“ERKEKTERDIŃ DENSAÝLYǴY” BAǴDARLAMASY ELGE DE, MEMLEKETKE DE KEREK

Qazaq er-azamattaryn aıtpaǵanda, álemdegi erkek qaýymnyń 10 paıyzy ǵana óz reprodýksııalyq densaýlyǵyn oılaıdy eken. Almatydaǵy B.Jarbosynov atyndaǵy ýrologııalyq ǵylymı ortalyǵy “Erkekterdiń densaýlyǵy” degen úsh jyldyq baǵdarlamany mine, osy sebepten qolǵa alyp otyr. Atalmysh sharanyń otaǵasylarǵa septigi tıdi me? Jáne ol jalǵasyn taba ma? Bul suraqtardy biz atalmysh ortalyqtyń dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstan ýrologtary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy jáne elimizdiń bas ýrology Myrzakárim ALShYNBAEVQA qoıǵanda áńgime ıesi sózin bylaı dep bastady. – Baǵdarlamany 2008 jyly bastaǵan edik. Ol Prezıdent janyndaǵy Áıelder isi jáne genderlik saıasat jónindegi ko­mıtette, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ǵylymı keńesinde, Parlament oty­rysynda, Ýrologtar qaýymdastyǵynyń basqosýlarynda áldeneshe ret talqy­lanǵany bar. Sóıtip, onyń jurttyń bárine kerek ekendigine kóz jetkizdik te óz tarapymyzdan qolymyzdan keletin jumystyń bárin jasadyq. Olaı deıtinim, baǵdarlama qolǵa alynǵannan beri 24 myńnan astam erkekterdiń densaýlyǵyn jan-jaqty tekserýden ótkizippiz. Dárigerlerdiń qolynan ne keledi, sonyń bárin jasappyz. Osynyń nátıjesinde respýblıkalyq Erkekter densaýlyǵynyń ortalyǵy bolý kerek degen qorytyndyǵa kelip otyrmyz. Munda ekstrakorporaldy uryqtandyrý, belsizdikti emdeý, sháýet saqtaıtyn krıobank bolý kerek. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramaı, qysy-jazy aýyr eńbek etip, óziniń ómirge urpaq ákeletin densaýlyǵyn álsiretip alatyn jas adamdar kóp. Mine, osy máseleniń bárin rettep, zerttep, emdeıtin ortalyq ashýymyz qajet. Sonda ǵana bizdiń joǵarydaǵy baǵdarlama óziniń mindetin durys atqaryp, mıssııasyn tolyq aqtady dep esepteýge bolady. Mundaı iri jobalar qarjy arqyly júzege asady. Eger Úkimet osy ortalyqty ashýǵa arnaıy qarajat bólse, bul ult bolashaǵyna jasalǵan úlken qamqorlyq bolar edi. Sonda ǵana elimizdegi demografııalyq ta, basqa da túıtkilderdi oń sheshe alamyz. – Myrzakárim Kárimuly! Sizder osydan 3 aı buryn “Erkekter densaýlyǵy kúni” degen joba jasap, 3 kún boıy er-azamattardy tegin tekserýden ótkizgen edińizder. Osy shara barysynda er-azamattarymyz ýrologtarǵa qaralýǵa qulyqty boldy ma? – Úsh kúnniń ishinde 800-ge jýyq adam keldi. Buryn-sońdy bizdiń ortalyqta mundaı oqıǵa bolǵan emes, shyraǵym. Olar, ıaǵnı, erkek zaty: “Elimiz bizdiń de densaýlyǵymyzdy oılaıdy eken-aý”,– dep tańǵaldy. Rıza bolysty. Osy 3 kún boıy 3 professor: professor-ýrolog men, professor-kardıolog B.Túkeshov, pro­fessor-endokrınolog M.Zelser orta­lyqqa kelgenderdi jan-jaqty tekserip, dıagnozyn qoıyp, qandaı em, dári-dármekter qabyldaý kerektigi jóninde jan-jaqty keńes berdik. Taǵy da aıtaıyn, azamattarymyz bizge de kóńil bólingen eken-aý, degen sózderdi qaıta-qaıta aıta berdi. Rasynda da olar: “Densaýlyq saqtaý salasy buǵan deıin áıelderdi oılaıdy, balalardy oılaıdy, týberkýlezdi oılaıdy, SPID-ti, qant dıabetimen aýyratyndardy jáne júregi naýqastardy oılaıdy. Osylarǵa arnap arnaýly baǵdarlamalar jasalynady, qarajat bólinedi. Al erkekterge ol tıisti emes”, – degen sııaqty túsiniksiz pikirde bolǵan ǵoı. – Kásibı maman retinde aıtyńyzshy? Osy shara kezinde munda qaı ult ókilderi kóbirek keldi dep oılaısyz? Qazaq jigitteri densaýlyǵyn oılaı ma eken? – Biz tekserilýge kelgen adamdardy ultyna bólgen joqpyz. Qazirgi zamanda erkekterdiń ýrologııalyq syrqaty máselesin eki túrli jaǵdaıda túsinýge bolady. Biri – ejelden kútinetin, aýrýdyń aldyn alýǵa tyrysatyn jandar. Ekinshisi – qaralý ýaqytyn ótkizip alyp, azap shekken soń dárigerge amalsyz júginetinder. Ony aıtyp otyrǵanym, statıstıkalyq esep júrgizbesek te qandastarymyz, ózimizdiń aǵaıyn­da­rymyz kóp boldy. Shamasy 80-85 paıyzdaı bar-aý. Bul neden? Bul baıaǵy:”E,qoıshy... Keıin kórermiz”,– degen ádetpen júre berip, qınalǵan soń bizge kómek surap kelgen jigitter. – Sizder bastapqyda-aq, 3 kún ishinde búkil eldegi erkekterdiń densaýlyǵyn tekserip te, túzep te úlgermeıtinderińizdi bildińizder ǵoı... – Árıne! Degenmen, osy aksııa arqyly birqatar mindetterimizdi atqaryp, talaı jaıtty anyqtap otyr emespiz be?! Er-azamattar arasyndaǵy bastapqy ýroan­dro­logııalyq patologııany anyqtaý úshin túrli saýaldamalar júrgizdik. Ýroandrologııalyq aýytqýlar áserinen bolatyn júrek-qan-tamyrlary men endokrındik patolo­gııalardyń deńgeıin anyqtadyq. ÝDZ dıagnostıkasy ádisimen erkekter arasyndaǵy ýroandrologııalyq naýqastyń beleń alýy qaı deńgeıde ekenin shamalaýǵa qol jetkizdik. Máselen, tekserilýge kelgenderdiń 329-ynyń qanyndaǵy testeron deńgeıin zerttegenimizde, onyń 84-inde testeron jetkiliksiz ekendigi málim boldy. Oǵan qosa erektıldi áreketsizdik pen gıpogona­dız­m­niń taralýyn anyqtap otyrmyz. – Sonymen, qandaı qorytyndyǵa keldińizder? – Pasıentterimizdiń 480-i skrınıng-saýaldamaǵa qatysty. Nátıjesinde, bulardyń arasyndaǵy keńinen taraǵan ýroandrologııalyq patologııa – sozylmaly prostatıt 280 adamda bar ekendigine kóz jetkizdik. Qaralǵandardyń arasyndaǵy 160 naýqasqa DGPJ dıagnozy qoıyldy. Ýrologııalyq dertke shaldyqqandardyń 43 paıyzy arterıaldyq gıpertenzııa men 56 paıyzy qant dıabetinen zardap shegedi eken. Al gıpertonııalyq aýrýǵa ushyraǵandardyń 96,7 paıyzyna, qant dıabetimen aýyra­tyn­dardyń 94,2 paıyzyna erektıldik qyz­mettiń ártúrli deńgeıde buzylýy men gıpo­gonadızm dıagnozy qoıyldy. Mundaı statıstıka erkekterdi oılantýy kerek. – Qýanatyn kórsetkish emes eken. Búginde elimizde otaý qurǵandardyń 16 paıyzy perzent qýanyshyn kórmeý qasiretine dýshar bolyp otyr... – Bedeýlik máselesi erkekter arasynda da kóp. Onyń beleń alyp otyrǵanyn qazir búrkemeleýdiń qajeti joq. Búginde bul faktor erkekter arasynda 50 paıyzǵa jetti. Demek, qanshama áıel dúnıege bala ákele almasa, sonshama erkektiń reprodýksııalyq qabiletinde úlken másele týyndap tur. Dúnıejúzilik Densaýlyq saqtaý uıymynyń ólshemderi boıynsha barlyq nekelerdegi balasyzdyq 15 paıyzdan assa bul kórsetkish demografııalyq ósimge eleýli túrde keri áserin tıgizedi. Al bizdiń joǵarydaǵy jaǵdaı 16 paıyzdan asyp ketti. Endigi jerde ol memlekettik másele bolyp turǵanyn baıqap otyrǵan bolarsyz? Qazir respýbıkada andrologııalyq aýrýlardyń deńgeıi óte joǵary. Biz osy jaǵdaıǵa obektıvti baǵa berý úshin joǵarydaǵydaı qadamdarǵa bardyq. Sóıtip, erkekter densaýlyǵy kúni sııaqty qanatqaqty zertteýlerdi qolǵa aldyq. – Medısınada balasy joqtarǵa bala jasap beretin balama ádister bar emes pe? – Qazir respýblıkamyzda ekstra­korporaldyq ádispen uryqtandyratyn 8 laboratorııa bar. Onyń 6-y jeke menshik. Alaıda, olardyń kópshiligi áıelderdiń bedeýligin emdeýge ıkemdelgen. Belsizdik áıel men erlerdiń arasynda birdeı beleń alyp turǵanda, ekstrakor­po­raldyq laboratorııalardy jasaqtaı otyryp, erkekterdiń de belsizdigin qosa emdeýdi basty baǵyt etip alatyn ýaqyt kelip jetti. О́ıtkeni, qoldanylatyn mıkroma­nı­pýlıasıondyq ádister tehnıkalyq jaǵynan bolsyn, sháýetti alý ádisinde bolsyn ózindik erekshelikterge ıe. Eń bastysy elimizde donorlyq sháýet­terdi saqtaıtyn biregeı krıobank joq. Bul uryqsyzdyqtan zardap shegetin erkekterge odan ári mıkromanıpýlıasıondyq ádispen em júrgizýge jáne hımııalyq terapııadan ótetin azamattardan aldyn-ala uryq alýǵa kerek. Sháýetterdiń biregeı krıobankiniń joqtyǵy ekstrakorporaldyq jolmen uryqtandyrýda donor tańdaýǵa kóp kedergi keltiredi. – “Erkekterdiń densaýlyǵy” baǵdarla­masy jaı jumys bolmaıtyndyǵyn ózińiz aıtyp otyrsyz. Áıelderdiń áıeldik den­saýlyǵy gınekologtardyń qolynda bolsa, er azamattardyń densaýlyǵyna andrologtar jaýapty bolýy qajet eken. Oǵan jaǵdaı bar ma? – Bul máseleni úsh kezeńge bólip qarastyryp otyrmyz. Árbir emhanada dáriger-gınekolog sııaqty andrologtar da otyrýy kerek. Bul birinshi kezeńde elimizdiń barlyq emhanalaryn 100 paıyz qamtýy tıis. Ekinshi, oblystyq deńgeıdegi barlyq kúr­deli operasııalar júrgiziletin medısınalyq aýrýhanalarda myqty ýrolog-androlog mamandar daıarlaý. Úshinshi, bizdiń ǵylymı ortalyqtyń bazasynda joǵary deńgeıde, asa ozyq tehnologııalardy qoldana otyryp, erkekterge em júrgizý. Qazir osy maqsat jolynda arnaýly jumystar qolǵa alynyp jatyr. Qudaıǵa shúkir, bizde bilikti, tájirıbeli mamandar bar. Olar kez kelgen jaǵdaıda kómek kórsete alady. Eger memleket: “Myqty androlog mamandardy búginnen bastap daıarlańdar!” dep pármen berse, biz oǵan qazir-aq daıynbyz. Biraq, ol úshin Úkimet arnaýly qarajat bólýi kerek. Máselen, respýblıkaǵa myńdaǵan dáriger-gınekolog qajet bolsa, soǵan Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen jalaqy, kabınet, medısınalyq jabdyqtarǵa qarajat bólinedi ǵoı. Sondaı qarjyny andrologtarǵa da qarastyratyn ýaqyt jetti. Áıtpese, qazir er-azamattardyń densaýlyǵy máz emes. Dú­nıejúzilik statıstıka boıynsha 10 paıyz erkek qana óz densaýlyǵyna qaraıdy eken. Iá, 10-aq paıyz! – 10 paıyz? – Senińiz-senbeńiz solaı. Sebebi, uıalady. Men er-azamattardyń jalpy densaýlyǵyn aıtyp otyrǵanym joq. Erkektik máselesin aıtyp otyrmyn. Siz meni túsinip otyrsyz ba? – Iá... – Áıel adamdar aıaǵy aýyr bolady, taǵysyn taǵy, báribir gınekologqa qaralyp turady. Al bizdiń azamattarymyzdyń óziniń densaýlyǵyn teksertýge “ýaqyty joq”. Eń bastysy, búginde olardyń psıhologııasyn ózgertý qajet bolyp tur. Bul másele de joǵarydaǵy baǵdarlamada qarastyrylǵan. Ol úshin, gazet, teledıdar arqyly suhbattar berip, arnaýly bıýlletender shyǵaryp osy máseleni nasıhattaý asa qajet ekendigine ábden kózimiz jetti. – Eger dúnıe júzindegi erlerdiń 10 paıyzy ǵana óz densaýlyǵyn oılaıtyn bolsa... – Bul er-azamat ataýly dárigerlerdiń esigin múlde ashpaıdy degen sóz emes. Barady olar dárigerlerge. Basy aýyryp, baltyry syzdaıdy degendeı... Biraq ýrologııa máselesine kelgende, kejegesi keıin tartady degen sóz ǵoı joǵarydaǵy mysal. – Qazir er-azamattardyń arasynda bedeýlik jasaryp kele jatqandyǵy týraly mamandar másele kóterip júr ǵoı? – Onyń da sebepteri jetkilikti. Qazir bedeýlikti hırýrgııalyq basqa da ádistermen 90 paıyz emdep alýǵa bolady. Asa tıimdi dári-dármekter bar. Tek kóp jigitterimiz jalǵan namysqa berilmeı, der kezinde dárigerdiń esigin ashýy kerek. – Qazir ózińiz basqaryp otyrǵan orta­lyqta ozyq tehnologııalar, medısına­lyq qural-jabdyqtar bar. Búginde sizderdiń pasıentterińizdi emdeý tıimdi nátıje berip jatqandyǵynan naqty mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Bizdiń qazaqstandyq professor-ýrologtar bilimi jaǵynan shetel­dik mamandardan kem emes. Osyny bórikti qaýym bile júrsin deımiz ǵoı. Sondyqtan... – Qazir bizdiń ortalyq, basqa da iri emhanalar men aýrýhanalar ozyq medı­sınalyq ýrologııalyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Munda da eýropalyq deńgeıdegi zertteýler men em júrgiziledi. Qazaqstandaǵy ýrologııa ǵylymynyń deń­geıi óte joǵary. Myna bizdiń ortalyqqa be­rilgen dıplomǵa qarańyz. Qabyrǵadaǵy ilýli turǵan “Eń úzdik medısına mekemeleriniń biri” degen qujat Eýropalyq ýrologııa Assambleıasynan kelgen. Olar ońaılyqpen kez kelgen medısınalyq ortalyqqa mundaı ataqty bere salmaıdy. Týrasyn aıtsaq, bizdiń ınstıtýttyń deńgeıi eýropalyq standartqa jaqyndap keledi degen sóz. – Qolǵa alǵan baǵdarlamalaryńyz óte jaqsy. Alaıda, sizderdiń naýqas­taryńyzdyń basym kópshiligi alys aýyldarda júrgen joq pa? Kelip qaralaıyn dese qarajaty joq, qarajaty bolsa qaı esikti qaǵaryn bilmeı júrgen azamattarymyz jetip artylady. Qys­qasy, alystan kelgen aǵaıyndardyń medısınalyq jaǵynan jaqsy jabdyq­talǵan deıtin sizdiń ortalyqta emdelýge múmkindigi bar ma? – Problema joq! Jyl saıyn Úkimettiń kvotasymen Qazaqstannyń túkpir-túkpirindegi 2200 adamǵa tegin medısınalyq qyzmet kórsetemiz. Densaýlyǵy mazalap júrgen adamdar aýdanǵa, oblysqa kelip, bizdiń ınstıtýtqa joldama alýǵa qaqylary bar. Kvota alyp, bizge kelýge bolady. – Siz Memlekettik syılyqtyń laýreatysyz. Medısına salasy boıynsha ol qandaı negizge súıenip, qalaı beriledi? – Bizdiń salanyń Memlekettik syılyǵyn alý ońaı emes. Qazirgideı ozyq tehnologııalar atymen joq bolyp, qaıta qurý jyldarynda medısına aqsamaq túgili qırap jatqanda naryqtyq eko­nomıkaǵa osy salany beıimdeý mindeti turdy. Mamandardy saqtap qalý, jas­tardy buǵan tartý, júıeni qaıta jasaqtaý sııaqty qyrýar qajettilik bar edi. Biz memlekettik bul syılyqty ótpeli kezeń­degi osyndaı kúrdeli mindetterdi ońtaıly sheship, úlken ǵylymı ortalyqty aman saqtap qalǵanymyz úshin bir top medısına mamandary bolyp alǵanbyz. – Elimizdiń bas ýrologysyz. Osy salanyń máselesin sizden artyq biletin eshkim joq. Kásibı maman retinde qazir basyńyzdy qatyratyn basty másele ne? – Ersileý estilse de aıtaıyn. Adam tú­gili maldy da asyl tuqymdy etýdi oılap bas qatyramyz... Ultty asyl­dandyrý úshin erkekterdiń densaý­lyǵyn jaqsartý kerek. Joǵaryda da sizge aıtqanmyn. Bizde medısınada túrli naýqastarǵa baılanysty baǵ­darlamalar bar. Erkekterdiń densaý­lyǵy máselesi solardyń basynda tur­masa da udaıy nazarda bolýy qajet-aq. Azamattardyń densaýlyǵy... Taǵy da neni meńzep otyr­ǵanyma mán berińiz. Erkekterdiń repro­dýksııalyq densaý­lyǵy jaqsy bolsa – basqa músheleri, qany, qanty, qan qy­sy­my, bári durys bolady. Eńbekti de jaqsy atqarady. Úıde bereke, erli-zaıy­p­ty­lardyń arasynda túsinistik ornaıdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aınash ESALI.