tarıh ǵylymyna sińirgen eń úlken eńbekteriniń biri Túrkesh qaǵanatynyń búge-shúgesin anyqtap bergendigi. Onyń zertteýine deıin Túrkesh qaǵanaty qazaq halqynyń ata-babalarynyń memleketi retinde qabyldanǵan joq. Bıchýrın men Gýmılevtiń jazǵandarynda túrki tiline baılanysty termınder, ataýlar burmalanyp ketken. Álimǵazy Dáýlethan jan-jaqty salystyra saraptaı kelip Túrkesh qaǵanaty shyn máninde qazaqtyń alǵashqy ata-babalarynyń memleketi bolǵandyǵyn kórsetti. Munyń barlyǵy keıingi tarıhshylarymyzǵa baǵyt-baǵdar, úlken ónege deýge bolady, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbekov.
Álimǵazy Dáýlethan 1943 jyly QHR ShUAR-nyń Ile avtonom oblysyna qarasty Kúnes aýdanynyń Túrgen aýylynda muǵalim otbasynda dúnıege kelgen. On jyldyq mektepti oıdaǵydaı bitirgennen keıin 1961 jyly Úrimji qalasyndaǵy Shyńjań ýnıversıtetiniń tarıh-geografııa fakýltetine túsken zerdeli jas, balalyq arman jetegimen Qytaı tili-ádebıeti fakýltetine aýysyp, 1966 jyly atalǵan ýnıversıtetti úzdik bitirip shyǵady. Daıyndyq bóliminde oqyp júrgeninde sol jyldardaǵy Shyńjańda shyǵatyn jalǵyz qazaq tilindegi «Shuǵyla» ádebı jýrnalyna «Kanıkýlda» atty tyrnaqaldy áńgimesi jarııalanypty. Dál osy shaǵyn áńgime ony úlken shyǵarmashylyq álemge jetelese kerek. Alaıda, qýanyshy men qıynshylyǵy qatar órilgen taǵdyr joly ony san synaqqa da alǵan. Stýdenttik kezeńi Qytaıdaǵy «Mádenıet tóńkerisimen» tuspa-tus kelgen ol dúrbeleń jyldary oryn alǵan oqıǵalarǵa qatysqany úshin saıası qýdalaýǵa da ushyraǵan. Sonyń bárine qaramastan ata jurtyna kelip el men jer tarıhyn zerdelegen Álimǵazy Dáýlethanov qoǵamnyń san salasynda qajyrly qyzmet etti.
Konferensııa barysynda el tarıhyna sińirgen eleýli eńbegi úshin Álimǵazy Dáýlethanǵa Halyqaralyq Túrki akademııasynyń kúmis medali tabystalyp,
Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń «qurmetti professory» ataǵy berildi.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
