«Tátti» úshin tartys

«Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekteri bo­ıynsha, elimizde jyl basynan beri 138 myń tonna qant ón­dirilip, 121 myń tonnasy ım­porttalǵan. Oblystardyń, As­tana men Almaty qalalary ákim­dik­teriniń derekteri boıynsha, turaqtandyrý qorlarynda qazir qanttyń jetkilikti qory saqtalǵan. 2018 jylǵy ónim jınaý júzege asyrylyp jatqanyn atap aıtsaq, bul da qant óndirý úshin shıkizattyń mol bolýyna yqpal etpek. Sondyqtan ónim tapshylyǵy jáne onyń baǵa­synyń ósýi týraly aıtýǵa negiz joq. Qazaqstan qantty ım­port­taýǵa jáne óndirýge qajet shıkizatqa eshqandaı tyıym en­gizgen joq. 2010 jyly Ke­den odaǵy qurylǵan sátten bas­tap, barlyq EAEO-ǵa múshe el­derge qatysty, úshinshi elder­den ımporttalatyn aq qant­tyń tonnasyna 340 AQSh dollary kóleminde Biryńǵaı ke­den­dik tarıf qoldanylady. Odaq elderiniń arasyndaǵy óza­ra saýda aıasyndaǵy qant aına­lymyna baj salyǵy salyn­baıdy. Qazaqstandaǵy qant óndirýshiler, onyń ishinde «Raim­bek» kompanııasy da 2010 jyl­dan beri EAEO aıasyndaǵy ke­den­dik baj salyǵynsyz qant jáne ony óndirý úshin shıki­zat tasymaldaýda ýaqytsha jeńil­dikti preferensııalardy paıda­lanyp keldi. Aǵymdaǵy jylǵy 27 shildede Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń EAEO ulttyq mindettemelerdi ım­plementasııalaý aıasyndaǵy usynysy negizindegi Úkimettiń qaýlysymen atalǵan jeńildikti preferensııalar joıyldy» dep habarlady Ulttyq ekonomıka mınıstrligi.

Sonymen «baqsaq, baqa eken» degendeı bul jolǵy shýdyń gábi basqa bolyp shyqty. Ol – qanttyń dúrbeleńi emes, ony ón­dirýshiler men jetkizýshilerge beriletin jeńildik úshin tartys eken.

Degenmen qant týraly áńgi­meniń astaryna taǵy bir úńilýge týra keledi. Eger elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy, Ulttyq ekonomıka mınıstrlikteri sekildi múddeli taraptar bul máselege jiti qarap, aldaǵy ýaqyttary onyń sheshimin durystap belgilemese, másele munymen tynbaýy múmkin. Se­be­bi, osy kıkiljińniń ózi budan 15-20 jyl buryn bastalǵan qant tapshylyǵy sekildi sozylma­ly syrqattan Qazaqstannyń áli de tolyq aıyǵyp kete almaı otyrǵanyn kórsetetindeı. Máse­len, alysqa barmaı-aq eki-úsh jyl buryn bolǵan bir oqıǵany qaperge taǵy bir salyp óteıik. 

2016 jyldyń jazynda óńir­lerde qanttyń 1 kılosynyń baǵa­sy 240 teńgeden 400 teńgege deıin qymbattap, tutynýshylar arasynda naǵyz dúrbe­leń paıda bolǵan edi. Ol joly da másele­ge baılanysty Ulttyq ekonomıka mınıstrligine túsinikteme berý­ge týra kelgen. Jergilikti bılik ókilderi men halyq bolsa osy oqıǵaǵa oraı kóp jaǵ­daı­da dúkender men alypsatar­lardy kinálaýmen shektelgen. «Halyqtyń jappaı jemis-jı­dekten tosap qaınatatyn ýaqy­tyn paıdalanyp, paıda tabý maqsatynda qant baǵasyn ádeıi­lep kóterip otyr» desken. Munyń arty dereý dúkenderge tek­serý­ler uıymdastyryp, zańǵa sáıkes ákim­shilik jazalaý sharalaryn qol­danýǵa ulasqan.

Eger elimizde qant jetki­likti bolsa, ony orynsyz qym­bat­­tatýdyń qandaı negizi bar degen suraq sol joly týyndap edi. Ádette erkin naryqta taýar­lardyń baǵasy suranys pen usynystyń arasynda alshaq­tyqtyń paıda bolýynan kóteri­le­tindigin bilemiz. Demek, bul jerde bas­ty másele qant óndirisine qatysty dep oılaǵan edik.

Osy tujyrymnyń durystyǵyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa­nyń statıstıkalyq derekteri anyqtap berdi. Derekter boıynsha 2015 jyldyń qorytyndysynda Reseıde 34 417 myń tonna, Belarýs elinde 3 300 myń tonna, Qyrǵyzstanda 183 myń tonna qant qyzylshasy óndirilgende, Qazaqstanda bar bolǵany 174 myń tonna óndirilipti. Sonyń saldarynan qant qyzylshasynyń ár adamǵa shaqqandaǵy úlesi Belarýs elinde 348, Reseıde 235, Qyrǵyzstanda 30 kılodan aınalǵanda, Qazaqstanda bar bolǵany 10 kılodan kelgen. Sonda aýyl sharýashylyǵy ónerkásiptik negizde damyǵan Reseı men Belorýssııany bylaı qoıǵanda bizden jeri de, halqy da, jańa tehnologııalardy satyp alýdaǵy múmkindikteri de az qyrǵyz baýyrlarymyzdan qalyp ketkendigimiz anyq kórindi.

Otandyq rynokta qant jetkilikti bolýy úshin bul keminde bir adamǵa jylyna 27 kılodan aınalýy kerek. Bul, árıne medısınalyq norma emes, elimizde jylma-jyl jan basyna shaqqanda tutynylyp kele jatqan qant mólsheri, ıaǵnı qantty halyqtyń qajet etý deńgeıi. Al 1 kılo qant óndirý úshin keminde 5-6 kılo joǵary sapaly qant qyzylshasy qajet. Sonda Qazaqstan ózin qantpen jetkilikti qamtamasyz etemin dese, jylyna 2 210 myń tonna qant qyzylshasyn óndirýi tıis eken. Al otandyq zaýyttardyń kópshiligi elimizdiń sapaly da densaýlyqqa zııany joq shıkizatyn paıdalanýdyń ornyna alystaǵy Brazılııa sekildi elderdiń arzan turatyn qant quraqtaryn tutynýǵa kóshken. Qant quraǵyn eksporttaýshy elder ónimderiniń baǵasyn kúrt qymbattatqan kezde osy shıkizattan qant daıyndaıtyn otandyq zaýyttar birden taqyrǵa otyryp, ózderi shyǵaratyn qanttyń baǵasyn kúrt qymbattatýǵa májbúr bolǵan. Onymen de qoımaı qyzylsha egýshiler tıisti shıkizat kólemimen qamtamasyz ete almaı otyr dep shý shyǵarǵan. Qyzylsha ósirýshiler olardy shıkizatpen qalaı qamtamasyz etpek, olar ázirlegen tátti túbirdi zaýyttar satyp almasa, sóıtip elimizdegi qyzylsha óndirisin múlde turalatyp tastasa. Osy keleńsizdiktiń aqyry tutynýshylarǵa tıip, oqıǵa qarapaıym halyqtyń zardap shegýimen aıaqtalǵan.

Degenmen, Úkimet sol joly bul tyǵyryqtan shyǵýdyń amalyn taýyp, qyzylsha óndirýshilerge edáýir jeńildikter jasaǵan edi. Eki-úsh jylda elimizdegi qyzylsha óndirisiniń kólemi eselep damyp, jaǵdaı ońalǵan­daı bolǵan. Endi mine, aı men kúnniń amanynda qant úshin tartys qaıtadan týyndap otyr. Biraq Aýyl sharýashylyǵy, Ulttyq ekonomıka mınıstrlikteri atap kórsetkendeı, bul jolǵy shýdyń bir sheti qantty syrtan ákeletin jetkizýshiler­ge ústimizdegi jyldyń 27 shildesinen bastap qanttyń 1 tonnasy úshin 340 AQSh dollary kóleminde kedendik baj salyǵynyń belgilenýi de sebep bolyp otyrǵan sekildi. Al bul Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy ortaq kelisimge sáıkes týyndap otyrǵan talap. Onyń ústine elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi otandyq aýylsharýashy­lyq ónimderin óndirýshilerdi qol­daı otyryp, el rynogynyń ımport­qa táýeldiligin azaıtý maqsatynda birqatar batyl qadamdarǵa barýdy jón dep sheshti. «Kedendik bajdardy engizý – bul iri eksporttaýshylar úshin unamdy emes, biraq nátıjesinde ishki óndiristiń qarqyndy damýyna, ishki naryqta otandyq kásiporyndar­dyń qaıta óńdelgen taýarlarynyń ulǵaıýy­­na ákeletin qajetti shara. Aýyzsý ońaı bolmaıdy, biraq ony eń aldymen memlekettiń azyq-túliktik qaýip­sizdigin qamtamasyz etý úshin birlese iske asyrýymyz qajet. Sebebi, bul model shıkizat óndirýden qantty iske asyrýǵa deıingi salaaralyq jáne sharýa­shy­lyqaralyq baılanysty damytý­dy kózdeıdi. Bul qyzylsha – qant ónim­deri qunynyń tómen­deýine jáne tutynýshylyq sura­nysty qanaǵat­tandyrýǵa, búkil aýyl­sharýa­shylyq taýar óndirýshiler tizbegi­niń damýyna oń áser etedi. Sony­men qatar ımporttyq qant qunynyń ósýi, tereńdetip qaıta óńdeý isimen shu­ǵyl­danatyn qant almastyrýshy óndi­ris­tiń damýyna ákeletinin eskerý qajet» delingen bul jóninde Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrligi tarat­qan málimette.

Osy máselelerden túsingenimiz, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi endigi kezekte qant zaýyttary men qantty syrttan jetkizýshi kompanııalarǵa jasaıtyn qoldaýyn toqtatyp, tipti keıbir jaǵdaılarda kedendik baj salyǵyn kúsheıte otyryp, otandyq ishki óndiris­ti damytýǵa ekpin túsirmek. Bul másele­niń tosap qaınatý merzimi bastalatyn kezde qolǵa alynýy ishki rynoktaǵy qant baǵasynyń qymbattaýyna ákel­meı me? Mınıstrlik ókilderiniń bul saýalǵa da beretin jaýaby bar eken: «Búginde, qantty tutynýy joǵarylaǵan maýsymnyń alypsatarlyq kóńil kúıin, sonymen qatar qazan aıynda bastalatyn qant qyzylshasynyń jańa ónimin jınastyrýǵa daıyndyqtyń bastalǵanyn da qosa eskerýimiz kerek. Osyndaı jaǵdaıǵa baılanysty qant baǵasynyń shamaly qymbattaýy múmkin. Degenmen, baǵalar maýsymdyq aýytqý sheginde bolady dep túsinemiz.

Onyń ústine, salanyń negizgi kór­setkishteri asa qatty tapshylyqtyń joq ekenin, memlekette qant qorynyń sarqylmaǵanyn kórsetedi. 2018 jyldyń qańtar-maýsym aılaryndaǵy statıstıka málimetterine qaraǵanda, aq qanttyń óndirisi 138,6 myń tonnany, eksport – 50,7 myń tonnany, ımport – 121 myń tonnany qurady. Nátıjesinde alty aı ishindegi tutyný kólemi 209 myń tonna deńgeıinde qalyptasty. Bul byltyrǵy kórsetkishke qaraǵanda 32 myń tonnaǵa az. Qazir óńirlik turaqtandyrý qorlarynda turǵyndarǵa satylýǵa arnalǵan qant qory jetkilikti. Munyń syrtynda, qantty kóterme saýdalaýshylar jáne saýda jelileri qoımalarynda qanttyń biraz qoryn ustaıtyndyǵy belgili.

Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tutyný­shylardy qant tóńireginde bolýy múmkin qoldan jasalǵan dúrbeleńge berilmeýge shaqyrady. О́ıtkeni oǵan jol berý – árqashan baǵanyń joǵarylaýyna ákeledi» deıdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ókilderi.

Sonymen, bul joly paıda bol­ǵan qantqa qatysty dúrbeleńge tutyný­shylardyń qatysy joq. Ázirge áńgime memlekettik organdar, qant zaýyttary men jetkizýshiler arasynda júrip jatyr. Biz de onyń áseri qarapaıym tutynýshyǵa jetpeýin tileımiz. Bul úshin tutynýshylar tarapynan sabyr da kerek sekildi. Sonda istiń sońy halyq úshin qaıyrly bolatyndyǵyna qyzylsha jáne qant óndirisi salasyndaǵy jeńildikterdi qaıta retteýge kirisken Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ýáde berip otyr.

Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»