О́tip bara jatqan 2011 jyl elimizde kóptegen jaǵymdy jańalyqtarymen este qaldy. Bul rette eń aldymen aýyzǵa alyp aıtarymyz, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy ekendigi anyq. Osy 20 jylda Qazaqstannyń ekonomıkalyq salalary naryqtyq jaǵdaıda jumys isteýge ábden beıimdelip, sonyń nátıjesinde buryn-sońdy bolmaǵan bıikterdi baǵyndyrdy. Sonyń biri eginshilik salasynda sońǵy 50 jylda bolmaǵan rekordtyq kórsetkish – 2 mıllıard putqa jýyq astyq alynýy.
Qazaqstan astyq óndirisindegi mıllıardtar tarıhy tyń ıgerý jyldarynan bastaý alǵandyǵy belgili. Osy týraly ótken shaqtyń oqıǵalaryna nazar aýdaratyn bolsaq, elimizde 1954-1960 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı 6 jyldyń ishinde 106 mıllıon tonna astyq alynǵandyǵy tarıhı derekterde tirkelingen. Orta eseppen alǵanda osy merzim ishindegi ár jyl saıyn 17 mıllıon tonnadan astyq alynǵan eken. Árıne, mundaı astyqty sol kezde elimiz búkil Keńes odaǵynyń kúsh biriktirip, kóptegen tehnıkalardy Qazaqstan egis alqaptaryna shuǵyl túrde jóneltýi nátıjesinde alǵany anyq. Máselen, 1956 jylǵy egis oraǵyna 2 mıllıonnan astam adam, 64 myń kombaın, 100 myńnan astam avtokólikter men basqa da tehnıkalar qatysqan eken. Iаǵnı mol astyq úlken shyǵynmen, kóp kúshpen alynǵan. Al mundaı mıllıardtyń ekonomıkalyq tıimdiligi qandaı bolatyndyǵy aıtpasa da túsinikti bolsa kerek. Onyń ústine sol jyldary árbir gektardan alynǵan astyq kólemi 7-8 sentnerden ǵana aınalǵandyǵyn tarıhı derekter dáleldeıdi. Osy kórsetkish sol kezde, ıaǵnı tyń ıgerý jyldary Qazaqstan astyq óndirisiniń ekstensıvti jolymen damyǵandyǵyn kórsetedi.
Sondyqtan Qazaqstannyń bıylǵy jyly, ıaǵnı 2011 jylǵy alǵan 2 mıllıard putqa jýyq (1 mıllıard put astyq shamamen alǵanda 15 mıllıon tonnany quraıdy) astyǵynyń qadiri tipten bólek. Biz bul joly mundaı buryn-sońdy bolmaǵan mol astyqty ıntensıvti damý baǵyty arqyly aldyq dep aıta alamyz. О́ıtkeni, astyq óndirisi burynǵydaı aıqaı-shýsyz, kóp adamnyń kúshinsiz jumys istedi. Onyń ústine árbir gektardan alynǵan astyq berekesi orta eseppen 18 sentnerden aınaldy. Iаǵnı tyń ıgerý jyldaryndaǵy kórsetkishterden 2,5 eseden astamǵa joǵary boldy. Sonyń ishinde Soltústik Qazaqstan oblysynyń dıqandary ár gektardan 22,7 sentnerden ónim jınap, jalpy kólemi 9 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq alyp, qajyrlylyq kórsetti.
Sonymen elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda da ekonomıkamyzdyń basqa sektorlaryndaǵy sekildi atqarylyp jatqan ister az emes. Ondaǵy ónim kólemi ústimizdegi jyldyń 9 aıynda ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 22 paıyzǵa artqan. Boljam boıynsha, 2011 jyly saladaǵy bir qyzmetker óndiretin ónim kólemi 5 AQSh dollaryn quraıtyn bolady. Eger alysqa barmaı-aq, 2005 jyldyń kórsetkishimen salystyrsaq, odan 2 ese joǵary. Mine, osy aralyqta ǵana astyq eksportynyń kólemi 3 ese ulǵaıyp otyr.
El Táýelsizdiginiń 20 jyly ishinde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy taǵy bir qol jetkizgen úlken jetistigi elimizde óndiriletin mol astyqty óz betimen eksportqa shyǵarý isin uıymdastyrǵandyǵy dep aıtýǵa bolady. Buryn biz ony arnaıy tapsyrys boıynsha Odaqqa jóneltetinbiz. Kimge satamyn, qalaı ótkizemin degen problema bolmaıtyn. Osyndaı jaǵdaıǵa ábden úırenip edik. Sondyqtan táýelsizdikke ıe bolǵan alǵashqy kezderi kóp qıyndyqty bastan keshire otyryp, halyqaralyq rynoktan óz ornymyzdy izdestirdik. Bul istiń aqyry jemisti boldy. Qazirgi kúni Qazaqstan álemniń 40-tan astam eline astyq eksporttaıdy eken. Osy isti jetildirý úshin sheteldik teńiz jaǵalaýyndaǵy porttardan Qazaqstan menshiginde bolatyn astyq termınaldaryn satyp alý men salýǵa týra keldi. О́zimizdegi Aqtaý portynan jańa termınal ashylyp, astyq tasymaldaıtyn kemeler qatary nyǵaıtyldy.
Munyń syrtynda «Astyq týraly» zań qabyldanyp, astyq óndirýshilerge, ony eksporttaýshylarǵa memlekettik qoldaý máseleleri zań negizinde sheshildi. Úkimettiń astyq óndirisi men rynogyn retteýdegi operatory bolyp tabylatyn «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ qurylyp, ol sharýalardyń artyq astyqtaryn memlekettik qorǵa satyp alý isin jylma-jyl júzege asyryp keledi. Munyń ózi eldiń ishki rynogyndaǵy astyq baǵasymen qatar, un, nan jáne odan jasalatyn ónimder baǵasynyń turaqtanýyna eleýli jaǵdaıda áser etýde.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda astyq óndirýshiler tehnıkalyq qarýlaný máselesinde kóptegen qıyndyqtarǵa tap bolǵan edi. О́ıtkeni, burynǵy tehnıkalardy almastyrýǵa olardyń qolyndaǵy qarjy jetpedi. Tehnıkalar zamannyń aýysyp, ómirdiń alǵa basýyna baılanysty moraldyq turǵydan da eskirip qaldy. Bul jaǵdaı Qazaqstan astyǵyn óndirý men ony der kezinde jınap alýǵa, basqa astyq óndirýshi eldermen básekelestikke túsýge kóp kesirin tıgizdi. Mine, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý baǵytynda «QazAgroQarjy korporasııasy» AQ qurylyp, ol qajetti tehnıkalardy lızıngtik tásilmen sharýalarǵa satyp alyp berýdi júzege asyrdy. Osynyń nátıjesinde elimizdegi astyq sebý keshenderi, qazirgi zamanǵy sheteldik astyq jınaý kombaındary, basqa da jer óńdeý quraldary paıda bolyp, kóktemgi egis, kúzgi jıyn-terin naýqandary der kezinde júrgiziletin boldy.
Ústimizdegi jyly alynyp otyrǵan 30 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq – mine, osyndaı uzaq jyldarǵy jáne júıeli daıyndyq jumystarynyń nátıjesi bolyp tabylady. Bul jaǵdaıdy osydan 1 aıdan astam ýaqyt buryn Astanada ótkizilgen agroónerkásip qyzmetkerleriniń respýblıkalyq forýmyna qatysqan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev atap kórsetken bolatyn. Sondaǵy sózinde Elbasy agrarlyq sektordy qoldaý maqsatynda sońǵy 5 jyldyń ózinde ǵana respýblıkalyq bıýdjetten osy salaǵa 670 mıllıard teńgeniń bólingendigin, álemdik daǵdarys órship turǵan 2009 jyldyń ózinde Ulttyq qordan agrarlyq sektordyń bolashaǵy úshin úlken mańyzy bar ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa 120 mıllıard teńgeniń qarastyrylǵandyǵyn, osy qarjyǵa qazirdiń ózinde 42 jańa óndiris orny iske qosylǵandyǵyn aıta kele «Bizdiń durys jol tańdaǵanymyzdy ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Bıylǵy mereıli jylda egin bitik shyqty, qambamyz astyqqa toldy. Buryn bolyp kórmegen zor tabystarǵa jettik. Bıylǵy astyq Qazaqstan úshin rekordyq boldy. Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri eren tabysqa jetip, el yrysyn eselep, Táýelsizdik toıyna laıyqty tartý jasady. Sondyqtan, búgingi kezdesýdi qýanyshty, merekelik kezdesý dep aıtýymyzǵa bolady» degen edi.
Elbasy osy rette rekordyq astyq – bul tek sáttilikterdiń sáıkes kelýin nemese tabıǵattyń erekshe tartýyn ǵana bildirmeıtindigin, buryn munsha kólemdegi astyqty alý úshin orasan zor kólemde jer jyrtylyp, oraq naýqanyn uıymdastyrýǵa tutas áskerı bólimder, stýdentter men qalalyqtar jumyldyralatyndyǵyn, barlyq astyq otan qoımasyna jóneltilip, artynan mal azyǵyna dep onyń mıllıondaǵan tonnasyn ortalyqtan qaıta surap alý jaǵdaıy jıi kezdeskendigin eske ala kele, al Qazaqstannyń qazirgi rekordyna qol jetkizýge múlde basqa tásilder paıdalanylǵandyǵyn atap kórsetti. Oǵan eki sheshýshi faktordyń úlken yqpaly boldy. Birinshisi, memleket qoldaýyna arqa súıegen bizdiń fermerlerimizdiń erlik eńbeginiń nátıjesi bolsa, ekinshisi, astyq óndirý isiniń birte-birte ınvensıvti tásilderge kóshirile bastaǵandyǵy. Máselen, egistik alqaptardyń jartysynan astamynda tuqym sebý, ónim jınaý jumystary joǵary ónimdi jańa tehnıkalar arqyly júrgizildi. Egistiń 70-ten astam paıyzynda ylǵal saqtaýshy tehnologııalar qoldanyldy. Bul tehnologııa tek ylǵal saqtaýǵa ǵana emes, sonymen qatar topyraqtyń qunaryn saqtaýǵa da járdemdesip otyr.
Elbasy mine, osyndaı jetistikterge bastaýshy ekinshi faktor retinde memlekettiń sońǵy kezderi júrgizip kele jatqan agrarlyq saıasatyn atap kórsetti. Bul saıasat egin sharýashylyǵyndaǵy jumystardy burynǵydaı kórsetkishter qýýǵa emes, túpkilikti nátıjeniń tabysty bolýyna, ıaǵnı ekonomıkalyq tıimdilik máselesine qaraı baǵyttady. Qazirgi kúni árkim – ózi óndirgen ónimniń qojaıyny. Ony qaıda ótkizý, qansha baǵamen ótkizý, ótkizgen ónimnen túsken qarjyny qaıda jumsaý máselesin ózi sheshedi. Iаǵnı, elimizde kásipkerlik eriktilik jaǵdaıy ornyǵyp otyr. Mine, osy saıasattyń nátıjesinde alynǵan ónim meılinshe berekeli bola tústi. Az shyǵynmen mol ónimge umtylý, burynǵyǵa qaraǵanda jerdi tıimdi paıdalaný, osy maqsatta tehnologııalyq turǵydan qarýlanýǵa umtylý sekildi jaqsy dástúrler árbir taýar óndirýshiniń boıynda berik ornyǵa tústi.
Mine, osyndaı el ómirinde júrip jatqan oń ózgeristerdiń, halyqty bolashaqqa qaraı bekem bastaǵan memlekettik agrarlyq saıasattyń nátıjesinde qazir elimiz álemdegi astyqty barynsha mol óndiretin eń aldyńǵy qatarly elderdiń ortasynan oryn aldy. Buryn osyndaı elderdiń ońdyǵynyń arasynda júrsek, sońǵy jyldary budan da alǵa jyljyp, jetiliktiń, bestiktiń qatarynan kórine bastadyq. Bizdiń bul ortadaǵy jaǵdaıymyzǵa taldaý jasaı ketý úshin myna bir máselelerge úńilip kóreıik.
Álemdik astyq rynogy negizinen eki toptan turady. Olar – astyq óndirip, ony satyp, paıda tabýshy elder jáne óndirilgen astyqty óz qarjylaryn jumsaı otyryp, satyp alyp, osy arqyly óz halqynyń astyq jónindegi qaýipsizdigin qamtamasyz etip kele jatqan tutynýshy elder. Biz osy eki toptyń birinshisine jatamyz. Iаǵnı, astyqty satyp, odan paıda tabýshy elmiz.
Astyq satyp, paıda tabatyn elder qatary kóp emes. Bul topqa eń ári ketkende 25-30 el ǵana kiredi. Solardyń ishinde dástúr boıynsha birinshi el – Amerıka Qurama Shtattary. Bul el negizinen alǵanda júgeri satý jóninen álemdik kóshbasshy bolyp tabylady. Jylyna orta eseppen 260-270 mıllıon tonna júgeri alady. Al bıdaı úshin bólinetin egistik alqaptarynyń kólemi orta eseppen 20-25 mıllıon gektardan aspaıdy. Odan ár jyl saıyn shamamen alǵanda 50-70 mıllıon tonna ónim óndirilip, osylardyń 50 paıyzdan astamy eksportqa baǵyttalady. Sonda kórip otyrsańyz, bizdiń Qazaqstan óndiretin astyqtan sonshama mol emes.
Ekinshi oryn ádette Kanadaǵa beriledi. Kanada bıdaı, arpa, júgeri, qaraqumyq egip, osydan túsken ónimniń artylǵanyn eksportqa shyǵarady. Bul elde bıdaı ósirýge bólinetin egistik kólemi 9-11 mıllıon gektar. Osydan ár jyl saıyn shamamen alǵanda 20-28 mıllıon tonna astyq alynyp, onyń 10-19 mıllıon tonnasy eksportqa baǵyttalady. Eldiń ishki tutyný kórsetkishi 6,3-9 mıllıon tonna shamasynda. Kórip otyrǵanymyzdaı, bıdaı eksporty jóninen bul el de Qazaqstannyń qazirgi qol jetkizip otyrǵan kórsetkishterinen kóp alys kete almaı otyr. Eger biz bıdaı jóninen bıylǵy qol jetkizgen kórsetkishimizdi jylma-jyl qaıtalaıtyn bolsaq, bul elmen aldaǵy ýaqytta quıryq tistesip qalarymyz anyq.
Astyq ósirýmen aty shyqqan úshinshi el – Avstralııa bolsa, halyqaralyq sarapshylar osy rynoktaǵy tórtinshi oryndy ádette Eýropa odaǵy elderine beredi. Munda bıdaıdyń jalpy egis kólemi 24,3-26,8 mıllıon gektardy quraıdy. Ár gektardan alynatyn ónim berekesi Eýrapada óte joǵary. Munda jylma-jyl ár gektardan orta eseppen 45-57 sentrden ónim jınalady.
Astyq óndirisiniń alǵashqy bestigin Reseı qorytyndylaıdy. Mundaǵy bıdaı óndirisine beriletin egistik alańynyń kólemi shamamen alǵanda 35-50 mıllıon gektardyń aınalasynda. Ár gektardan orta eseppen alǵanda 21-30 sentnerdeı ónim alynady. Reseıde Qazaqstanǵa qaraǵanda gektar berekesiniń joǵary bolatyn sebebi, munda astyq shyǵymdylyǵyna qolaıly áser etetin qara topyraqty óńirler kóp.
Álemdegi astyq satýshy elder arasynda munan keıingi oryndar Ýkraına men Qazaqstanǵa beriledi. Bizdiń Qazaqstandaǵy astyq óndirisi men onyń eksportynyń jaǵdaıyn joǵaryda qozǵap óttik. Osy keltirilgen derekterge qarap jáne aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń áleýeti arta túsetindigin esepke ala otyryp, bizdiń eldiń alǵashqy bestik ishinen berik taban tireýge tolyq múmkindigi bar dep aıta alamyz. О́ıtkeni, bizde áli aınalymǵa qosylmaı, bos jatqan egistik jerler barshylyq. Onyń ústine astyq jónindegi halyqaralyq sarapshylar álemde halyq sany jyldan-jylǵa artyp, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jaǵdaıy jyldan-jylǵa qıyndaı túsken qazirgi ýaqytta álemdik astyq rynogyna satýshy retinde keıinnen qosylyp otyrǵan Reseı, Ýkraına, Qazaqstan bolashaǵynan úlken úmit kútetindigin aıtýymyz kerek.
Sonymen Qazaqstannyń astyq óndirisi men onyń eksporty jyl ótken saıyn damyp, jańa belesterdi baǵyndyra bastady. Bıylǵy alynǵan rekordtyq mol ónim sonyń bir dáleli. Buǵan qosa, Qazaqstannyń sońǵy 3 jyl kóleminde un satýdan álem boıynsha kóshbasshy ekendigin aıtýymyz kerek. Sóıtip, astyq pen onyń ónimin satýshy elder arasynda Qazaqstan ustanymy barǵan saıyn nyǵaıýda. Endi biraz ýayt ótkennen keıin elimizdiń altyn astyǵy halqymyzdyń halyqaralyq deńgeıde abyroıyn asyratyn basty brendtik ónimge aınalatyndyǵyna daý joq.
Suńǵat ÁLIPBAI.
