At-kóligiń aman ba?..

Qazaq ejelden osylaı amandasady. Osynyń ózi-aq barar jerińe aman-esen jetýdiń adam tirshiligi úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin ańǵartady. Kólik ınfraqurylymyn serpindi damytý jáne jetildirý ekonomıkalyq ósýdiń eń sheshýshi faktorlarynyń biri bolyp tabylady. Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jylynda respýblıkanyń kólik keshenin reformalaýda jaǵymdy úrdister oıdaǵydaı júzege asyrylýda. Búginde Qazaqstannyń kólik keshenin halyqaralyq kólik júıesine ıntegrasııalaýdy jedeldetý jáne eldiń tranzıttik áleýetin damytý maqsatynda kóliktik qyzmet kórsetýdiń básekelestik ortasy jasaqtalýda. Osyǵan oraı biz jyl sońynda Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstri Berik KAMALIEVTI áńgimege tartqan edik. – Berik Saılaýuly, qazirgi tańda elimizdiń tranzıttik áleýetin art­ty­rý maqsatynda óte aýqymdy sharalar is júzine asyrylýda. Kólik sa­la­syn damytýdyń keshendi baǵ­dar­lamalary týraly ne aıtar edińiz? – Qazirgi tańda kólik salasyn odan ári damytý kelesi bekitilgen stra­te­gııa­lyq baǵdarlamalyq qujattar aıa­synda júzege asyrylady. Olar – 2020 jylǵa deıingi Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy damýynyń strategııalyq jospary, 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń memlekettik baǵdarlamasy, 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynda kólik ınfra­qury­ly­myn damytý baǵdarlamasy. Kólik ınfraqurylymyn damytý baǵdarl­a­masynyń maqsaty – ekonomıka men halyqtyń kólik qyzmetterine degen qajettilikterin tolyq qanaǵattandyra alatyn kólik-kommýnıkasııa keshenin qalyptastyrý. Bul keshendi sharalar aýqymyndaǵy keıbir iri jobalar ót­ken jyldan beri iske qosylyp ta úlgerdi. Qolaıly geografııalyq ornala­sýy­­na baılanysty Qazaqstannyń tran­­zıt­tik-kóliktik áleýeti orasan zor. Osy rette júk aınalymynyń 70 paıyzy temir jol kóligine tıesili. El táýel­siz­diginiń 20 jyly aýqymynda Úkimet temir jol ınfraqurylymyn damytý boıynsha kóptegen is-shara­lardy jú­ze­ge asyrdy. Sonyń ishinde, jalpy uzaqtyǵy 700 shaqyrym bola­tyn Aqsý – Degeleń, Hromtaý – Altynsarın, Shar – О́skemen jańa temir jol jelileri salyndy. Atalǵan jańa temir jol baǵdarlary ózge memlekettiń aýmaǵy arqyly júrý májbúrliginen aıyrdy. Sonymen qa­tar, uzaqtyǵy 132 shaqyrym Ekibastuz – Pavlodar temir jol ýchaskesi tolyq elektrlendirildi. Osy jobalardy iske asyrý úshin ár jyldarda 78 mlrd. teńge shamasynda ın­vestısııa tartyldy. Qazirgi kezde 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Qazaq­stan Respýblıkasynda kólik ınfraqu­ry­lymyn damytý baǵdarlamasy sheń­berinde Almaty jáne Mańǵystaý oblystarynda «Jetigen – Qorǵas» jáne «О́zen – Túrikmenstanmen memlekettik shekara» temir jol jelileri salynýda. Aǵymdaǵy jyldyń jeltoq­san aıynda atalǵan baǵyttarda poıyz­dar qatynasy ashyldy.  «Jetigen – Qor­ǵas» temir jol jelisiniń salynýy­men Qytaı elimen ekinshi ótkizý pýnkti ashylyp, Qytaı – Ortalyq Azııa jáne Parsy shyǵanaǵy elderi baǵy­tyn­da júkterdi tasymaldaý qashyq­tyǵy shamamen 500 shaqyrymǵa qysqardy. Sonymen qatar, Altynkól shekaralas stansasy mańaıynda Halyqara­lyq shekaralyq yntymaqtastyq ort­a­lyǵy ornalasqan. Bul ortalyq QHR-men saıası jáne saýda qatynastarynyń damýyna jaǵymdy áserin tıgizedi. О́zen – Túrkimenstanmen memlekettik shekara temir jol jelisi «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizine balamaly baǵdar retinde júk tasy­mal­daý qashyqtyǵyn 600 km.-ge qys­qar­tady. Jalpy, atalǵan jobalar tran­zıttik júkterdi ótkizip qana qoı­maı, Azııa jáne Parsy shyǵanaǵy el­deriniń rynogyna otandyq ónimderdiń shyǵýyn qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, mınıstrlik «Jezqazǵan – Sekseýil» jáne «Shalqar – Beıneý» temir jol ýchaskelerin salýdy josparlaýda. Bul jobalar Qazaqstannyń or­ta­lyq óńirin batys óńirimen eń qysqa baǵdar arqyly baılanystyryp, temir jol ýchaskelerindegi qarbalastyqty azaıtady. Osyǵan oraı, Dostyq stan­sa­synan memlekettiń batys óńirine deıingi tranzıttik baǵdar 500 sha­qyrymǵa qysqarady. – Memleket basshysy elimizdiń avtokólik joldary salasynyń damýy­na únemi basa nazar aýdaryp keledi. 2001 jyldy «Joldar jy­ly» dep jarııalaýy osynyń aıqyn kórinisi. Bul salada qandaı keshendi sharalar iske asyryldy? – Halyqaralyq jáne respýb­lıka­lyq mańyzy bar avtomobıl jolda­ryn­d­aǵy júk aǵyny joǵary ýchas­ke­ler­diń tehnıkalyq jaǵdaıyn jaq­sar­typ, uzaq jyldar qordalanǵan keleń­siz­dikterdi sheship, avtokólik joldaryn túbegeıli qaıta qurý maqsatynda 2001 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń Jarlyǵymen 2001-2005 jyl­darǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblı­ka­synda avtokólik joldary salasyn damy­týdyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Memlekettik baǵdarlamanyń basty mindetteriniń biri – negizgi baǵdar­lar­dy, halyqaralyq jáne respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldaryn jań­ǵyrtý boıynsha atqaratyn jumys kóle­min anyqtaý. Qolǵa alynǵan osyndaı keleli isterdiń arqasynda 20 jylda elde 39 myń shaqyrym jol jóndeldi. Bul respýblıkanyń barlyq joldarynyń úshten birine teń. Qazirgi kezde «Almaty – Astana», «Beıneý – Aqtaý», «Aqtóbe – Qarabutaq – Qostanaı oblysynyń she­kar­asy», «Atyraý – Oral» baǵytyndaǵy joldar qaıta jańǵyrtylyp, paıda­laný­­ǵa berildi. Prezıdenttiń bastamasymen 2009 jyl­dan beri júzege asyrylyp jatqan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» megajo­ba­sy dáliz ótetin oblystar úshin ǵana emes, jalpy Qazaqstan aýmaǵy úshin mańyzy zor oqıǵaǵa aınaldy. Osy joba 5 oblys boıynsha (Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Aq­tó­be) ótedi. Qaıta salynatyn ýchaskeniń uzaqtyǵy – 2 452 shaqyrym, sonyń ishinde, 1390 shaqyrym jol (Qyzylorda – Túrkistan – Shymkent – Taraz – Al­maty – Qorǵas) 4 jolaqty I tehnıkalyq dáre­jege sáıkes salynsa, qalǵan 1062 shaqy­rym jol (RF shekarasy – Martók – Aq­tóbe – Qarabutaq – Qyzylorda) II tehnı­ka­lyq dárejege sáıkes salynady. Joba­nyń quny – 825,1 mlrd. teńge. Res­pýb­lı­kalyq bıýdjetten bólinetin qar­jy­dan ózge, bul jobaǵa halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń zaımdary tartyldy. Qurylys jumystary jalpy uzaq­ty­ǵy 1,6 myń shaqyrym bolatyn 29 ýchaskede júrgizilýde. Qurylys jumystaryn 2013 jyly aıaqtaý josparlanýda. Sony­men qatar, bıýdjetke túsetin salmaqty azaıtý jáne qaıta salý jumystaryna qajetti qarjyny tartý maqsatynda konsessııalyq jobalardy júzege asyrý josparlanǵan. – Azamattyq avıasııa salasyn­da­ǵy ahýal qalaı? Kásibı bilikti kadr­lar jetkilikti me? Jalpy, áýe kóli­gi kórsetkishteri týraly ne aıtasyz? – Qazirgi tańda azamattyq avıasııa salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalpy sany 16 489 adamdy quraıdy, olar­dyń ishinde, 1 500 adam – ushqyshtar, 700 adam – dıspetcherler, 2 000 adam – ınjener-tehnıkalyq qyzmetshiler, 12 289 adam – áýe kompanııalary men áýejaılardyń qyzmet kórsetýshileri. Áýe kóligi kórsetkishteriniń ósýi 2003-2005 jáne 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan azamattyq avıasııa salasyn damytý baǵdarlamasy sheńberindegi is-sharalardy iske asyrýmen baılanys­ty. Osy sharalardy oryndaý bary­syn­da Qazaqstannyń aeronavıgasııa júıesinde áýe kóligin jańǵyrtý jáne IKAO halyqaralyq standarttaryna sáıkes­ten­dirý boıynsha jumystar júrgizildi. Atalǵan baǵdarlamalyq qu­jattarda kórsetilgendeı, birinshi kezekte qazaq­standyq áýejaılardy qaı­ta salý qajet­tiligi anyqtaldy. Qa­zirgi tańda Qa­zaq­standa ishki jáne halyqaralyq baǵyt­tar­da ushýlardy júzege asyrý úshin Astana, Almaty jáne Atyraý qalalarynda 3 torapty áýejaı qalyptasty. 2003 jylǵy jeltoqsanda jalpy aýdany 28 myń sh.m. bolatyn Almaty qalasynda jańa áýejaı termına­ly­nyń ǵımaraty ashyldy. 2003 jyly respýb­lı­kalyq bıýdjet esebinen 1,5 mlrd. teńge kólemindegi qarjy Astana qalasy áýe­jaıynyń jasandy ushý-qoný ala­ńyn qaıta salý jumystaryna jum­sal­dy. Osynyń nátıjesinde úl­ken áýe kemelerin qabyldaı alatyn ushý-qoný alańynyń kótergishtik qabi­leti artty­ryl­dy. Al 2005 jyly Astana qalasy halyqaralyq áýejaıy­nyń ǵımarattar kesheni paıdalanýǵa berildi. 2007 jyly áýejaı qazirgi zamanǵy qural­dar­men jabdyqtalyp, nátıjesinde áýejaıǵa IKAO-nyń eń joǵarǵy III sanaty berildi. Búginde respýblıkada 20 áýejaı jumys isteıdi. 15 áýejaı halyqara­lyq dárejege saı, sonyń ishinde 10 áýejaı IKAO sanatyna ıe. Otandyq áýe tasy­maldaýshylardyń qyzmet­terin damytý boıynsha sharalar qolǵa alynýda. Respýblıkada barlyǵy 40 áýe kompanııasy men 18 eksplýatant qyzmet atqarady. 2001 jyly «Eır Astana» ulttyq áýe kom­panııasy qu­ryldy. 2002-2010 jyl­dar araly­ǵyn­da «Eır Astana» AQ ope­rasııalyq lızıng arqyly 22 áýe kemesine ıe boldy. Aǵymdaǵy jyldyń mamyr aıyn­da «Eır Astana» AQ jańa Embraer-190 atty áýe kemesin paıdalana bastady. 2011 jyly taǵy jańa 3 Embraer-190 jáne bir Boıng-757 ushaǵy lızıngke alynady. – Jolaýshylarǵa qyzmet kórse­tý jáne Qazaqstannyń áýe ta­sy­maldaýshylaryn Eýrokomıssııanyń «Qara tiziminen» shyǵarý máseleleri boıynsha atqarylyp jatqan ju­mys jaıy qalaı? – Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi IKAO eskertýlerin joıý jáne Túzetý sharalar josparyna sáı­kes qa­zaq­standyq áýe tasymal­daý­shy­laryn Eýrokomıssııanyń «qara tiziminen» shy­ǵarý boıynsha júıelik shara­lardy qol­ǵa aldy. Osy baǵytta júr­gizilgen ju­mys­tardy IKAO jáne Eý­ro­palyq komıssııa oń baǵalap, jaqsy qabyl­dady. 2010 jylǵy 10-11 qara­sha­da Brıýssel qalasynda (Belgııa) Eýro­komıssııanyń ushý qaýip­siz­digi boıyn­sha komıtetiniń otyrysy ótti. Májilis barysynda 27 elden turatyn Eýroodaq músheleriniń al­dyn­da Qa­zaqstannyń avıasııalyq bıligi esep berdi. Má­ji­listiń qorytyn­dy­sy boıyn­sha, Qazaq­stan Respýblı­ka­sy­nyń avıa­sııalyq ju­mystardy atqaryp jatqan 9 áýe kompanııasyn «qara tizimnen» shyǵarý týraly sheshim qabyldandy. 2011 jylǵy 6 sáýirde Eýroodaqqa múshe 27 eldiń ókilderinen turatyn EK Ushý qaýipsizdigi boıynsha komıtetine Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń Azamat­tyq avıasııa komıtetiniń esebi usy­nyl­dy. Aǵymdaǵy jylǵy 20 sáýir­de Qazaq­stan Respýblıkasynyń avıasııalyq ju­mystardy atqaryp jatqan taǵy da 9 áýe kásipornyn «qara tizimnen» shyǵarý týraly sheshim qabyldandy. – Elimizdiń teńiz kóligi salasyn damytý, onyń ishinde eń bastysy Aqtaý teńiz portynyń jumysy týraly ne aıtasyz? – 2003-2005 jyldary Aqtaý porty­nyń №4 jáne 5 aılaqtaryn qaıta salý jumystary júrgizildi. Qaıta salý ju­mystary aıaqtalysymen port 13 myń tonna dedveıtti tankerlerdi qabyldaı alatyn boldy. Búginde Aqtaý porty qazirgi zamanǵa saı kóp maqsatty termınalǵa aınaldy. Portty qaıta salý jobasy qyz­met­ker­lerdiń biliktiligin arttyrý, jańa tehnologııalardy, marketıng, menedjment jáne is qaǵazdaryn júr­gizý jú­ıe­lerin engizýdi qaras­tyr­ǵan bolatyn. Basqarý júıesin avtomattandyrý, júk aınalymynyń jańa statıstı­kasyn júrgizý, esepterdi avtomat­tandyrý, qu­jat­tardy resimdeý, klıentterge qyzmet kórsetý prose­dý­ra­laryn ońtaılandyrý boıynsha belsendi jumystar atqary­lyp jatyr. Zamanaýı port ınfraqur­ly­my sapa, ártúrlilik jáne port qyz­metiniń qol­jetimdiligi boıynsha Qazaq­stanǵa Kaspıı jaǵalaýyndaǵy elderdiń ara­syn­da kóshbasshy bolýǵa jaǵdaı jasady.

– Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.