– Aısholpan, ózińizdi elordamyzdyń tórinen kórgenimizge qýanyshtymyz. Bul Qazaqstanǵa alǵashqy saparyńyz eken. Kóńil kúıińiz qalaı? Áserińizben bólisseńiz.
– Áserimdi sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Álemniń kóptegen jerin aralap, talaı eldi kórip júrsem de, Qazaqstanǵa – týǵan Otanyma jolym túspegen eken. Bul – meniń júrek túkpirinde saqtap, ishteı tilep júrgen úlken armanym bolatyn. Qazaqstanǵa kelsem, ondaǵy adamdardyń ómir súrý daǵdysy, tarıhı mekenderi, tabıǵaty ásem jerlerimen tanyssam degen armanym búgin oryndalyp, ózimdi sheksiz baqytty sezinip otyrmyn. Astanadaı ásem qalany kórip, kórikti jerlerin aralap, áli de áserimnen aryla alar emespin.
– Ádette, saıatshylyq, onyń ishinde búrkit salý ónerimen kóbinese er adamdar aınalysyp, bul mashyq qyz balasyna jat, tańsyqtaý sanalady. Al ózińiz búrkitshilikke qalaı keldińiz? Qusqa degen qyzyǵýshylyǵyńyzdy ne oıatty?
– Jalpy, qustyń qasıeti degen óte kúshti ǵoı. Áýletimizde qus baptaý óneri – ata-babamyzdan jalǵasyp, ákeden balaǵa mıras bolyp kele jatqan qasıetti kásip, óreli óner. Bizdiń úıde ákem de, aǵam da búrkit ustady. Aǵam áskerge ketti de, ata-anamnan ruqsat alyp, aǵamnyń búrkitine bas-kóz boldym. Sodan bastap qus salyp, ań aýlaý ónerine qyzyǵýshylyǵym oıanyp, ákemmen ańǵa shyǵa bastadym. Keıin 13 jasymda 18 metr quzdaǵy búrkittiń uıasyna túsip balapan alyp, ózim baptadym. Eki qanatynda noqattaı ǵana aq daǵy bolǵandyqtan, atyn «Aqqanat» dep atadym. Aqqanat qazir tórt jasta. Jalpy, búrkitter tórt aıda bir jasaıdy. Adamnyń jasymen eseptegende, 30 jyl ómir súredi. 1 jasta – balapan, 2 jasynda – tirnek, 3 jasynda – tastúlek, al jasy tórtke tolǵanda ana qus dep atalady. Demek, qazir Aqqanat ana qus atandy.
– Jalpy, qusty qalaı tanısyzdar? Kez kelgen búrkit jaqsy baptaýmen qyran bolyp shyǵa ma, álde olardyń da erekshe túrleri bola ma?
– «Saıatshy bapshyl bolsa – búrkittiń baǵy» degen qazaqta jaqsy bir sóz bar ǵoı. Osy sózdiń máni zor. Balapan kezinde qustyń bári birdeı. Keıbireýler búrkitti balapan kezinen qatal ustap, qatań tártip qoıady. Menińshe, ol durys emes. Ondaı tártiptegi búrkit qysymǵa shydamaı, ıesinen túbi áıteýir bir qashyp tynady. Quspen túsinisip, til tabysa, tipti syrlasa da alý kerek. Bul – úlken óner. Qustyń tili joq degenimizben, olar óte sezimtal. Búrkittiń baǵy tikeleı baptaýshysyna baılanysty.
– Al sizdiń búrkit baptaýdaǵy jetistigińizdiń syry qandaı?
– Aqqanatymmen dosymdaı syrlasamyn. Aıalaımyn. Qusty qorqytyp nemese shekten tys ashyqtyryp tárbıeleý jaqsy nátıje bermeıdi. Qus ıesine neǵurlym jaqynyraq baýyr bassa, soǵurlym alǵyr keledi. Al qusbegilik saıysqa barardyń aldynda, árıne ol erkindik biraz shekteledi. Eń áýeli qusty ózińe jaqsylap úıretip, tamaqtan da biraz shekteý qajet bolady. Iesin jaqsy sezetin, onyń dybysyn jatqa tanıtyn búrkit shaqyrý kezinde qatelespeıdi.
– Búrkit baptaýǵa kúnine qansha saǵat ýaqyt bólesiz?
– Mektepte oqıtyndyqtan, dúısenbiden jumaǵa deıin ınternatta sabaqta bolamyn. Ol ýaqytta Aqqanatty ákem men aǵam baǵady. Sińlim de qazir búrkitshilikke qyzyǵyp júr. Demalys kúnderi ózim qaraımyn. Jalpy, Aqqanat kúnine 500 gramm kóleminde qoıan, túlki, qasqyr sııaqty ańdardyń shıki etimen qorektenedi.
– Baıólkede sizge deıin búrkitshi qyzdar boldy ma? Kimge qarap boı túzedińiz?
– Joq, bolmady. Áýletimizdegi, jalpy sol aımaqtaǵy qyzdardyń arasynan shyqqan jalǵyz búrkitshimin. Keıin meniń ónerim kópke tarap, el ishindegi tanymaldylyǵym arta bastaǵannan keıin, jetistikterimdi kóre kele 2-3 jyldan soń qyzdar arasynan da jaqsy búrkitshiler shyǵa bastady. Tipti men oqıtyn mektep-ınternattaǵy balalar da qyzyǵyp, aqyl keńesterin surap jatady.
– Eń alǵashqy jeńisińiz jaıly aıtyp berińizshi?
– Eń alǵashqy jarys, árıne esimde. Ol sátti umytý múmkin emes. Jasy menen áldeqaıda úlken er adamdarmen birge jarysqa túsý ońaı bolmady. Ol kezde men nebári 13 jasta bolatynmyn. Jeńemin dep tipti de oılaǵan joqpyn. Qatysýdyń ózin qanaǵat tuttym. Basynda qatty qobaljý boldy. Biraq, keıin dál jarysqa kelgen sátte ózimdi jınap aldym da, aldyma maqsat qoıyp úlgerdim. «Er adam istegen nárseni nege qyz bala jasaı almaýy kerek!?» dep namysqa tyrysyp, ózime ózim jeńemin dep ishteı sert berdim. Sóıtip, tilegimdi Alla qabyl etip, 78 búrkitshiniń ishinde qolǵa shaqyrýdy 5 sekýndta, shyrǵaǵa salýdy 6 sekýndta atqaryp, rekord buzdym.
– Saıatshylyq maýsymdaǵy oljańyz kóp pe?
– Árıne, qys aılarynda búrkit salamyz. Úıde eki búrkit bar. Bireýi – ákemdiki, ekinshisi – meniń Aqqanatym. Alǵash qar túskennen bastap aqpannyń sońyna deıin ań aýlaımyz. Osy ýaqyt aralyǵynda, ıaǵnı ótken qysta Aqqanat 14 túlki, 2 qasqyr alyp, qanjyǵamyz maılandy.
– Sizdiń esimińizdiń álemge tanylýyna eń alǵash ızraıldik fotograf Asher Svıdenskıı sýretteriniń yqpaly zor boldy. Biz de ózińizdi solaı bildik. Bul kisimen qalaı tanysqan edińiz?
– Asher myrza birde Baıólkedegi búrkitshiler toıyna arnaıy kelip, sýretke túsiredi. Biraq ol kezde fotograftyń nysanasyna kileń er adamdar iligedi. Jumysyn támamdap, eline qaraı bet alǵan qonaq ushaǵyna keshigip qalady. Sóıtip, ýaqyty keńip, shyǵarmashylyq jumysyn odan ári jalǵastyrýǵa jaqsy múmkindik alady. Bizdiń úıge kelip, meni de biraz sýretke túsirip áketken bolatyn. Keıin Asher Svıdenskıdiń fotosýretterin kórgen AQSh rejısseri Otto Bell Baıólkege kelip, 2016 jyly «Búrkitshi qyz» (The Eagle Huntress) atty derekti fılmin túsirdi. Sol fılm jaryqqa shyqqannan keıin Baıólkeni, ondaǵy qazaqtardyń ómirin álem tanyp, Baıan-О́lgeıge qaraı týrıster aǵyla bastady. 2017 jyly Otto Belldiń atalǵan týyndysy úshin Azııa men álemniń damýyna úles qosqan tulǵalarǵa beriletin AQSh-tyń aıtýly marapattarynyń biri – «Azııanyń batyr qyzy» («Asia Game Changer Awards») degen qurmetti ataqqa ıe boldym.
– Búrkit baptaýdy qolǵa alǵan kezde, osyndaı tanymaldylyqqa qol jetkizem dep oıladyńyz ba?
– Eshqashan. Tipti armandap ta kórmegen ekenmin. Allaǵa shúkirshilik etemin.
– Mine, mektebińizdi támamdaı salysymen eldegi aǵalar ózińizdi Otanyńyz – Qazaqstanǵa oqýǵa shaqyryp jatyr. Bul usynysty qabyldaýǵa daıynsyz ba?
– Qazir oılanyp jatyrmyz. Ákem ruqsatyn berse, Astanaǵa kelip oqýǵa ázirmin. Árıne, qımastyq bolady ǵoı. Biraq dál qazir meniń maqsatym – joǵary bilim alyp, bilikti maman ataný. Ásirese, til úırengim keledi. AQSh-tyń Garvard ýnıversıtetinen shaqyrý keldi. Sonda bilim alý úshin de aǵylshyn tilin oqýǵa kúsh salyp, jaqsy maman atanǵym keledi. Ekologııa nemese týrızm salasyn tereńdetip oqysam degen maqsatym bar.
– Al Qazaqstanǵa kelgende búrkitshilik ónerge qatysty júzege asyrsam degen oı-maqsat, josparlaryńyz bar ma?
– Maqsatymdy áli qoıyp úlgermedim. Aldaǵy ýaqytta oılana, aqyldasa kele óz josparlarymdy naqtylaımyn ǵoı dep oılaımyn.
– Qandaı armanyńyz bar?
– Alla jazsa, óz atymnan mektep salý. Qazir «Aisholpan Sun» degen qor ashyp jatyrmyn. Onda kedeı adamdarǵa kómektesý jáne jetkinshekterdiń sapaly bilim alyp, ýaqyttaryn tıimdi paıdalanýyna kóńil bólinetin bolady. Bizde Mońǵolııada ýaqytyn qalaı ótkizerin bilmeıtin balalar bar. Sonyń saldarynan da burys jolǵa túsip, zııandy ádetterge áýestenetin jasóspirimder kóp. Sapaly bilim almaǵan soń, qara jumyspen aınalysýǵa májbúr. Tipti jalaqylaryn da durys almaıdy. Sondaı adamdarǵa qol ushyn berip, bilim alýyna az da bolsyn kómegimdi tıgizsem deımin. Sport úıirmeleri men biliktiligin arttyratyn qosymsha kýrstar ashyp, jastardy ýaqytyn tıimdi paıdalaný joldaryna úıretetin jan-jaqty baǵyttaǵy ámbebap ortalyq ashý josparymda bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
