Hasan Únal: Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy jetistigi

Qazaqstan – tek qana Ortalyq Azııanyń emes, sol sııaqty burynǵy Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan res­pýblıkalar ishinde strategııalyq, geo­grafııalyq jáne ekonomıkalyq tu­r­ǵydan Reseıden keıingi mańyzdy mem­leket. Reseı men Qytaı arasyn­daǵy syndarly jáne keń aımaqta qo­nys tebýi, Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» jobasyna belsene at­sa­­ly­sýy, strategııalyq áleýeti Túr­­kııa­dan sha­mamen tórt ese úlken aýmaq­­qa ıe bo­lyp otyrǵan baýyrlas el­diń, ási­rese lo­gıs­tıkalyq jáne tasymal­daý sala­synda mańyzdylyǵyn arttyrýda. 

Qazaqstannyń tarapynan usy­nylǵan kóptegen jobalardyń «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasymen sabaqtasyp otyrǵany tańǵalarlyq jaıt emes. Qazaqstannyń osy salada jaqyn arada mańyzdy ról oınaıtyny anyq. Qytaıdyń bul jobasy júzege asyrylǵan saıyn Qazaqstannyń logıstıkalyq jáne tasymaldaý salalaryndaǵy róli áldeqaıda aıqyndala túsedi. 

Qazaqstandy kóp jaǵdaıda Batys elderi, tipti Túrkııanyń keıbir ba­tysshy toptary Reseıdiń jaq­­ta­sy retinde qarastyrady. Má­skeý men Astana arasyndaǵy jaqyn qarym-qatynastar, áskerı jáne strategııalyq salalar boıynsha ynty­maqtastyq, sondaı-aq kópte­gen halyq­aralyq máselelerde Qazaq­stannyń Reseımen ortaq ustanymǵa ıe bolýy dál osyndaı kózqarasty qalyptastyratyny belgili. Orys tiliniń keńinen taraǵany, qazaq­stan­dyqtardyń bir bóliginiń orys tilinde sóıleýi syndy sebepter, ásirese Túrkııada Qazaqstan týraly osyndaı pikirdi týǵyzýǵa jol ashady. Alaıda Keńes Odaǵynyń qura­mynda bolǵan respýblıka retin­de Qazaqstannyń kópetnosty bolyp qalyptasýyn ondaǵan jyldar boıy Batys áleminiń bilimi men máde­nı tirshiligine osy til arqyly ǵana qol jetkizgendigin eskeretin bol­saq, bul elde orys tiliniń máde­nıet jáne bilim salasynda basym bolýy tabıǵı zańdylyq ekeni aıqyndalady.

Degenmen, táýelsizdik jyldaryn­da qazaq tiliniń qoldanys aýqy­my keńeıip, jazba jáne sóılesý tili­ne tolyq aınalǵany aqıqat. Son­dyq­tan Qazaqstannyń qazirgi tań­da latyn álipbıine kóshýi de asa ma­ńyz­dy faktorlardyń biri. Sony­­men birge ásirese bilim men máde­nıet sala­­synda halyqaralyq til bo­lyp sa­na­­latyn aǵylshyn tili mek­tep­ter men joǵary oqý oryn­daryn­da keńi­nen oqytylyp jatqan­dy­ǵyn, shet­eldik ustazdar leksııalaryn aǵyl­shyn tilinde usyna­tynyn jáne bul úrdis N.Nazarbaevtyń úsh tildi meń­gergen urpaqty jetildirý baǵdar­lamasy aıasynda júrgizilip otyr­ǵan­dyǵyn esten shyǵarmaǵan jón. 

Qazaqstan jáne Elbasy N.Nazarbaev Atatúriktiń jolymen eldi ilgeriletip, beıbitshilikti saqtap, memleketti qaıta qalyptastyrý jolynda tarıhı mańyzdy qadamdar jasady. Qazaq halqynan bólek, 130-ǵa jýyq etnostyq toptardy qamtyǵan Qazaqstannyń eshkimdi bólip-jar­maı, olardy ortaq múddege toptast­yrýy zor jetistik. Álemdik jáne dás­túrli dinderge jáne etnostyq top­tar­ǵa kórsetilgen qurmettiń ózi N.Nazarbaev pen Qazaqstannyń taǵy bir ereksheligi.

Reseımen jaqyn qarym-qaty­nas pen áskerı-strategııalyq yn­ty­maq­tastyq Qazaqstandy Batys elderi oılap otyrǵandaı «spýt­nık­tik» memleket jaǵdaıyna túsir­meıdi. Kerisinshe, sonyń barlyǵy Qazaq­stannyń ulttyq múddesine qyz­met etetin syrtqy saıasatynyń qajet­tiligi. Bir jaǵynan Reseı, Belarýs jáne Qyrǵyz Respýblıkasymen birge kedendik odaq quryp, kóptegen máselede Reseıdiń qasynan tabylyp júr. Alaıda sonymen qatar Batys álemi (AQSh-Eýropa) jáne Izraılmen jaqyn qarym-qaty­nas ornatyp úlgerdi. Irannan Japo­nııaǵa jáne Afrıkadan Ońtús­tik Amerıkaǵa deıin jalǵasqan keń aýmaqpen qarym-qatynasty damytyp otyr. Qazaqstannyń Túrkııa­men qarym-qatynasy erekshe mánge ıe. Astanadaǵy eń úlken elshilik ǵımarattarynyń biri Túrkııaǵa tıe­sili, qalanyń basym bóligin túrik qurylys kompanııalary salǵan. Buny qazaq baýyrlarymyz jıi-jıi aıtyp otyrady. Osynyń barlyǵy qarym-qatynastyń ózgesheligin kór­setedi. Qazaqstan Túrkııany jaq­sy biledi, únemi baqylap otyrady jáne qajet kezde úlgi alady.

Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń memleket­ti qaı­ta qalyp­tastyrý jolyndaǵy jetis­tigi syrtqy saıasat salasymen tike­leı baı­lanysty. Reseı, Qytaı jáne AQSh barynsha yqpal etýge kúsh salyp otyrǵan Ortalyq Azııa aı­­ma­ǵynda eń kólemdi jerge ıe bo­lyp otyr­ǵan Qazaqstan Reseı men Batys ara­­syn­daǵy qarym-qatyna­syn oń­­taı­­­lan­dyrýǵa qol jetkize al­maǵan bir­q­atar elderge úlgi bolyp otyr. 

Qazaqstan – Reseımen dostyqqa jáne odaqtastyqqa múddeli memleket. Bul eki eldiń qatynasyna syzat túser bolsa, onda keń jerge ıe, hal­qynyń sany az (18 mln) Qazaq­stan­ǵa halyq sany kóp, jeri tar ózge elderdiń «tábeti ashylýy» múmkin. 

Ortalyq Azııanyń bolashaǵyna Qazaqstan men Reseıdiń odaqtas bolýy oń yqpalyn tıgizedi. Sondaı-aq Qazaqstan Reseımen birge Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń múshesi. Bul óz kezeginde áleýetti qaýipter men syn-qaterlerdiń aldyn alý shara­laryn esepke ala otyryp syrt­qy saıasatty júrgizýge jol asha­dy. Sonymen birge Qytaımen ekono­mı­kalyq, saýda jáne mádenıet sala­laryn­da qarym-qatynastar qar­qynmen damyp otyr.

AQSh-tyń, ásirese 11 qyrkúıek oqıǵasynan keıin О́zbekstan men Qyrǵyz Respýblıkasynda áskerı baza ashýy jáne ony aımaqtaǵy amerıkalyq etnostyq yqpaldastyq saıasatynyń jalǵasy retinde qolda­na­tyndyǵy jónindegi alańdaýshylyq beleń alyp, bul jaǵdaı aımaqtaǵy eldermen qatar Qazaqstandy da alań­datqany úshin AQSh-tyń Orta­lyq Azııada júrgizgen ózara yqpal­dastyq saıasatyn balansqa salý qa­jettiligi týyndap otyr. Sondyq­tan bul balansty saqtaýdyń joly retin­de Qazaqstan bir jaǵynan Re­seı­men dostyq jáne odaqtastyq q­arym-qatynasyn jalǵastyrsa, ekin­shi­den, ShYU arqyly Qytaımen yntymaqtastyqty kúsheıtip otyr. Bul jó­ninde Qazaqstan óte sheber saıa­­­sat júrgizýde. AQSh-pen de saý­da-ekonomıkalyq salalarda aýqym­­dy yntymaqtastyǵyn júrgi­zip, óziniń kópvektorly saıasatyn ustanýda.

Qazaqstannyń jáne N.Nazarbaev­tyń Reseı aldynda bedeli joǵa­ry ekendigi anyq jáne osy bedelin Túrkııany qoldaý úshin qoldanyp otyratyny jasyryn emes. 2015 jyly Sırııa daǵdarysy saldary­nan Reseı áskerı ushaǵynyń Túrkııa­da qulatyp túsirilýinen keıin oryn alǵan Túrkııa-Reseı daǵdarysyn sheshý úshin Elbasy N.Nazar­baevtyń qalaısha muqııat jáne yqtııatty túr­de áreket etken­digi, Reseı kósh­bas­­shysy V.Pýtındi kelis­tirý úshin alǵa qoıǵan alǵyshart­tardy saqtaı otyryp, ony qalaısha jum­sart­qan­dyǵy jáne Ankara-Máskeý qarym-qatynastarynyń qaıta qalypqa keltirilýine úlken úles qosqandyǵy barshaǵa málim. 

Sırııa daǵdarysy jáne radıkaldy ıslamızasııanyń beleń alýy Ortalyq Azııanyń ózge elderi syndy Qazaqstannyń da jiti baqylap otyratyn máseleleriniń biri. О́zge musylman elderinen Sırııaǵa baryp qaqtyǵystarǵa qatysqandardyń arasynda qazaqstandyqtar da boldy. Sondyqtan ózge Ortalyq Azııa elderi syndy Qazaqstan da bul máseleni qatań baqylaýǵa aldy.

Sırııa daǵdarysyn sheshýge qatysty yntymaqtastyq modelderin damytý maqsatynda qalyptasqan jáne Jeneva prosesiniń tehnıkalyq jaǵynan bir bóligi retinde tanylǵan Astana prosesi Qazaqstannyń atal­ǵan máseleni sheshýge degen úlesi – bul da basqa bir ólshem. Túrkııanyń Sırııa daǵdarysy boıynsha ustanǵan saıasatynyń qandaı ekendigin túsinip otyrǵan elderdiń biri Qazaqstan desek qatelespeımiz. 

Mádenı saýda-ekonomıkalyq salalarda birqatar kelisimderge qol jetkizip, eline qaıtqan Túrki álemi­niń lıderi N.Nazarbaev 17 qyrkúıek kúni Sochıde Reseı men Túrkııa bas­shy­lary­nyń Idlıb máselesi boıyn­sha mámi­lege kelip, eki el arasynda bolýy múmkin qyrǵıqabaqty al­dyn ala joıǵan ózara kelisimge de óz yq­palyn tıgizdi. Qazaqstan Prezı­denti­niń Reseı men Sırııaǵa qatysty Ankaranyń ustanǵan saıasatyn jıi-jıi tyńdap otyryp, talqyǵa salýy óte tıimdi ekeni beseneden belgili. 

Hasan ÚNAL,

Maltepe ýnıversıteti 

Saıasattaný jáne halyqaralyq qatynastar kafedrasynyń professory (Túrkııa)

«Mıllıet» gazeti

18-19 qyrkúıek, 2018 j