Jumaqyn Qojaqynulynyń qyl qalamynan shyqqan týyndylar qazirgi tańda Á.Qasteev atyndaǵy Qazaq memlekettik óner murajaıynda, Reseıdiń, Avstrııanyń, Germanııanyń, Belgııanyń, Italııanyń, Vengrııanyń, AQSh-tyń, Japonııanyń jáne Túrkııanyń murajaılary men galereıalarynda jáne jeke óner týyndylaryn jınaýshylardyń qorlarynda saqtaýly. Asa joǵary mańyzǵa ıe bolǵan jeti týyndysy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń rezıdensııasyna qoıylǵan.
J.Qaırambaev Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Prezıdentiniń jeke mór tańbasyn jasaýshylardyń biri. Onyń shyǵarmalary shynaıy. Olar árbir kórermenge etene jaqyn ári túsinikti. Týyndylarynda túster erekshe syr shertedi. «Dúnıe muńǵa toly ekenin bilemin. Biraq men boıaý, túster úılesimdiliginiń ásemdigine toıǵan emespin. Meniń shyǵarmashylyǵym úmitke toly»,-degen qanatty sózder sýretshiniń avtorlyq qoltańbasyna aınalǵandaı.
Sýretshi shyǵarmashylyǵynyń alǵashqy satysynda ózin portret janrynda synady. Onyń qylqalamynan týyndaǵan alǵashqy portretter galereıasy tarıhymyzdaǵy tanymal tulǵalardy somdaýǵa baǵyttaldy. Ol qazaq handyǵynyń birligin pash etken «Abylaıhannyń», erkindik jolynda kúreske túsken sońǵy handardyń biri «Kenesarynyń», qazaqtyń uly daryny «Abaıdyń», el tynyshtyǵyn qoryǵan «Raıymbek batyrdyń» jáne taǵy basqa kóptegen dara tulǵalardyń portrettik obrazdaryn jasady. Plakattyq negizde sheshim tapqan Abylaıhannyń portreti obrazdyq ereksheligimen ishki úndestikke toly. Abylaıhannyń mundaı obrazdyq portreti alǵash Jumaqyn Qaırambaev shyǵarmashylyǵynan kórinis tapty. Abylaıhannyń dál osy sýretshi somdaǵan obrazy óskeleń urpaqtyń jadynda monýmentaldy, som ári asqaq beınesimen saqtalǵan edi. Bul týyndy halqymyzdyń táýelsizdikke qol jetkizgen ýaqytynyń alǵashqy jyldary salynyp, eldiń rýhy men janyn kóterýde mańyzdy rol atqardy. Al, qara sózdiń atasy, uly aqyn Abaı obrazy fılosofııalyq tereń mazmunǵa baı. Ol sýretshiniń ózindik fılosofııasyn pash etedi. Jasyl túste sheshim tapqan aqynnyń ıyqqa deıin beıelengen portreti ramaǵa syımaı turǵandaı. Sýretshiniń pikiri boıynsha mundaı sheshim aqyn Abaı tulǵasynyń qazaq halqynyń mańdaıyna syımaıtyn, talanty men daryny ólshemge kelmeıtin uly daralyǵyn meńzeıdi. Sýretshi tarapynan qazaqtyń zııaly tulǵalarynyń portrettik obrazdaryn beıneleýin, toqyraýdan keıin eseńgirep qalǵan halyqtyń eńsesin kóterýge tikeleı baǵyttalýymen túsindirýge bolady. Osyndaı sıpatta qazaq zııalylarynyń portrettik beınesin jasaý 1990 jyldary kóptegen sýretshiler men músinshilerdiń shyǵarmashylyǵynan beleń aldy. Jumaqynnyń portretter qorynan qazaqtyń keregesin nyǵaıtyp, ýyǵyn kótergen tulǵalardan basqa ákesiniń, dosynyń, óziniń, jan-jarynyń jáne qyzynyń portretterin jıi keziktiremiz. Ásirese ákesi men qazaq kostıýmindegi Darııanyń portretteri bala men ákeniń erekshe mahabbaty pen nuryna toly.
J.Qaırambaev týyndylary realısttik baǵytta jazylyp, sýretshi sezimimen tereń ushtasyp jatady. Olar sımvoldyq sıpattarǵa toly, ári keń maǵynaly. Shyǵarmalarynyń syrtqy kórinisi sıýjetiniń qarapaıymdylyǵymen, náziktigimen erekshelense, ishki qurylymy tereń fılosofııalyq mazmunǵa negizdelgen. Sýretshi týyndylaryn bir ǵana taqyrypta jazbaı ómirdiń san-salaly tirshiligine baǵyttaıdy. Desek te tabıǵat, onyń ajyramas bóligi adam; ómir, onyń qýanyshty jáne aıanyshty sátteri; óner, oǵan degen súıispenshilik; balalyq pák tazalyqqa toly mezetter; arman, úmit, kúres, ásirese ómir men ólim arasyndaǵy tartys sýretshiniń basty taqyryptaryna aınalyp otyrdy. «Allegorııa», «Kókpar», «Jekpe-jek» atty týyndylary osyndaı tartysty beınelegen.
«Allegorııa» týyndysyndaǵy tabynnan adasyp qalǵan alyp ógizge jabyla shapqan kókjaldar naǵyz ázireıildiń ózindeı. Al, ómir úshin tartysqa túsken ógiz jankeshti keıip tanytýda. О́giz ashkózdene jarmasqan qasqyrlardyń bireýin tuıaǵymen janshyp, búıiri men sanyna jabysqan ekeýimen alysqa túsken. Týyndydaǵy kóńil kúı tumandaǵy alqapty elestetedi. Ashkóz jaýyzdar ógizdiń tumanda adasyp jalǵyz qalǵan sátin paıdalanǵandaı. Al, týyndy mazmuny adamdar arasyndaǵy satqyndyq pen batyrlyqtyń allegorııasy syndy. Árıne bul týyndy mazmunyn jan-jaqty qarastyrýǵa bolady. Degenmen, týyndy astarynan zamanymyzdyń qılylyǵy, elimizdiń hal-ahýaly baıqalyp-aq qalady. Dınamıkalyq serpinde qurylǵan jumystyń kompozısııalyq qurylymy «Jekpe-jek» (2002 j.) týyndysymen úndestik tabady.
Baıqaǵanymyzdaı, J.Qaırambaev shyǵarmashylyǵynda jylqynyń ózindik mańyzy bar. Jylqy beınesi Jumaqynnyń barlyq derlik jumystarynda kezigedi. Solardyń ishindegi «Tabyn», «Sherý» atty týyndylary jylqy tabıǵatyn jyrlaýǵa arnalady. «Sherý» – tabıǵatpen ishteı úndestik tapqan bir úıir jylqynyń ásem kórinisin sıpattaıdy. Olardyń tabıǵatpen, keńistikpen astasyp ketken beıneleri kıeli iri qaranyń epıkalyq sherýin sulýlandyra túsedi. Osy sherý arqyly sýretshi jylqy malyna qurmet kórsetip, olardyń sulýlyǵyn pash etkendeı. Ásirese, sýretshi óziniń shyǵarmashylyǵynyń basty qaharmandaryna aınalǵan asyl tuqymdy kúreń tústes jáne tory teńbil kıeli jylqylar arqyly qazaqtyń janyn sýretteıdi.
Sýretshi shyǵarmashylyǵyndaǵy adamnyń jan dúnıesin baýrap alatyn tabıǵat beıneleri syrǵa, muńǵa toly. Olar birde armanǵa, qııalǵa jetelese, birde tamuq tuman arasynda syr búkkendeı qupııa kúıinde qalady. «Shubar taý», «Kıeli bulaq», «Qııal qanatynda», «Ańsaý», «Máńgilik» atty peızajdary osyndaı mánerde jazylǵan. «Shubar taý» tabıǵattyń kóptegen tańǵajaıyptarynyń biri. Áldebir mıstıkalyq mánerde jazylǵan bul jumys óz boıynda bir syrdy búgip jatqandaı. Al, «Kıeli bulaq» erekshe áýenge bólenip, tolyq úndestikte beınelengen. Tabıǵatty aımalaı soqqan jel múlgigen tynyshtyqty terbete túsken. Nostalgııalyq kóńil-kúı syılaıtyn tabıǵat kórinisterin keskindegen kenepterinen sýretshiniń ishki álemin, ózindik erekshe qoltańbalyq mánerin kóre alamyz. Al, sıýjettik týyndylary asqaq sezimge, bolashaqqa degen jarqyn úmitke jetelep kókiregińde kúı shertedi.
Sýretshi shyǵarmashylyq jolynyń alǵashqy jyldaryn halqymyzdyń tarıhtan belgili dara tulǵalarynyń portrettik galereıalaryn jasaýdan bastaǵanymen, bul taqyrypqa udaıy toqtalyp turatyn. Osy sońǵy jyldary sýretshi dara tulǵalar portretiniń serııasyn jasaýdy qaıta qolǵa alady. Jumaqyn úshin bul sonaý kolledj qabyrǵasynda júrgende-aq keleshegine maqsat etken shyǵarmashylyǵyndaǵy ómirsheń taqyryptardyń biri. Sondyqtanda 2015 jyldan bastap keskindemeshi dara tulǵalar portretin jasaýdy qaıta oılastyra bastaıdy. Osy serııany júz jasaǵan aıtysker aqyn Jambyl Jabaevtyń portretinen bastaıdy. Jyr atasy Jambyl beınesin jasaýda sýretshi kóp izdenip, daıyndyq jumystaryn júrgizedi. Jambyl aýdanyndaǵy aqynǵa arnalǵan murajaıǵa baryp, aqynnyń turmystaǵy zattary men dombyrasynyń túpnusqasymen tanysyp shyǵady. Týyndydaǵy árbir zat tarıhı dáldikke ıe. Mysaly, aqyn Jambyl otyrǵan quraq kórpe men dombyrasynyń beınesi osy murajaıdaǵy eskpanattardan, ıaǵnı túpnusqadan salynǵan. Maldasyn quryp aýyr oı qushaǵynda otyrǵan Jambyl atamyzdyń áli de bolsa boıy tik, oı sergek. Bir ǵasyrdyń kýágerine aınalǵan aqyn babamyzdyń ájim torlaǵan bet-álpeti, taramys tartqan qoldary men tereń oıǵa batqan kóz janary arqyly tiri tarıhtyń ózin kórgendeı áserde qalamyz. Qazirgi tańda Jambyl Jabaevtyń osy portrettik beınesi Astana qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Mýzeıiniń qoryna engen.
Portrettik serııany sýretshi ári qaraı trıptıhpen jalǵastyrady. Onyń birinshi bóliginde kúı atasy Qurmanǵazynyń tulǵalyq beınesi keskindelip, ishki mazmundyq qurylymy kúrdeli sheshim tapqan. Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń naqty foto sýreti bolmaǵandyqtan keskindemeshi jalpy kórkemdik obraz jasaýǵa umtylady. Muny týyndynyń kórkemdik qurylymy men kompozısııalyq sheshimi arqyly ashyp, baıyta túsken. Kúı tolǵap, dombyra shertken Qurmanǵazy babamyz bir jaq qyrynan, kórermenge arqasyn bere keskindelgen. Kúı álemine tereń boılaǵan Qurmanǵazy beınesi ózin qorshaǵan ortadan múlde oqshaý qalǵandaı áser qaldyrady. Alaıda, artqy aıadaǵy úıir jylqynyń dúbirleı shapqan dybysy kórermen qulaǵyna jetip, kenep betinde kúıshi tartqan kúıdiń kúshi men dınamıkasyn sezemiz. Osylaısha sýretshi kórermen nazaryn kúıshiniń mol murasyna, tarıhı ulttyq qundylyǵyna aýdarady.
Trıptıhtyń ortańǵy bóliginde uly oıshyl, aqyn Abaı Qunanbaıulynyń som tulǵalyq beınesi sheshim tabady. Bul týyndyda da Abaıdyń beınesi alǵashqy jazylǵan portret sekildi ramaǵa syımaı turǵandaı áser qaldyrady. Aqynnyń som beınesi arqyly Abaı tulǵasynyń daralyǵyn, ulylyǵyn aıshyqtaı túsken. Artqy aıadaǵy kóleńke ispettes sheshim tapqan kıiz úıdiń sılýeti Abaı qam jegen qara halyqtyń belgisindeı. Abaıdy tolǵandyrǵan ýaıym men qaıǵynyń tabyndaı aýyr seziletin ol meılinshe tereń ári qarańǵy. Abaıdy somdaǵan alǵashqy portretinde sýretshi jasyl túske ústemdik beredi. Jasyl danalyq pen meıirimdiliktiń belgisi. Al, sońǵy portretten aıa men Abaı tulǵasy sary túste sheshim tapqan. Qazaqta sary tús ýaıymnyń belgisi. Jumaqyn Qojaqynuly óziniń tanymynda uly Abaıdyń danalyqqa jetý jolyn ulttyń, halyqtyń ýaıymyn jep, qamyn oılaýymen baılanystyryp, ony osyndaı tústik sheshimde qarastyrady.
Trıptıhtyń sońǵy oń jaq bóligin aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev beınesi tuıyqtaıdy. Sýretshi de Muqaǵalı sekildi Hantáńiriniń eteginde dúnıege kelip, sol tabıǵattan nár alyp ósedi. Sondyqtan da týyndylary Muqaǵalıdyń poezııasy sekildi poetıkalyq sıpat alatyn keskindemeshi, janymen bir taban aqyn álemine jaqyn ekenin moıyndaǵan edi. Bul týyndyny sýretshi óziniń jastyq shaǵyndaǵy keremet áserde qalǵan estelikterine júgine otyryp dúnıege ákelgenin kezdesý barysynda baıandaǵan bolatyn. «Jas kúnimde Gogol atyndaǵy Almaty kórkemsýret ýchılıshesin jańa bitirgen kezim. Dosym Baltas ekeýmiz mýzeıdiń qasyndaǵy ózen jaǵasyna serýenge shyqtyq. Ol kezde ózen jaǵasy qazirgideı abbattandyrylmaǵan bolatyn. Tabıǵı keıpin saqtaǵan kúıi jaǵasynda úlken-úlken qoı tastar domalap jatatyn. Jaǵada keshkisin demalǵan adamdar qarasy kóp. Top-top bolyp árbir jerge jınala qalǵan. Sonadaıdan appaq kıingen som tulǵaly, boıshań kelgen iri kisi kózimizge ottaı basyldy. Birden tanydyq. Aqyn Muqaǵalı Muqataev eken. Baltas ekeýmizde demde janyna jetip baryp amandastyq. Aqyn aǵamyz jyly qabaq tanytyp áńgimege tartty. Bizdiń sýretshi ekenimizdi estip óziniń qasyna otyrǵyzdy. Sonda jadymda máńgi saqtalǵany Muqaǵalı aǵanyń qyryq tórt jastaǵy kezi eken. Úlken domalaq tastyń ústine appaq oramalyn tósep jaıǵasypty. Ústinde appaq jeıde, aq shalbar. Aq týflıi men aq kostıýmin sheship qoıyp, arqasyn keńge sala jaıǵasyp otyr eken. Osy beınesi árqashan kóz aldymda turatyn. Muqaǵalı Maqataevtyń kórkemdik beınesin jasaýda árıne kóp oılandym, az izdenbedim. Biraz tarıhı materıaldar men foto sýretterdi aqtardym. Alaıda, jas kúnimde kórgen aqynnyń asqaq beınesin, ásirese Hantáńiriniń eteginde nurǵa shomǵan kúıi beıneleýdi durys dep taptym. Aqıyq aqynnyń shyǵarmashylyǵy men dúnıetanymyn óz shyǵarmashylyǵyma erekshe jaqyn tutqasyn trıptıhty da osy obrazben aıaqtaýdy jón sanadym», - dep óz estelikterimen bólisken edi. Sanaly ǵumyryn, kórkem shyǵarmashylyǵyn Jumaqyn Qaırambaev maǵynasy tereń qundy dúnıeler jasaýǵa arnady. Sol jolda erinbeı eńbek etip, ulttyq mádenıetimizdiń damýyna aıanbaı ter tógip keledi. Sýretshi shyǵarmashylyǵyna kóz júgirter bolsaq, árbir shyǵarmasy osy tirkesterimizge dálel bolmaq.
Búkil ómirin ónerge arnaǵan sýretshi shyǵarmashylyǵyn ustazdyqpen de tabystyra bildi. Ustaz qanatynyń astynan qazirgi tańdaǵy Qazaqstan keskindemesiniń tanymal ókilderi Dosbol Qasymov, QR sýretshiler Odaǵynyń tóraǵasy О́mirbek Jubanııazov, Abaı atyndaǵy Memlekettik Akademııalyq Opera jáne balet teatrynyń bas sýretshisi Orynbasar Jańbyrshıev, Talǵat Tileýjanov sekildi tanymal sýretshilermen qatar Quralaı Úmbetova, Qumar Omarhan, Oralbek Qabóke jáne t.b. jas qylqalam ıeleri tárbıelenip, shyǵarmashylyqqa qanat qaqty. Bir kezderi sýretshi óziniń shákirtterimen «Izder» atty kórme uıymdastyryp, kórermenge erekshe áser qaldyrǵan bolatyn. Jumaqynnyń shákirtteri búgingi kúni Qazaqstan keskindemesiniń tarıhyna ózindik úlesterin qosyp, izderin qaldyrýǵa tyrysyp-aq jatyr. Biraq, Qaırambaev ónerinen sýsyndaǵan olardyń árqaısysynyń úni ózinshe shyǵyp, basqan izderi bir-birine múlde uqsamaıdy. Sondyqtan bolar, óziniń shákirt sýretshilerin ol árkez maqtan tutyp júredi.
Baıtursyn О́MIRBEKOV
QR Eńbek sińirgen qaıratkeri,
Reseı Kórkemóner Akademııasynyń qurmetti akademıgi.
Zýhra YDYRYS
ónertanýshy, «Beıneleý óneriniń tarıhy men teorııasy»
kafedrasynyń aǵa oqytýshysy
