Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Bas hatshysy Ekmeledın IHSANOǴLY: «Qazaqstandyq Tóraǵalyq Uıymnyń basymdyqtaryn, baǵdarlamalaryn jáne bastamalaryn iske asyrýǵa járdemdesetinine senim mol»

– 2011 jylǵy maýsym aıynyń aıaǵynda Qazaqstannyń elordasy As­tana qalasynda Islam Yntymaq­tastyǵy uıymyna múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleri ke­ńe­siniń 38-shi sessııasy bolyp ótti, onda Qazaqstan Uıymnyń Tóraǵasy boldy. Siz qazaqstandyq tóraǵa­lyq­tyń negizgi aǵymdaǵy qorytyn­dylaryn qalaı baǵalar edińiz? – 2011 jylǵy maýsymda Qazaqstan IYU SIMK 38-shi sessııasynyń tór­aǵa­ly­ǵyn qabyldap alǵany belgili. On bes jyl boıy IYU-ǵa múshe bola otyryp, Qazaqstan Uıymǵa múshe memlekettermen de, onyń ınstı­týt­ta­ry­men de yntymaqtastyqtyń joǵary deńgeıin ornatty. Muny moıyndap, IYU memleketteri biraýyzdan Qazaq­standy 2011-2012 jyldarǵa IYU SIMK 38-shi sessııasynyń tóraǵasy etip saılaý jóninde sheshim qabyldady. О́z tóraǵalyǵynyń basynan bastap, Qazaqstan óz kúsh-jigerin IYU ishindegi kóp josparly yntymaqtastyqty ny­ǵaıtýǵa, sondaı-aq Uıymnyń már­te­besin halyqaralyq qatynastardyń bedeldi qatysýshysy retinde saqtap tu­rýǵa shoǵyrlandyrdy. Jarǵyny jáne IYU 10 jyldyq is-qımyldar josparyn basshylyqqa ala otyryp, Uıym demokratııany, tıimdi memlekettik basqarýdy, zań ústemdigin, adam quqyqtaryn saqtaýdy ilgeriletýmen, sondaı-aq múshe memleketter ara­syndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý­men aınalysýda. Qazaqstannyń tóraǵa­ly­ǵymen atalǵan úderister IYU ke­ńistiginde kózge kórinerlik deńgeıde belsendi bola tústi. Mysaly, qazaq­standyq ókilder Uıymǵa múshe ártúrli memleketterde parlamenttik jáne prezıdenttik saılaýlardyń monıtorıngin iske asyrǵan IYU Bas hatshylyǵy delegasııalarynyń quramyna endi. Qazaqstandyq tóraǵalyq Uıymnyń basymdyqtaryn, baǵdarlamalaryn já­ne bastamalaryn iske asyrýǵa járdem­de­se­tinine IYU-da berik senim qalyp­tasty. Astana «Beıbitshilik, Yntymaq­tastyq jáne Damý» uranymen tabysty ótip jat­qan qazaqstandyq tóraǵa­lyq­tyń ba­symdyqtaryna tolyq sáıkestik­te, osy baǵyttaǵy IYU kúsh-jigerin bi­riktire otyryp, barlyq Islam ále­miniń damýy­na eleýli úles qosatynyna kúmán joq. – Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­my qurylǵanyna 40 jyldan astam ýaqyt ótken BUU-dan keıingi álem­degi eń iri halyqaralyq uıym retinde belgili. Osy oraıda Uıymnyń ál­emdegi alatyn orny men róli týraly aıta ketseńiz. – Eń aldymen IYU búkil musyl­man áleminiń ujymdyq ún qatysýynyń kórinisi bolyp tabylady jáne túrli halyqtar arasyndaǵy qatynastardaǵy beıbishilik pen úılesimdilikti ilgeriletý rýhynda osy álemniń múddelerin qor­­ǵaýǵa umtylyp otyr. IYU-nyń qa­zirgi kezdegi Jarǵysy múshe memleketter arasyndaǵy pikirlestik pen yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtýdan turatyn Uı­ym­nyń maqsattary men qaǵı­da­la­ryn aıqyndaıdy. Uıymnyń 40 jyl­dan astamǵy tarıhy ishinde onyń múshe­le­riniń sany áýeldegi 25 elden búginde 57 memleketke deıin ulǵaıdy. IYU BUU-men jáne basqa da halyqaralyq, óńir­lik jáne sýbóńirlik uıymdarmen syn­dar­ly jáne mazmundy qatynastar or­natty. Uıymnyń Islam áleminiń negizgi múddelerin qorǵaý, múshe memleketter arasyndaǵy qaqtyǵystar men qar­sy turýlardy retteý boıynsha jumysy basty basymdyqtardyń biri bolyp ta­by­lady. IYU Islamnyń shynaıy qun­dylyqtaryn qorǵaı otyryp, bar­lyq pishinder men kórinisterdegi mu­syl­­man­darǵa qatysty kemsitýshilikti joıý boıynsha qyzmetin jalǵastyrýda. HHI ǵasyrda IYU-ǵa múshe memleketter kóptegen synaqtarmen betpe-bet kelip otyr. Osy syn-qaterlerdi eńserý joldaryn qarastyrý úshin 2005 jylǵy jeltoqsanda Mekkede Uıymnyń úshin­shi tótenshe sammıti shaqyrylyp, onyń qorytyndylary boıynsha, 10 jyldyq is-qımyl jospary qabyldanǵan bola­tyn. Atalǵan jospar IYU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy yntymaq­tas­tyqty, tózimdilik pen ustamdylyqty qamtamasyz etýdi, ǵylym men teh­no­lo­gııalardy, bilim berýdi, saýda-sattyqty qosa alǵanda ómirdiń barlyq salala­ryn­da mazmundy reformalar júr­gi­zýdi, Islam álemindegi tıimdi memlekettik basqarýdy júzege asyra otyryp, adam quqyqtaryn saqtaýdy kózdeıdi. – Siz IYU-nyń joǵaryda atal­ǵan josparlaryna qosymsha olar­dyń bolashaǵy týraly ne aıtar edińiz? – Joǵaryda atap ótkenimdeı, IYU-ǵa múshe memleketter bastalǵan júz jyl­­dyqta kóptegen syn-qaterlerdi kez­­­­destirýde jáne olardy eńserý jol­daryn daıyndaý úshin 2005 jyly Mekkede Uıymnyń tótenshe sammıti sha­qy­ryl­­­­ǵan-tuǵyn. Sammıttiń qory­tyn­dy­lary boıynsha múshe memleket­ter­diń birlesken is-qımyldaryn kózdeıtin IYU-nyń 10 jyldyq is-qımyldar jos­­pary qabyldandy. IYU SIMK-niń Astanadaǵy 38-shi sessııasy Uıymnyń Adam quqyqtary jónindegi turaqty komıssııasyn qurý týraly qarar qabyldady, ol IYU-ǵa múshe memleketterdegi osy jaǵdaıdy baqylaıtyn bolady. Jalpysynda, atal­ǵan komıssııany qurý máseleni ilgeriletýdegi iri qadam bolyp tabylady. Sonymen qatar, tózimdilik pen us­tam­dylyqty, ǵylym men tehnolo­gııa­lar­dy, bilim berý men saýda sattyqty qosa alǵandaǵy ómirdiń barlyq salalarynda kólemdi reformalar júrgizýge, Islam áleminde tıimdi memlekettik basqarý men adam quqyqtaryn qorǵaýdy qam­ta­masyz etýge qatysty naqty basym­dyq­tar belgilengen. Osy oraıda ana men bala, aǵa urpaq quqyqtaryn qorǵaý, dás­­­­túrli ıslamdyq otbasylyq qundy­lyq­tardy saqtaý, terrorızm men eks­tre­mızm­ge, din bedelin túsirýdiń kez kelgen kórinisterine, dinı jáne mádenı tózim­sizdik negizindegi qorlaýǵa jáne, árıne, ıslamofobııaǵa qarsy kúres IYU qyz­metiniń kún tártibinde turǵan mańyzdy máseleler ekenin aıta ketken oryndy. – Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­my­nyń Islam áleminde, atap aıt­qanda, Taıaý Shyǵysta jáne Sol­tús­tik Afrıkada óris alyp otyrǵan saıa­sı oqıǵalardy eleýsiz qaldyra almaıtyny anyq. Týnıs, Lıvııa jáne Sırııa sııaqty elderdegi saıası jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa IYU-nyń qosatyn úlesi qandaı? – IYU Jarǵysy, Uıymnyń 10 jyl­dyq is-qımyldar jospary IYU-nyń qyzmeti men is-áreketteriniń negizi bo­­lyp tabylady. Máselen, Uıym bas­ty qun­dylyqtar men qaǵıdalardy bas­shy­lyqqa ala otyryp, múshe memleketterde bilimge negizdelgen qoǵamdar qurýǵa járdemdesip, memleketti tıimdi basqarý, demokratııa qaǵıdalaryn ilgeriletý, son­daı-aq áleýmettik ádilet­siz­dikti jáne ha­lyqty saıası basyp-jan­shý pishinderin joıý boıynsha dáıekti jumys júrgizýde. Taıaý Shyǵystaǵy jáne Soltústik Afrıkadaǵy saıası turaqsyzdyqtyń bas­­tapqy kezeńinen, IYU qarsylasý­shy jaqtardy únqatysýǵa shaqyra oty­ryp, kıkiljińderdi beıbit retteýge úndeýde. IYU jetekshiligimen mınıstrlik deń­geıinde turaqty ókilderdiń jáne Atqa­rýshy komıtettiń tótenshe kezdesýleri ótkizildi. Mysaly, IYU Lıvııadaǵy oqıǵalarǵa alańdaýshylyq bildirgen al­ǵashqy halyqaralyq uıym boldy. Resmı málimdemelerdi de ýaqy­ty­men jasady, turaqsyzdyq oryn alǵan elderde arnaıy ókildikteriniń júıesin ashty. Sondaı-aq IYU qaýipsizdikti, tu­­­raqtylyqty, aýmaqtyq tutastyqty jáne elderdiń egemendigin saqtaý, onda tura­tyn halyqtardyń zańdy talap­ta­ryna tıisti jaýap qaıtarý maqsatynda «dá­ne­ker dıplomatııa»áreketin iske asyrýda. – IYU-daǵy Qazaqstan Tóraǵa­lyǵy bizdiń elde óte úlken jetistik retinde qabyldanýda. Munyń IYU-nyń álemdegi tanymaldyǵymen baı­la­nysty ekendigi anyq. Osyǵan baı­lanysty, sizdiń oıyńyzsha, Qazaq­stan men IYU ózara yntymaq­tas­tyqtan qandaı tıimdilik kóre alady? – 1995 jyly Qazaqstan IYU-nyń to­lyq múshesi boldy. Aınalasy bes-al­ty jylda Qazaqstan men IYU Uıym ke­ńistiginde yntymaqtastyqty damytý­da jańa kezeń asha bildi. Qazaqstannyń IYU-ǵa músheligi Qazaqstannyń Uı­ym­ǵa múshe ózge de memlekettermen qa­rym-qatynasyn nyǵaıtýǵa aıtarlyq­taı kó­­mektesip, Islam álemindegi bo­lyp jat­qan saıası jáne ekonomıkalyq úderis­ter­ge qatysýyna qolaıly jaǵ­daı­lar týǵyzdy. IYU Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK), Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi sııaqty birqatar qazaqstandyq halyqaralyq bas­tamalarǵa qoldaý kórsetti. IYU Qazaqstannyń Shyǵys pen Batys ara­syn baılanystyrýshy býyn retindegi rólin moıyndaı otyryp, órkenıet­ara­lyq jáne dinaralyq únqatysýlardy ilgeriletýdegi qyzmetin joǵary baǵalaýda. Buǵan qosa, IYU Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi udaıy Qazaq­stan úshin asa ózekti Aral teńizi pro­ble­ma­la­ryn jáne burynǵy Semeı ıad­ro­lyq po­lıgony qyzmetiniń saldaryn eńserýde halyqaralyq qatysýdyń ma­ńyzdy­ly­ǵyn erekshe atap kórsetetin qarar qa­byl­dap keledi. Sondaı-aq Qa­zaqstan úshin IYU-nyń qarjy ınstı­týtta­ry­men, atap aıtqanda, Islam ále­mindegi eń iri ınvestorlardyń biri – Islam Damý bankimen (IDB) ynty­maq­tastyq óte ma­ńyzdy. IDB-nyń Qazaq­standaǵy ınves­tı­sııalyq portfeliniń jalpy kólemi 700 mln. AQSh dollaryn quraıdy. Qar­jylyq kómekten basqa, IDB ınstıtýt­tary Qazaqstanda Islam bankıngi qyz­metiniń sıpaty jónindegi aǵartýshylyq jumyspen belsendi aı­na­lysady. Qazaqstan IYU-nyń arnaıy, sýb­sı­dıarlyq jáne affılırlengen ıns­tıtýttarymen tyǵyz yntymaqtastyq ornatty. О́ziniń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq jetistikterin tanytý maqsatynda Qazaqstan 2010 jylǵy qazanda bir­aý­yz­dan IYU-nyń Ekonomıkalyq jáne saýda yntymaqtastyǵy jónindegi tu­raq­ty komıtetiniń (COMCEC) Vıse-tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Onyń negizgi qyzmeti Uıymǵa múshe memleketter arasyndaǵy saýda-ekonomı­ka­lyq ózara árekettesýdi ilgeriletý bo­lyp tabylady. Bul qurylym IYU ke­ńistigine preferensıaldy saýda júıe­sin engizýge, memleketterdiń tarıftik saıasatyn úndestirýge, ındýstrııaldy, qarjylyq jáne banktik júıeni, son­daı-aq, týrızm men aýyl sharýashy­lyǵy salalaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan iri kólemdegi jobalardy iske asyrý úderisin baqylaıdy. IYU sondaı-aq IYU-nyń arnaıy daıyndalǵan Ortalyq Azııamen ynty­­maqtastyq baǵdarlamasynyń iske asy­rylýyn qadaǵalaıdy. Osy baǵdar­la­manyń kómegimen IYU ınvestısııalaý, taýar aınalymy kólemin ulǵaıtý, Or­talyq Azııa memleketteri men Islam qoǵamdastyǵynyń basqa da músheleri úshin ózara múddeni bildiretin ındýs­trııalyq jobalardy iske asyrý sharalaryn josparlap otyr. Odan basqa, Qazaqstan IYU-men mádenı, bilim berý jáne ǵylymı-tehnıkalyq salalarda tyǵyz yntymaqtasýda. Qazaqstan men IYU arasyndaǵy sońǵy jyldardaǵy yntymaqtastyq óz­ara baılanystardyń tıimdi sıpatyn kórsetip berdi. Qazaqstannyń Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵa­ly­ǵy kezeńinde bul qatynastardyń odan ári nyǵaıa túsetini kúmánsiz.

Áńgimelesken Samat MUSA.